Boer History1725 aan die Kaap die Goeie Hoop: De la Fontaine waarnemend, vyfduisend-muid koringuitvoer, Kirman-bokke en Mona se Delagoa-tog
Jan de la Fontaine waarnemende hoof van die regering — 1725
Kalender 1725 het oopgegaan met Jan de la Fontaine reeds as waarnemende hoof van die regering aan die Kaap die Goeie Hoop. Goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes het op die 7de September 1724 siek geword en vroeg op die 8ste gesterf; ’n paar uur later het die politieke raad besluit dat De la Fontaine moes waarneem totdat die Here XVII ’n aanstelling maak. Sy nominasie as sekunde is in 1724 deur die Here XVII bevestig, en binne ’n paar maande ná Chavonnes se dood het depêches hom tot senior koopman bevorder en hom voller as sekunde goedgekeur. [3]
Die waarnemende hoofskap wat van 8 September 1724 tot 25 Februarie 1727 geloop het, het dus die hele 1725 omraam. Langs hom het onafhanklike fiskaal Adriaan van Kervel—deur die raad gekies nadat Cornelis van Beaumont op die 14de Junie 1724 gesterf het—die onafhanklike fiskale stoel onder latere bevestiging van die direkteure gehou. By Delagoabaai het Jan van de Capelle voorlopige kommandant van Fort Lagoa gebly ná die Mei-1724-ontheffing van Jan Michel. Die jaar se Kaapse lêer was dus dié van ’n waarnemende goewerneur, nie van ’n nuwe verseëlde kommissie uit Nederland nie. [3]
De la Fontaine se eerste volle kalenderjaar aan die stuur het geen groot nuwe vestingprogram en geen skielike verandering van vryburger-grondreg gebring nie. Wat dit wél gebring het, was ’n oes sterk genoeg vir nog ’n groot koringuitvoer, die eerste landing van Persiese Kirman-bokke vir ’n haarbedryf, voortgesette arbeid op die Kaapse vlakte teen gevreesde toeslikking van Tafelbaai, ’n dun maar hoopvolle handelsopbrengs uit Delagoabaai, en ’n mislukte een-en-dertig-man goudtog die binneland in vanaf Fort Lagoa onder sersant Jan Mona. [3]
Agteruitgang van buitelandse skeepvaart en die 1725–1737-ree-gemiddelde — 1725
Omdat buitelandse skepe verhinder is om voorrade aan die Kaap te kry tydens die vroeëre skaarstetyd, het baie min vaartuie nie onder die Nederlandse vlag nou in Tafelbaai ingeloop nie. Die burgers het die verlies swaar gevoel, want uitlanders het kontant in die land gebring; daar is gehoop dat hulle met beter tye sou terugkeer. Dié hoop is nie verwesenlik in die jare wat met 1725 begin het nie. [3]
Die veesiektes het later in hewigheid afgeneem, en bees- en skaapvleis was teen anderhalf tot twee pennies per pond beskikbaar; maar die Kaap het sy reputasie vir goedkoop vars voorrade verloor, en dit het lank geneem om dit te herwin. Gedurende die dertien jaar 1725–1737 wat in dieselfde administratiewe hoofstuk val, het eenduisend-en-sewe skepe in Tafelbaai ingeloop, of gemiddeld sewe-en-sewentig per jaar. Hiervan het 868 aan die Kompanjie behoort, was 91 Engels, 27 Deens, 19 Frans, 1 Portugees en 1 Vlaams. [3]
Teen die digter 1715–1724-dekade—agthonderd-een-en-sewentig aankomste teen sewe-en-tagtig per jaar—het die nuwe tydperk dus dunner in buitelandse kontant begin, selfs terwyl Kompanjiesverkeer die ruggraat van die ree gebly het. Vir kalender 1725 self was die konkrete politieke feit die voortsetting van uitsluitingstyd-gewoonte: buitelandse besoekers was min, burgerkontant van vreemdelinge was skaars, en De la Fontaine se raad het steeds ’n verversingstasie bestuur wie se naam vir goedkoop voorrade deur droogte, veesiektes en beperkende voorsieningsreëls beskadig is. [3]
Koringuitvoer oor vyfduisend muids en die direkteure se reservebepaling — 1725
Oeste in die breër De la Fontaine–Noodt-tydperk het aansienlik gewissel. Die direkteure, met ondervinding van die onsekerheid van die seisoene in Suid-Afrika, het opdrag gegee dat ’n jaar se voorraad koring altyd as reserwe opsygesit moes word voordat enigiets na Indië gestuur word. In 1724 en weer in 1725 is meer as vyfduisend muids uitgevoer. [3]
Die 1725-syfer het dus die vorige jaar se groot oorskot onder die nuwe reservedissipline geëwenaar, nie onder roekelose leegmaak van die magasyn nie. In 1726 kon niks gespaar word weens droogte nie; in 1727 was daar nie genoeg vir eie verbruik nie, weens roes wat voorheen rog getref het maar nie koring nie. Van 1728 tot 1737 het standhoudende uitvoer hervat, soms tot soveel as sewe duisend muids, al was die oeste nie eweredig goed nie. Binne kalender 1725 was die werkende feit ’n tweede agtereenvolgende jaar bo vyfduisend muids nadat die reserwe verseker is. [3]
Vir vrye boere en Kompanjiesgraanskure gelyk het daardie uitvoerjaar tussen die duur vleis-tenderdruk wat op die mislukte Namakwa-veetog van laat 1724 gevolg het en die droogtemislukking van 1726 gelê. Graan, nie vee of buitelandse silwer nie, was die duidelikste Kaapse oorskot wat De la Fontaine in 1725 kon aanmeld. [3]
Kaapse vlakte-sandplanting teen gevreesde toeslikking van Tafelbaai — 1725
Die landengte wat die Kaapse skiereiland met die vasteland verbind het, was in dié tyd ’n dorre sandwoestyn. Met moeite het gelaaide waens dit oorgesteek, want daar was geen pad nie, en niks behalwe ’n lyn pale het die beste roete aangedui nie. Uit berigte van skippers is die direkteure tot die oortuiging gebring dat Tafelbaai binne nie te verre tyd gevul sou word met die sand wat heilige suidoostewinde in die somermaande daarin inwaai. [3]
Om dit te verhoed, het hulle opdrag gegee dat pogings aangewend moes word om die sand vas te sit deur dit met gras en bome te beplant, en in die winter van 1724 is die werk begin. Sewentig slawe en ’n bend tuchthuisgevangenes is aangewend om knoopgras en saad van die wilde olyf te plant, en toe dié misluk, is die proef in daaropvolgende reënseisoene met stroke sooie herhaal. Die waardevolle eienskappe van die mesembryanthemum om oppervlaksand te bind was toe nog onbekend. [3]
Vir elf jaar, met een kort tussenpose, is die poging om die vlakte te beplant voortgesit, elke winter met baie arbeid; eers in 1735 is dit in wanhoop gestaak, nadat ’n seemanskommissie berig het dat die water van Tafelbaai binne die voorafgaande halwe eeu dieper eerder as vlakker geword het. Kalender 1725 het dus die tweede winterseisoen van daardie lang, arbeidsintensiewe sandstryd onder De la Fontaine se waarnemende regering gedra—nog sonder kennis van mesembryanthemum, nog onder die direkteure se vrees vir ’n toeslikte ree, en nog gemeet in slawe- en gevangene-plantbendes eerder as in voltooide weiveld. [3]
Persiese Kirman-bokke land aan die Kaap — Februarie 1725
Nog ’n bedryf wat die Kompanjie in dié tyd in Suid-Afrika wou vestig, was die produksie van Kirman-haar. Sjaals van dié haar is toe as tweede net na dié van Kasjmir in waarde beskou. Die bok wat dit lewer, word in Persië geteel, en in daardie land is vier-en-twintig jong diere bekom, wat na Ceylon gestuur is om na die Kaap deurgestuur te word. [3]
In Februarie 1725 het agt hiervan Suid-Afrika bereik; die ander is onderweg dood. Van die agt was slegs een ’n ooi, en sy is kort ná landing dood. Uit gewone ooie is kruisgeteelde diere verkry, en uit dié en die suiwer diere—nou deur dood tot twee verminder—is bokke met redelik lang en fyn haar geteel. Sommige burgers is toe oorreed om proewe met die diere te doen. [3]
Ná ’n paar jaar se proef het hulle die raad meegedeel dat tensy die Kompanjie veertig pennies per pond vir die haar sou betaal, dit nie die moeite werd sou wees om aparte troppe aan te hou nie. Daardie prys kon selfs vir ’n superieure artikel nie gegee word nie. In plaas daarvan om die gehalte te verbeter, het die eienaars van die bokke die haar deur vermenging met inheemse diere laat agteruitgaan totdat ’n hoeveelheid wat in 1735 na Europa gestuur is, heeltemal onverkoopbaar was, en die proef is toe gestaak. Binne 1725 was die konkrete gebeurtenis die Februarie-landing van agt oorlewendes, die vroeë dood van die enigste ooi, en die opening van ’n kruisteelprogram wat nooit ’n Kaapse stapelproduk geword het nie. [3]
Delagoabaai-handelsopbrengste — ambergris, koper, ivoor, slawe en goudstof — 1725
Die vroeë rampe by Delagoabaai het die Kompanjie nie ontmoedig nie, en lank is hoop gekoester op winsgewende handel daar. In 1725 is ’n bietjie ambergris, party aalwyn, driehonderd pond koper, meer as twee ton ivoor, vier-en-dertig slawe en ’n paar onse goudstof van daardie stasie ontvang. [3]
Dit was onmoontlik om enige betroubare inligting oor die binneland van die land van die inheemses by die baai te kry; maar daar is by een geleentheid waargeneem dat twee manne van die opperhoof Maphumbo die binneland in gegaan en binne veertien dae met party goudstof teruggekeer het. Dié waarneming het die hoop gewek dat die goudvelde maklik bereik kon word. Voorlopige kommandant Jan van de Capelle se Fort Lagoa, steeds dodelik in somerkoors en steeds duur om uit Tafelbaai te versterk, het dus in 1725 ’n gemengde vrag huiswaarts gestuur wat op papier soos die eerste dun bewys van die baai se handelsbelofte gelyk het. [3]
Koper teen driehonderd pond, ivoor bo twee ton, vier-en-dertig tot slawe gemaakte mense, skrale goudstof, ambergris en aalwyn het nog nie die koorsdooie van 1721, die boekanier-inname van 19 April 1722, of Stefler se ysterbergverliese van 1723 vergoed nie. Dit het egter Amsterdam se goudveld- en Monomotapa-hope lank genoeg lewend gehou dat ’n formele binnelandse tog voor middeljaar vanaf die fort beveel kon word. [3]
Sersant Jan Mona se goudekspedisie vanaf Fort Lagoa — 27 Junie 1725
Op die 27ste Junie 1725 het ’n ekspedisie Fort Lagoa verlaat op soek na die goudvelde. Dit het bestaan uit een-en-dertig man onder sersant Jan Mona, met ’n klerk genaamd Frans de Kuyper as joernalis. Ná ’n moeisame mars van twintig dae is ’n party vyandige swartes teëgekom wat verdere vooruitgang teëgestaan het. [3]
In ’n skermutseling is verskeie van die inheemses geskiet, maar aangesien die pakosse deur die vyand doodgemaak is en al die bagasie en goedere buitgemaak is, is die ekspedisie verplig om terug te keer. Die veertien-dae-goudstof-tog van Maphumbo se twee manne het ’n kort pad na die velde voorgestel; Mona se twintig-dae gewapende kolom het vyandigheid gevind, sy vervoerdiere verloor, en teruggekom sonder ’n werkbare roete, ’n mynligging of ’n handelsooreenkoms wat pakosvervoer kon vervang. [3]
Die mislukking het Delagoa-drome by die Kaap of in Nederland nie onmiddellik beëindig nie. Dit het egter 1725 gemerk as die jaar waarin die baai se konkreetste binnelandse goudondersoek onder Van de Capelle se voorlopige bevel op logistiek en weerstand ineengestort het eerder as op koors alleen. Latere opdragte van die direkteure sou verkenning na bote op die riviere en ’n groter garnisoen onder kommandant Jan de Koning in 1726 verskuif; Mona se tog het die mislukte landtoets gebly van die goudhoop wat uit Maphumbo se veertien-dae monster gebore is. [3]
Mineraloog Jan Hendrik Hoorn se kopermynsoektog misluk — 1725
’n Poging om na die kopermyne te soek, onderneem deur ’n geselskap onder die mineraloog Jan Hendrik Hoorn, was eweneens ’n mislukking. Dieselfde Delagoa-jaar wat driehonderd pond koper deur baaihandel terugbesorg het, kon daardie aankoop nie in ’n gelokaliseerde myn onder Kompanjiesmineraloë omskep nie. [3]
Hoorn se mislukking het langs Mona s’n gelê: goudstof en verhandelde koper het bewys dat waardevolle minerale deur die baai se netwerke beweeg het, maar nóg die sersant se kolom nóg die mineraloog se geselskap kon die binnelandse bronne vaspen of ’n pad daarna hou. Vir De la Fontaine se Kaapse raad, wat in 1725 Delagoa-briewe gelees het, het die stasie steeds meer belowe as wat dit gelewer het, en steeds lewens en versterkings gekos buite verhouding tot ambergris, aalwyn, ivoortonne en ’n paar onse goud. [3]
Die direkteure se volgende antwoord sou rivierbote, ’n honderd soldate en matrose as versterking, en kommandant De Koning se aankoms einde Mei 1726 wees—sake van die volgende kalenderjaar. Binne 1725 het die gepaarde mislukkings van Mona en Hoorn die landsoektoglêer vir goud en koper gesluit sonder om die baai self te laat vaar. [3]
Ds. Lambertus Slicher neem Drakenstein oor — 15 Julie 1725
In Desember 1724 het ds. Petrus van Aken, predikant van Drakenstein sedert Augustus 1714, gesterf. Vir party maande was die binnelandse kansel vakant. Uiteindelik het die politieke raad besluit om ds. Lambertus Slicher na Drakenstein te stuur, en die Kaap aan die sorg van ds. mnr. D’Ailly alleen te laat totdat die direkteure ’n ander predikant sou voorsien. [3]
Slicher het sy eerste Kaapse diens op die 15de Junie 1721 gehou terwyl hy nog rektor van die skool was, en is in Februarie 1723 formeel as tweede of assistent-predikant van die Kaapse gemeente geïnduseer. Op die 15de Julie 1725 het hy die Drakenstein-diens oorgeneem. Vroeg die volgende jaar is D’Ailly ernstig siek geword, en hy is in Junie 1726 dood, toe verdere herrangskikkings mnr. Bek na die Kaap sou verskuif en Slicher ook by tye Stellenbosch-dienste sou laat waarneem—weer sake van latere jare. [3]
Vir kalender 1725 was die kerkfeit die middel-Julie-oordrag van die assistent-Kaapse predikant na die Drakenstein-kerk wat in 1720 voltooi is, ná maande se vakature ná Van Aken se dood. Stellenbosch het nog Bek gehad; die Kaap het D’Ailly alleen vir die res van die jaar gehou; die Frans-afstammende Drakenstein-gemeente het ’n Nederlandse assistent ontvang wat reeds by die kasteelskool en -kansel bekend was. [3]
Sluiting van 1725 aan die Kaap
Teen die einde van 1725 het Jan de la Fontaine sy eerste volle kalenderjaar as waarnemende hoof van die Kaapse regering ná Chavonnes se dood voltooi, met Adriaan van Kervel as onafhanklike fiskaal en Jan van de Capelle steeds voorlopig by Fort Lagoa. Koringuitvoer het weer vyfduisend muids oorskry onder die direkteure se opdrag om ’n jaar se reserwe te hou voordat enige graan na Indië gaan. Winterplantbendes van slawe en gevangenes het die Kaapse vlakte-sandstryd voortgesit wat in 1724 begin is teen gevreesde toeslikking van Tafelbaai. In Februarie het agt Persiese Kirman-bokke die nedersetting bereik—slegs een ’n ooi, en sy gou dood—wat ’n kruisteel-haarproef geopen het wat burgers later bo wat die Kompanjie sou betaal sou prys. Delagoabaai het ambergris, aalwyn, driehonderd pond koper, meer as twee ton ivoor, vier-en-dertig slawe en ’n paar onse goudstof terugbesorg; op die 27ste Junie het sersant Jan Mona en klerk Frans de Kuyper een-en-dertig man die binneland in vir goud gelei en ná twintig dae teruggekom met pakosse dood en bagasie buitgemaak; mineraloog Jan Hendrik Hoorn se kopersoektog het eweneens misluk. Op die 15de Julie het ds. Lambertus Slicher die vakante Drakenstein-kansel oorgeneem. Buitelandse vlae het skaars in Tafelbaai gebly selfs terwyl die langer 1725–1737-gemiddelde steeds sewe-en-sewentig skepe per jaar sou toon. Waarnemende bewind het die jaar dus op oorskot- graan, eksperimentele bokke en sand, ’n hoopvolle maar duur baai, en twee mislukte binnelandse ondersoeke vanaf Fort Lagoa gesluit. [3]