Boer History1803 aan die Kaap die Goeie Hoop: Bataafse herstel, Janssens en De Mist
Oorgawe — Februarie–Maart 1803
Generaal-majoor Francis Dundas het nog as waarnemende goewerneur gesit toe die jaar oopgegaan het. Hy het die stoel gehou sedert Sir George Yonge op die 20ste van April 1801 teruggeroep is. Jacob Abraham de Mist was in die kasteel: hy het op die 23ste van Desember 1802 van die Bato geland om die kolonie vir die Bataafse Republiek terug te neem onder die vrede wat by Amiens geteken is. Luitenant-generaal Jan Willem Janssens en die Nederlandse amptenare was onder seildoek op ’n vlakte naby Rondebosch — die kampgrond — omdat die oorgawe van 31 Desember 1802 gestuit is. Slegs die helfte van die Bataafse troepe was aan wal, en dié aan wal het geen wapens gehad nie. Kaapstad het gevrees dat oorlog dadelik weer sou begin. Sommige inwoners was besig om na die binnelandse distrikte te trek. Daardie paniek is waarom Dundas op die 2de van Januarie krygswet verklaar het, byeenkomste verbied het, en gesinne verbied het om van die dorp na die platteland te trek. [3] [4] [9]
Sake het in daardie spanning gebly tot die 19de van Februarie, toe H.M.S. Concord ’n depêche van die sekretaris van staat gebring het, gedateer die 16de van November 1802, wat Dundas beveel het om die kolonie dadelik oor te gee. Om half agt die aand is dit aan De Mist meegedeel. Die volgende dag het verskeie kompanieë Bataafse troepe van die kampgrond in die kasteel ingemarsjeer. Met sonsondergang op Sondag die 20ste van Februarie het Nederlandse soldate die Engelse wagte afgelos. Die volgende oggend is die Bataafse vlag op die kasteel gehys en deur die oorlogskepe in die baai gegroet. Dundas het dieselfde Sondag ’n proklamasie uitgevaardig wat die inwoners van die eed van getrouheid aan die koning van Engeland ontslaan het — die eed wat hy vrygestel, toe teruggetrek het, toe die Nuwejaars-oorgawe gestuit is. Die Britse soldate het na ander stasies gegaan. Die amptenare het na Engeland teruggekeer. Twee kommissarisse het gebly om rekeninge met die nuwe regering te vereffen. [3] [4] [7] [9]
Die hoofpos in daardie rekeninge was papiergeld. Generaal Craig het note vir 50000 pond uitgereik om voorrade vir sy troepe te koop. Dundas het op die 1ste van Januarie 1802 die papiersirkulasie met 56000 pond vermeerder: 20000 by die kapitaal van die leenbank gevoeg, die rente om die strate van Kaapstad in orde te hou; 20000 aan ’n komitee voorgeskiet om koring teen hongersnood in die dorp in te lê; en 16000 aan dieselfde komitee vir rys. Die 20000 wat vir koring geskep is, is vernietig toe die koring verkoop is; maar nog 13000 is by die leenbank gevoeg. Die papiervaluta is dus tydens die Britse bestuur met 495000 riksdaalders, of 99000 pond, vermeerder. Die rys wat met die 16000 gekoop is, was nog in die magasyn, en is onaangeraak oorgedra. Van die ander poste was die enigste een wat die Britse owerhede kon verwag word om te betaal Craig se uitreiking. Tot daardie bedrag — 50000 pond — is eiendom aan die nuwe regering oorgedra. Die verdeling het saak gemaak omdat die Bataafse Republiek ’n kolonie oorgeneem het wie se kontant papier was, en omdat slegs die eerste besetting se troepnote as ’n Britse skuld behandel is. [3]
Die regeringsslave is by daardie eiendom ingesluit. Ná die oorgawe van September 1795 is die slave van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie — 458 in getal, groot en klein — deur die leër en die vloot as prys opgeëis. Die eis is toegestaan, en hulle is vir sy Majesteit se diens teen 30 pond per kop deurgaans gekoop. Hulle is nou teen dieselfde tarief aan die Bataafse owerhede oorgedra, en die balans van die bedrag is in oorlogsmateriaal betaal. Die Kompanjie wat die Kaap sedert 1652 regeer het, was gelikwideer. Kaapse sake was nie langer ’n tussenstasie onder Batavia nie: hulle was ’n direkte verantwoordelikheid van Den Haag. Op die 4de van Maart het Dundas met sy staf, die restant van die leër, en die vloot weggevaar, en die Kaap weer as ’n afhanklikheid van Nederland gelaat. [3] [4] [9]
De Mist en Janssens — 1 Maart 1803
Die 1ste van Maart 1803 is as ’n dankdag vir die herstel van die kolonie aan sy voormalige eienaars nagekom. In die oggend is in al die kerke diens gehou. Op die middag het De Mist Janssens as goewerneur in die saal van die kasteel van Goeie Hoop geïnstalleer, voor ’n skare toeskouers. Daar was veel vreugde dwarsdeur die land: die bewind van die Republiek was, vir die inwoners, ’n ander en ’n meer wenslike regering as dié van die voormalige Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie. Die voornaamste huise in Kaapstad is die aand verlig, en ’n reeks feeste het gevolg. Wat op die middagseremonie berus het, was nie slegs ’n vlagwisseling nie. Dit was die eerste dag waarop ’n goewerneur vir Den Haag gesit het, nie vir Batavia of vir Londen nie. [3] [7] [9]
Janssens was veertig, gebore te Nijmegen op die 12de van Oktober 1762, seun van Johannes Jacobus Janssens, kaptein van die Van Aylva-regiment, en Adriana van Rees. Hy het op twaalf as kadet by die leër aangesluit; op ses-en-twintig was hy majoor; hy het luitenant-kolonel geword in die veldtog teen die Franse in 1793 en is ernstig gewond, waarna hy na militêre administrasie oorgeskakel het. Tussen 1797 en 1800 het hy as kommissaris vir die Franse troepe in diens van die Bataafse Republiek gedien. In Maart 1800 is hy as sekretaris-generaal van die oorlogsdepartement aangestel, ’n posisie in militêre terme gelykstaande aan generaal-majoor. De Mist, lid van die State-Generaal se Raad vir die Asiatiese besittings en inrigtings, het die bloudruk vir Kaapse administrasie opgestel en self uitgekom om dit in te voer. ’n Ervare soldaat-administrateur is aangestel om hom te vergesel, om na verdediging om te sien, en om as goewerneur agter te bly wanneer die kommissaris se dienste weer in Nederland nodig was. Daardie paring is waarom die Kaap nou ’n regsgeleerde met ’n handves om te skryf en ’n soldaat met ’n garnisoen om te hou gehad het. [9]
Die ander amptenare wat uit Europa aangekom het, het hul pligte formeel toegeken gekry. Die raadslid R. G. van Polanen het die kolonie nog nie bereik nie; maar die ander drie — Roedolf Anthony de Salis, Willem Ferdinand van Reede van Oudtshoorn, en Jacobus Philippus van Medenbach Wakker — is in hul amp bevestig. Jan Henoch Neethling is as sekretaris benoem, en C. H. van Hasselt as assistent-sekretaris van die raad. Een van die regters van die hooggeregshof was nog in Europa, so ook die sekretaris, Gerrit Buyskes; en die prokureur-generaal, Gerard Beelaerts van Blokland, was op see op die uitreis. Die regters wat teenwoordig was en beëdig is, was L. C. Strubberg, E. de Man, R. van Burmania, W. Hiddingh, M. Wichers, en D. Denyssen. Die hooggeregshof moes uit ’n president en ses lede bestaan, onafhanklik van die regering in die uitoefening van hul regterlike pligte. ’n Wetgewende raad van vier, voorgesit deur die goewerneur, is gevorm. Soewereiniteit is aan ’n goewerneur en ’n raad van vier lede gedelegeer, van wie een ’n plaaslike inwoner moes wees. [3] [7] [9]
De Mist het aangekondig dat dit ná hy hom met die land vertroud gemaak het sy plig sou wees om ’n handves op te stel, wat deur die State-Generaal bevestig moes word. ’n Amnestie is verleen aan alle persone wat deur die vorige regering vir politieke oortredings aangehou of verban is. Die landdroste, sekretarisse, en in die algemeen al die klerke wat tydens die Engelse bestuur ampte gehou het, het hul aanstellings behou. So ook die kollektant van tiendes en die wynbelasting, Christoffel Brand, en die ontvanger-generaal van inkomste, Arend de Waal, wat Rhenius in April 1797 opgevolg het. J. P. Baumgardt het die land by die oorgawe gelaat, en in sy plek as kollektant van grondinkomste het De Mist Sebastiaan Valentyn van Reenen aangestel, wat onder die vorige bestuur swaar verliese gely het deur lank in aanhouding gehou te word op verdenking dat hy met die Nederlandse vloot onder admiraal Lucas in verbinding was. Wat feitlik vryhandel met alle besittings van Nederland was — daar was slegs ’n baie klein inkomstebelasting — is nou ingevoer. Die burgersenaat is tot sewe lede vergroot. Dié wat nou gekies is, was Cornelis van der Poel, Gerrit Hendrik Meyer, Anthony Berrangé, Pieter van Breda, Jan Andries Horak, Jacobus Johannes Vos, en Jan Adriaan Vermaak. Cajus Jesse Slotsboo is as sekretaris aangestel. [3] [7]
In Februarie het die kerke van Drakenstein, Roodezand en Graaff-Reinet nog geen eie predikante gehad nie, slegs konsultente. Serrurier, Fleck en Von Manger was in Kaapstad; Borcherds te Stellenbosch; Van der Spuy te Zwartland; Ballot te Swellendam. Die herstel het ’n goewerneur in die kasteelsaal en ’n raad van vier langs hom gesit. Dit het daardie leë preekstoele nie gevul nie. Die amnestie van die 1ste van Maart het ook nie elke sel oopgemaak nie: die Graaff-Reinet-boere wat in 1800 deur ’n hof veroordeel is, was nog binne. [3]
Graaff-Reinet-gevangenes vrygelaat — 30 Maart 1803
Die amnestie van die 1ste van Maart het persone gedek wat deur die vorige regering vir politieke oortredings aangehou of verban is. Dit het nie die Graaff-Reinet-boere ingesluit wat byna vier jaar in die tronk was nie, omdat hulle ná die opstand van 1799 deur ’n hof veroordeel is. Hulle is nie lank in die duister gelaat nie. Adriaan van Jaarsveld is in aanhouding oorlede. Die ander is op die 30ste van Maart vrygelaat. Vryheid uit die kasteel was nie vryheid op die Vis nie. Die veertien van 1800 het uitgegaan; die oostelike grens waaroor hulle geveg het, was nog beset. [3] [7]
Die oostelike provinsie onder Bataafse bewind het nog die ou probleem gehad: Xhosa-besetting van die Zuurveld wat die hoofmanne self as koloniale grond erken het, en ’n Khoikhoi-vraagstuk onder Klaas Stuurman en Boesak. Plunderinge het grootliks opgehou, maar waarskynlik slegs omdat daar amper niks oor was om te gryp nie. Dié onder dr. Vanderkemp het tydens die onlangse onluste na Fort Frederick vir beskerming getrek, en het dit nie gekry nie: die fort is deur die Britse soldate ontruim as een van die voorafgaande stappe van die herstel. Die verteenwoordigers van die Bataafse regering het by die aanvaarding van gesag geen deel van hul administrasie gevind wat só dringende aandag geverg het as die sake van die Ooste nie. [4]
’n Deputasie van oostelike koloniste het die nuwe goewerneur versoek om die verre grens te besoek en self te sien onder watter omstandighede die mense leef. Janssens was minder as ’n maand in die stoel. Van Jaarsveld was in ’n graf. Die Zuurveld het nog wes van die Vis gesit. Daardie versoek is waarom hy op die 3de van April Kaapstad oorland na Fort Frederick gelaat het. [4]
Slawe-invoer gestuit — 11 April 1803
Op die 11de van April, met die goewerneur al op die pad oos, het die goewerneur en die politieke raad vanaf die Kasteel van die Kaap die Goeie Hoop geproklameer dat, voorlopig en tot nadere kennisgewing, geen vergunning verleen sou word om vragte manlike of vroulike slawe in te skeep of in te voer nie. Die stuk is deur J. H. Neethling geteken. Dit moes iets van ’n skok gewees het vir inwoners van die Hogan-tipe — die kooplui wat onder Yonge verlof gekoop het om Mosambiek-vragte te land. ’n Staande reël was dat geen neger sonder voorafgaande besondere verlof van die regering aan wal gesit mag word nie. [3] [4]
De Mist en Janssens was albei van mening dat die fout om negerslawe in die land in te voer nie te laat was om deels te herstel nie. As Europeërs in aansienlike getalle as immigrante verkry kon word, en verdere invoere van swartes verhoed word, kon die negers wat al in die land was mettertyd ’n strook grond toegeken word waar hulle op hul eie kon woon, en die res van die kolonie só ’n Europese nedersetting gemaak word. Met hierdie opvattings was die owerhede selfs teen die verkoop van ’n paar slawe van skepe wat aangedoen het gekant, en hoewel in verskeie gevalle onder dringende omstandighede sulke verkope gemagtig is, was die getal negers wat by die bevolking gevoeg is terwyl De Mist en Janssens aan die hoof van sake was, baie klein. Die April-stuk het dié wat al in die land was nie vrygemaak nie. Dit het die vragte gestuit. Daarom het dit by die Hogendorp-skema gesit wat toe al manne aan wal gesit het: Europese arbeiders en ambagsmanne, en geen slawe in die nuwe nedersetting nie. [3]
Craig het in 1797 350 van ’n Portugese vaartuig geland toe die arbeidsmark luid was. Die goewerneur wat die stuiting geteken het, was al oorland na Fort Frederick. Wat op die 11de van April berus het, was ’n Bataafse keuse: vul die arbeidsgat met Europeërs, of hou aan om vragte te koop. Vir die drie jaar van hierdie regering was die keuse die eerste. [3] [4]
Buchenroeder en Van Hogendorp — April 1803
Een van die ondernemendste manne in Nederland in hierdie tyd was Gysbert Karel van Hogendorp. Hy het ’n plan gevorm om ’n strook grond in die omgewing van Plettenbergsbaai te koloniseer, waardeur hy gehoop het om sowel die moederland as die afhanklikheid te baat. Hy moes van die regering ’n toekenning in eiendom ontvang van ’n uitgestrekte distrik, bestaande uit woude sowel as grond geskik vir bewerking en weiding. Die regering moes vrye oortogte uit Nederland verskaf vir sulke persone as hy sou uitstuur: plaasarbeiders en ambagsmanne, wat ’n kontrak moes aangaan om hom ná hul aankoms in Suid-Afrika vir ’n bepaalde tyd teen vaste lone te dien, waarna hulle stukke grond van 30 tot 100 acre toegeken sou word. Hy sou hulle dan van vee voorsien om mee te boer, waarvoor hy 25 jaar lank rente in produkte sou ontvang. Hy het van voorneme gewees om ’n gedeelte van die grond vir eie rekening te bewerk. ’n Magasyn moes opgerig word vir die berging van produkte tot dit uitgevoer kon word, en vir die verkoop van kleding en ander goedere. Daar sou geen slawe in die nuwe nedersetting wees nie. [3]
’n Saagmeul, met die beste toebehore wat destyds bekend was, is gebou en gereed gemaak om na Suid-Afrika gestuur te word, want hy het van voorneme gewees om hout vir uitvoer voor te berei. Die produksie van wol was ’n ander van sy oogmerke, en met hierdie oog het hy ’n trop uitgesoekte Spaanse skape gekoop, wat hy onder sy eie oog in Holland gehou het, sodat hy jaarliks ramme kon uitstuur. Hy het as vennoot ’n afgetrede militêre offisier genaamd Von Buchenroeder geneem, wat ’n baie hoë dunk van sy eie vermoëns gehad het, maar wat — soos Janssens gesê het — in niks geslaag het nie, omdat hy ’n blote teoreticus was. In Holland het daar ’n tyd lank ’n kolonist genaamd Hermanns Vermaak gewoon, een van dié wat tydens die Britse besetting vir politieke menings verban is, en wat nie nalaat het om van die land van sy geboorte in die hoogste terme te praat nie. Hy het in 1803 as een van Van Hogendorp se agente in Suid-Afrika teruggekeer; die prokureur-generaal Beelaerts van Blokland was die ander. [3]
De Mist en Janssens was albei baie bereid om die vestiging van nywerige Europese immigrante te help. In April 1803 het majoor Von Buchenroeder met ’n geselskap immigrante aangekom, bestaande uit 22 manne, 4 vroue, en 5 kinders, toe alles moontlik gedoen is om hom te help. In Holland is geglo dat die hele land in die omgewing van Plettenbergsbaai ’n digte landboubevolking kon dra, en omdat Janssens ’n ander mening gevorm het, het hy nie ’n strook grond aan Van Hogendorp toegeken nie, maar aangeraai dat die mees geskikte oop grond eers deur ’n bevoegde persoon gekies word. Von Buchenroeder het homself as die beste beoordelaar van ’n behoorlike ligging beskou, en hy het ’n toer langs die kus gemaak. Voor sy terugkeer na Kaapstad is berig van die uitbreek van oorlog in Europa ontvang, wat die kolonisasieskema feitlik tot ’n einde gebring het. [3]
’n Ander geselskap, bestaande uit 15 manne, 6 vroue, en 16 kinders, is deur Van Hogendorp uit Holland gestuur. Hierdie mense het Suid-Afrika nooit bereik nie, omdat hulle via die Verenigde State aangestuur is, en verkies het om daar te bly in plaas van verder te gaan. Intussen het die manne wat Von Buchenroeder uitgebring het, vasgestel dat werk in Kaapstad geredelik te kry was op terme veel winsgewender as die lone waarvoor hulle voor hul vertrek uit Holland gekontrakteer het. Van Hogendorp het hulle geld vir uitrusting voorgeskiet, en sy agente het probeer om hulle by hul verbintenisse te hou; maar die meeste van hulle het ophoudelose moeilikheid gegee. Von Buchenroeder het ook die regering met lang memoriale en eindelose klagtes gepla, tot die kommissaris dit nodig gevind het om baie stomp met hom te handel. ’n Strook grond in die vallei bo Houtbaai is aan Van Hogendorp se agente aangebied om ’n proef mee te maak, en die majoor is na Holland teruggestuur. Die April-landing was bedoel as Europese arbeid sonder slawe. Wat dit op die grond gelaat het, was ’n paar manne teen Kaapstad-lone, ’n teoreticus op ’n skip huis toe, en ’n skema wat die nuwe oorlog doodgemaak het. [3]
Janssens oos — April–Junie 1803
Op die 3de van April, weinig meer as ’n maand nadat hy geïnstalleer is, het Janssens Kaapstad gelaat en oorland na Fort Frederick gereis. By aankoms daar op 8 Mei het hy ’n afdeling van die Waldeck-regiment onder majoor Von Gilten aangetref, wat daarheen per see gestuur is — 150 man. Hy het ook Vanderkemp en die Khoikhoi onder sy sorg gevind, wat Botha se plaas ’n tyd tevore verlaat het. By noukeurige ondersoek het hy verneem dat baie van hierdie mense wat eens by boere in diens was, goeie rede tot klagte op grond van mishandeling gehad het. Hy het die plan wat Dundas in die vooruitsig gestel het, ten volle goedgekeur: ’n strook grond vir hul gebruik toe te ken waar hulle onder leiding van sendelinge kon wees, en hy het hiervoor enige oop grond wat beskikbaar was, aangebied. [3] [4] [7]
’n Kommissie, bestaande uit die kommandante Botha en Van Rooyen, Dirk van Reenen, en Gerrit Oosthuizen, is deur die goewerneur aangestel om saam met ds. James Read, Vanderkemp se benoemde, ’n geskikte plek te kies. Hulle het ’n strook grond van omtrent 6700 morg gekies, langs die Klein-Zwartkopsrivier, tussen die leenplase van Thomas Ignatius Ferreira en die weduwee Scheepers. Op die 31ste van Mei het die goewerneur sy formele toestemming skriftelik gegee tot die okkupasie van hierdie plek deur die Khoikhoi onder toesig van sendelinge van die Londense genootskap, en dit op Vanderkemp se versoek Bethelsdorp genoem. Die vergunning so gegee is ’n paar maande later deur De Mist bevestig. Orde kon dus in die onmiddellike omgewing van die fort afgedwing word. Die goewerneur het dit raadsaam gevind om twee boere te verwyder wat deur die Khoikhoi weens hul strawwe optrede sterk afgekeur is. Thomas Ignatius Ferreira van Papenkuilsfontein — later Cradock Place — wat homself as onoffisiële kommandant in die leë fort gevestig het, het hy met sy seuns Stephen en Henry beveel om naby die drosdy van Swellendam te woon; Jan Arend Reens het hy na Stellenbosch gestuur. [3] [4]
Twee groepe Khoikhoi wat nie verkies het om hulle onder sendelinge te plaas nie, het naby die Sondags gewoon. Die goewerneur het vriendelike boodskappe aan hul kapteins, Klaas Stuurman en Boesak, gestuur; die eerste het ’n uitnodiging aanvaar om Fort Frederick te besoek. Stuurman het gesê sy volgelinge was deeglik verarm, en die meeste van hulle sou baie graag by die koloniste in diens tree as hulle van vrede en goeie behandeling verseker kon word. Hy het om ’n strook grond op die linkeroewer van die Gamtoos gevra, waar hy en sy mense hul huise kon hê, terwyl dié wat so geneë was, hulle by die boere kon verhuur. Hy wou niks hoor van ’n toekenning nader aan Kaapstad nie. Die goewerneur het nie dadelik besluit nie, omdat hy wou hê Stuurman se stam moes verder weswaarts trek; maar hy het tot ’n vriendelike verstandhouding gekom. Die verlede moes aan weerskante vergeet word. Die Khoikhoi is van volledige beskerming van persoon en eiendom verseker. Voor hy afskeid geneem het, het Janssens aan Stuurman ’n koperborstplaat oorhandig met die inskripsie “Capiteyn Klaas Stuurman / Vreede en Vriendschaap / Met de Bataavische Republiek / Den 1ste Maart 1803”. Op die goewerneur se las is op die 9de van Mei ’n ordonnansie deur die raad gepubliseer wat vereis het dat kontrakte tussen boere en Khoikhoi in triplikaat, op bepaalde voorgeskrewe vorms, voor ’n amptenaar van stand aangegaan moes word, aangesien die howe geen kennis sou neem van klagtes teen dienaars wat op enige ander wyse gehuur is nie. Op die 19de van Junie het die goewerneur kaptein Alberti, tweede in bevel by Fort Frederick, opgedra om ’n geskikte strook op die Gamtoos te kies en dit aan Stuurman te gee. ’n Groot aantal hiervan het intussen in diens gegaan. Die kaptein was toe weg om buffels te jag; sy geweer het gebars en een van sy arms verpletter, waaraan hy in November oorlede is. Sy broer David Stuurman het toe kaptein van die stam geword. Boesak wou nie inkom nie; hy en sy volgelinge het ’n tyd lank rondgeswerf, maar niemand lastig geval nie, en uiteindelik vreedsaam gevestig. [3] [4]
Toe die kolonie oorgedra is, is die Khoikhoi-regiment in Britse diens daarmee oorgedra. Die regiment was toe by Rietvlei gekwartier, ’n plaas op die Kaapse vlakte wat van vroeg af vir die gebruik van die regering gehou is: 259 soldate, 30 korporaals, en 17 tamboere, wat rantsoene en geringe soldy ontvang het, en geklee en gehuisves moes word. Op dieselfde plek was die sewe kapteins wat Maynier oorreed het om uit die Zuurveld te trek, met 123 manne, 289 vroue, en 252 kinders, almal op staatskoste gevoed. Hul teenwoordigheid het ’n baie slegte uitwerking op die pandoere gehad. Aan dié onder hulle wat nie in diens wou tree nie, het die goewerneur lokasies van ruime omvang op ’n afstand van die grens toegeken, en hulle van ’n paar beeste voorsien om veeteelt te begin. Deur hierdie reëlings is die onluste met die Khoikhoi tot ’n einde gebring. [3] [7]
By Janssens se aankoms by Fort Frederick het hy boodskappers na die Xhosa-hoofmanne in die Zuurveld gestuur. Ndlambe en Jalusa het raadslede gestuur om te verklaar dat hulle in vrede wou lewe; Cungwa en een van Langa se seuns het geantwoord dat hulle die goewerneur oor vyf dae by die Sondags sou ontmoet. Op 20 Mei het Janssens die fort gelaat met 56 man van Waldeck, 9 dragonders, en 30 ander gevolg. By die Coega het omtrent honderd burgers — 108 in ’n ander telling, onder kommandant Van Rensburg — ’n salut van verwelkoming gevuur en die eed van getrouheid aan die Bataafse regering hernu. Janssens het hulle van sy vaderlike sorg verseker, en daarop gewys dat baie van hul rampe uit hul eie wangedrag voortgespruit het. Hierdie manne het by die stoet aangesluit. Die konferensie het op die 24ste van Mei op die oostelike oewer van die Sondags plaasgevind. Die hoofmanne wou nie in die kamp aan die oorkant waag nie, so die goewerneur het sy gevolg gelaat en met ’n paar offisiere en die burgerkommandant oorgegaan. Ndlambe, Cungwa, Jalusa, Tshatshu, en ander van minder aansien was teenwoordig, en Stuurman. Drie dae lank is ’n bespreking gevoer. Die uitlewering van deserteurs en vlugteling-slawe kon gereël word; die verwydering van die Xhosa uit die Zuurveld nie. Die hoofmanne het die Vis as grens erken, maar verklaar dat hulle dit nie kon oorsteek uit vrees vir Gaika nie. Hulle was op die punt om hom aan te val; as hulle seëvier, sou hulle na hul eie land terugkeer. Almal behalwe Ndlambe het bereidheid uitgespreek om vrede met Gaika te maak as die toenaderings van hom kom. Ndlambe wou nie tot terme met sy neef kom nie, wat, het hy gesê, hy grootgemaak het en as ’n skelm geken het. Hulle wou nie belowe om op te hou om koloniale plase te besoek nie: dit sou nie vrede wees nie, het hulle aangevoer, as hulle mekaar nie nou en dan as vriende besoek nie. Geskenke is gemaak; ’n paar osse het in ruil gekom; sommige hoofmanne het voor die gawes vertrek, te ongeduldig om te wag. Janssens was op 27 Mei terug by Algoabaai. Hy het toe ’n proklamasie uitgevaardig wat die koloniste verbied het om van die 1ste van Junie Xhosa as arbeiders in diens te neem, en beveel het dat almal in diens ontslaan word tensy hulle langer as ’n jaar by hul werkgewers was en wou bly. [3] [4] [7]
Op 2 Junie het Janssens na Gaika vertrek, van wie hy ’n boodskap ontvang het waarin bystand teen die Zuurveld-mense gevra is. Hy het die Sondags en die Boesmans oorgesteek, die Vis op die 10de bereik, en op die 14de Buys ontmoet met twaalf Xhosa — vier van hulle Gaika se vertroulike raadgewers — en sommige Engelse en Nederlandse deserteurs wat as gevangenes oorgelewer is. Gaika het die goewerneur gevra om nader te kom, omdat hy bang was om ver van sy plek te gaan. Op 24 Junie by die Kat, onder die latere Fort Beaufort, het Gaika te perd sonder saal gekom, vergesel van sy moeder — Buys se vrou — twee vroue, en ’n gevolg van krygers met skilde en assegaaie. ’n Formele ooreenkoms het die Vis as grens genoem. Gaika het belowe dat niemand van sy volgelinge behalwe amptelike boodskappers dit sou oorsteek nie. Hy sou Zuurveld-mense wat terugkeer nie lastig val nie, maar het stellig geweier om vredestoeanderings tot Ndlambe te maak. Hy het ingestem om die Europese afvalliges te verdryf behalwe Buys, wat belowe het om na die kolonie terug te keer en ’n paar maande later sy woord gehou het. Verskeie is oorgelewer en dopgehou; agt of tien het na verre stamme gevlug; een — Jan Botha — is deur Ndlambe se mense vermoor. Gaika het in die goewerneur se tent saam met sy dames geëet, die wyn goedgekeur hoewel hy nie veel geneem het nie, ’n Europese pak aangetrek wat te klein vir hom was, en ’n mantel soos die goewerneur s’n beloof gekry, later saam met ’n goudegalonneerde uniform en ’n perd gestuur. Die vroue het meer geesdrif vir die wyn as die hoofman getoon. Van die Kat af het die herstel van Maart nou ’n papier met Gaika, ’n borstplaat met Stuurman, en ’n naam op die Klein-Zwartkops gehad. Die Vis was die grens op albei oewers van die papier. Die Zuurveld het nog wes daarvan gesit. [3] [4]
Oorlog weer — Mei–September 1803
Van die Kat af het Janssens na die noordelike grens gegaan, om die toestand van die blankes en die San vas te stel. By Graaff-Reinet was daar geen landdros nie — Bresler al teruggeroep — die kas leeg, die boeke onverstaanbaar, die openbare geboue in puin. Die belangrikste poste is deur onkundige mense gevul; tweespalt en onenigheid het onder die inwoners geheers. Baie van die grensboere en jagters het die distrik gelaat en hulle in Gaika se land gevestig, daar aangesluit deur deserteurs uit die Britse leër. Die goewerneur het gedoen wat hy kon om vrede en tevredenheid te bring; die meerderheid wat nog aan Holland getrou was, het hom ’n hartlike ontvangs gegee. [3] [7]
Hy het toe die Sneeuberg oorgesteek na Toornberg en die Oranje, en aan tot Plettenberg se baken op die Seekoei — omtrent twintig myl noordwes van die latere Colesberg, omtrent tweehonderd tree van die oostelike oewer. San daar was op verrassend maklike voet met die naburige boere. ’n Boodskapper het hom ontmoet met ’n depêche wat aangekondig het dat op die 12de van Mei, minder as drie maande ná die herstel van die kolonie, oorlog weer tussen Groot-Brittanje en Frankryk uitgebreek het. Die Bataafse Republiek was só nou met laasgenoemde mag verbonde dat dit noodwendig in sy lot moes deel. Die goewerneur het daarom haastig na Kaapstad teruggekeer, sonder om meer te kon doen as om in te samel wat in ’n baie vinnige reis verkry kon word. As die ontstellende nuus oor die toedrag in Europa hom nie voortydig teruggeroep het nie, sou hy langer gebly, meer gesien, en meer gedoen het. Soos dit was, het hy ’n redelike begrip van die probleme van die boerderygemeenskappe langs die grense verkry, en nou sy volle energie op verdediging toegespits. [3] [7] [9]
Daar is nou besluit om die garnisoen van Fort Frederick tot die helfte van die sterkte wat eers bedoel was, te verminder. Kaptein Lodewyk Alberti, wat op die punt was om die bevel van majoor Von Gilten oor te neem, is opgedra om aan te hou om die Xhosa in die Zuurveld te maan om sonder versuim die Vis oor te steek. In Augustus het daardie offisier ’n toer onder hulle vir hierdie doel gemaak, maar was onsuksesvol. In September het Cungwa tot terme met Gaika gekom, en aan Alberti belowe om die kolonie te verlaat sodra sy oeste ingesamel was. Ndlambe se mense het in hierdie tyd tuine aan die westekant van die Boesmansrivier aangelê, hoewel die hoofman onderneem het om dit nie te doen nie. Partye van hulle het rondgeswerf en beeste gevat waar hulle ’n onbeskermde trop kon vind. Cungwa en Jalusa het toe by Gaika aangesluit en saam Ndlambe in die Zuurveld aangeval, maar hom nie verdryf nie. Die strook land langs die kus oos van die Boesmans is só daarvan weerhou om weer deur die boere beset te word, maar die res van die distrik Graaff-Reinet was in ’n redelike toestand van rus. [3]
Toe hy van die hernuwing van vyandelikhede verneem het, het Janssens al sy aandag daaraan gewy om die Kaapse skiereiland in ’n toestand vir verdediging te bring en sy militêre sterkte te vermeerder. Die Engelse Oos-Indiese Kompanjie het ’n groot hoeveelheid eiendom in Kaapstad gehad, onder toesig van sy agent, John Pringle. Op die 29ste van September 1803 is dit weens oorlog as verbeurd verklaar, en vir die regering in beslag geneem. Daar was ’n groot hoeveelheid soutvoorrade, en 11351 pond in geld, wat baie dienlik was, omdat die fondse in die tesourie laag was. De Mist het 8333 pond in geld en 33333 pond in wisselbriewe uit Holland saamgebring, maar dit was byna alles bestee, en, behalwe vir die onderhoud van die troepe, kon niks ná die hernuwing van die oorlog uit Europa verwag word nie. Die soutvleis en die kontant in Pringle se store was nie ’n koloniale surplus nie. Dit was wat ’n herstelde regering kon gryp toe die papier wat vir die herstel betaal het, al bestee was. [3]
De Mist vertrek op toer — 9 Oktober 1803
Op die 9de van Oktober het die kommissaris-generaal Kaapstad gelaat met die doel om ’n toer deur die kolonie te maak en met die toestand en behoeftes van die mense bekend te raak. Hy het ’n aantal gevolg en ’n militêre eskort saamgeneem, sodat die stoet heel indrukwekkend gelyk het: sy seun as privaatsekretaris, ’n staf van offisiere en amptenare, soldate, Khoikhoi en slawe, en ook sy dogter Augusta en haar vriendin juffrou E. M. Versfeld. Janssens, uit die binneland teruggeroep, het hom nou op verdediging toegespits. De Mist, wat sy vriend se verslae deur persoonlike getuienis bevestig wou sien, het self uitgetrek. Die besondere sorg van die plattelandse distrikte is aan hom gelaat omdat die oorlog van die 12de van Mei die soldaat-goewerneur na die skiereiland se batterye teruggekeer het. [3] [9]
Eers noordwaarts het hy Saldanha- en St. Helenabaai besoek; toe binneland toe, deur Pikenierskloof, en verder tot by die Hantam. Van die Hantam het hy oor die Roggeveld en die Bokkeveld na die land van Waveren — die latere Tulbagh-kom — gegaan, waar hy etlike dae gebly het om sy vee te laat uitrus. Hy het toe die vallei van die Breërivier af gevolg, en ná hy die terrein van die latere dorp Worcester verby is, suid gedraai om die Morawiese sendingstasie in Baviaanskloof te besoek. Meer mense het by daardie stasie gewoon as by enige ander plek in die kolonie behalwe Kaapstad, maar dit het nog geen eie naam gehad nie, want daar was verskeie Baviaansklowe in die land. Ten tyde van De Mist se besoek was daar byna 1100 mense aan die sending verbonde. Hulle het omtrent 200 wattle-en-daub-hutte bewoon, klein en karig gemeubileer, maar ’n groot vooruitgang op Khoikhoi-hutte. Elke klein hutjie het in ’n tuin gestaan, waarin groente en vrugtebome van verskillende soorte gegroei het. Daar was ’n lug van orde en netheid oor die hele plek. Vyf sendelinge was daar; Rose en Korhammer het in 1799 uit Europa gekom om die drie wat die stasie gestig het, by te staan. Hulle en hul vroue het bedags nywerheidsberoepe geleer; in die aand het die hele gemeenskap in ’n groot en nette gebou tot die aanbidding van God saamgekom. De Mist en die offisiere van sy stoet het moeite gehad om woorde te vind om hul plesier en tevredenheid met wat hulle gesien het, uit te druk. [3]
Van die Morawiese dorp het die kommissaris-generaal ooswaarts deur Swellendam na Fort Frederick by Algoabaai gegaan. Hier is hy deur Vanderkemp besoek, met wie hy vyf-en-dertig jaar tevore in Holland bekend was — in een weergawe ’n medestudent van Janssens te Leiden. Vanderkemp was geklee in jas, broek en sandale, maar sonder hemp, das, sokkies of hoed. In ’n brandende son het hy kaalkop en só vreemd geklee rondgereis. Tog was sy gesprek verstandig, en sy geheue volkome helder. Hy het die opvatting gevorm dat om die Khoikhoi tot die Christendom te bekeer dit nodig was om in lewenswyse byna tot hul vlak af te daal, om hul metgesel sowel as hul leermeester te wees, en omdat hy deeglik ernstig was, het hy sy opvattings in die praktyk toegepas. [3] [4] [7]
De Mist en sy geselskap het Bethelsdorp besoek, waar Vanderkemp en Read gewoon het. Hulle het geen teken van nywerheid van enige aard gevind nie, geen tuin nie — hoewel dit toe die plantseisoen was — niks as ’n aantal ellendige hutte op ’n kaal vlakte nie, met mense wat in vuilheid en luiheid rondgelê het. Omdat die Khoikhoi só onlangs daar gevestig het, was dit nie te verwag dat die plek die voorkoms van die Morawiese stasie sou hê nie. Die Londense sendelinge het met ’n wilde volk te doen gehad, minder as ’n kwarteeu in aanraking met Europeërs, vir wie uitsetting van die stasie geen straf sou wees nie. Die Morawiërs, aan die ander kant, het gewerk met mense wat onder boere grootgeword het. Dit was nie die afwesigheid van vooruitgang wat De Mist ’n ongunstige indruk gegee het nie, maar die afwesigheid van enige poging om nywerige gewoontes aan te kweek, en die belydenis van beginsels wat neig om die een ras te verlaag sonder om die ander te verhef. Vanderkemp was luid in klagtes teen die koloniste in die omgewing, omdat hulle niks tot die onderhoud van die stasie bygedra het nie en omdat hulle dikwels probeer het om sommige van die mense te oorreed om die skool te verlaat en in diens te tree. Meer met die oog daarop om die Khoikhoi uit onheil te hou as met enige verwagting dat hierdie inrigting nuttig sou word, het die kommissaris-generaal ’n klein geldelike toelae uit die koloniale tesourie tot die fondse van die plek gemaak, en by die gawe enkele verstandige raad gevoeg. [3]