Boer History1826 aan die Kaap die Goeie Hoop: Bourke, die Atlas, ordonnansie negentien, en die Advertiser
Bourke in die Rainbow en Somerset in die Atlas — Februarie–Maart 1826
Verlof vir lord Charles Henry Somerset is so vroeg as Junie 1825 in die parlement aangekondig. Maande het verbygegaan sonder dat daardie Beaufort Engeland bereik het. Somerset was nog in die eed van die aand van die 30ste van November 1821. Aan die begin van hierdie jaar was die gevoel in Londen so sterk dat graaf Bathurst dit nodig geag het om die goewerneur terug te roep om verduidelikings te gee, indien hy nie dadelik uit eie beweging huis toe sou gaan nie. Die Times van die 19de van Januarie het sy verhoor geëis, en mnr. Brougham is opgeroep om die belofte na te kom om hom af te sit. Petisies teen die goewerneur van grensboere het Engeland vroeg in die jaar bereik. In Januarie het ds. dr. John Philip Kaapstad gelaat, belaai met die resultate van sy navorsing, en in die volgende April in Londen aangekom. Die druk het saakgemaak omdat ’n goewerneur wat in 1825 verlof gevra het, nou gesê is om huis toe te kom en te antwoord, en omdat die sendeling wat getuienis teen koloniale behandeling van gekleurde mense versamel het, daardie getuienis Engeland toe geneem het. [3] [4] [7]
Op die 8ste van Februarie het majoor-generaal Richard Bourke in die oorlogskip Rainbow aangekom, met opdragte om die administrasie tydens die afwesigheid van die goewerneur voort te sit. Hy is as luitenant-goewerneur gazet, nog nie as goewerneur in hoof nie. Bathurst het op die 20ste van Augustus 1825 aangekondig dat die kolonie in twee provinsies van byna gelyke omvang gesny sou word, die ooste met ’n eie regering en ’n eie raad, Somerset as goewerneur in hoof wat slegs die burgerlike administrasie van die weste sou voer, Bourke die ooste teen 3600 pond per jaar in direkte gemeenskap met die sekretaris van staat. Daardie sny kon nie so gou gevorm word as wat bedoel is nie, omdat Somerset vroeg in hierdie jaar die kolonie gelaat het om Engeland te besoek. Uit die tenor van die korrespondensie was dit al duidelik dat Bourke uitgestuur is as administrateur van die hele kolonie en nie slegs van die ooste nie. Die aankoms het saakgemaak omdat ’n luitenant-goewerneur wat vir ’n provinsie benoem is wat nog nie bestaan het nie, nou gereed gesit het om die hele Kaap te neem die oomblik wat Somerset aan boord gegaan het. [3] [4]
Bourke se eerste sitting van die Raad van Advies was dié van die 14de van Februarie, toe ’n brief van die Burger-senaat voorgelees is, wat gekla het oor beledigende en lasterlike stof wat pas tevore in die South African Commercial Advertiser verskyn het. Daardie blad, George Greig se tweeweeklikse, is op die 31ste van Augustus 1825 toegelaat om weer te verskyn onder ’n lisensie van die goewerneur in rade wat enige tyd gekanselleer kon word. Só vroeg het Bourke in aanraking gekom met die persmoeilikheid wat deur sy administrasie heen voortgeduur het. Op algemene beginsels het hy ’n vrye pers verkies, gekombineer met ’n meer verstaanbare lasterwet, eerder as ’n regeringslisensie wat na willekeur ingetrek kon word; maar in die besondere geval van hierdie kolonie soos hy dit toe gevind het, het hy gestel dat doeltreffende beheer sonder twyfel nodig was. Hier was daar nie, soos in Engeland, blaaie wat aan die uitvoerende mag verbonde was en in sy verdediging geskryf is nie. Die Februarie-sitting het saakgemaak omdat die nuwe luitenant-goewerneur se eerste raad al ’n klag teen ’n koerant was, en omdat hy gesê het beheer is nodig selfs terwyl hy ’n lasterwet bo ’n lisensie verkies het. [4]
Op die 5de van Maart het lord Charles, met sy vrou en oudste dogter, in die skip van die Oos-Indiese Kompanjie die Atlas ingeskeep en na Engeland geseil. Hy het die oorblywende lede van sy gesin by die Kaap gelaat, omdat hy vol vertroue verwag het om binne nie te verre tyd terug te keer nie. Hy het eers op hierdie dag geseil, en het dus Engeland eers bereik net ’n jaar nadat omstandighede sy terugkeer geverg het. Daardie vertraging het die indruk gelaat dat die regering gretig was om ondersoek te smoor en hom teen straf te beskerm. Dieselfde dag is Bourke as luitenant-goewerneur beëdig. Die inskeep het saakgemaak omdat ’n Beaufort huis toe gegaan het om laster te weerlê terwyl ’n luitenant-goewerneur die eed geneem het vir ’n provinsie wat nie gesny is nie, en omdat die vertraging self in Londen as beskerming gelees is. [3] [4]
Op die 10de van Februarie, tussen Bourke se aankoms en Somerset se inskeep, is die verkoop van die drosdyhuis by Grahamstad uitgevoer, toe alles verkoop is behalwe die kruitmagasyn en artilleriestalle — maar ’n bietjie later is dié ook onder die hamer gebring. Die hoë mure van twee en ’n half voet het die groot storm van 1823 weerstaan en nog so sterk gestaan as op die dag toe Piet Retief hulle gelaat het. Die verkoop het saakgemaak omdat die regeringshuis by die oostelike drosdy in private klip verander is terwyl die man wat dit gebou het nog ’n grensaannemer was, en omdat Grahamstad die laaste van daardie amptelike stapel afgeskud het net toe ’n nuwe luitenant-goewerneur in Kaapstad gesit het. [4]
Engels in die howe, doeanehuise, en die kerke — 1826
Wat Albany en Simonstad betref, is geen beswaar gemaak teen die uitsluitlike gebruik van Engels in die howe van justisie nie; maar in die ander distrikte, waar Nederlands deur die groot meerderheid gepraat is, is dit as ’n baie ernstige grief beskou. Somerset se proklamasie van die 5de van Julie 1822 het die 1ste van Januarie 1827 as die dag genoem wanneer Engels alleen in geregtelike handelinge gebruik sou word. Baie vertoë is gemaak, eers sonder sukses. Eindelik, op die 13de van Desember, is daardie deel van die proklamasie wat op howe van justisie betrekking gehad het, teruggetrek, en tot 1828 het dit wettig gebly om òf Nederlands òf Engels in geregtelike verrigtinge te gebruik. In alle ander opsigte is die proklamasie afgedwing, en ná die genoemde datums het Engels die amptelike taal van die kolonie geword, met die uitsondering dat belangrike kennisgewings in albei tale in die Gazette gepubliseer is. Die Desember-terugtrekking het saakgemaak omdat Nederlandse banke in Stellenbosch, Swellendam en Graaff-Reinet die taal van die mense nog twee jaar in die hof gehou het, terwyl die kantore Engels gebly het. [3]
Port Elizabeth het vinnig ’n plek van belang geword, hoewel dit tot dusver slegs deur kusvaartuie besoek is. In Julie is doeanehuise vir die eerste keer hier en by Port Frances ingestel, en direkte handel met Engeland het begin. Nadat Somerset die kolonie gelaat het, is die vraag van ’n vryhawe — maar nie ’n werf nie — beslis deur ’n minuut van die raad gedateer die 26ste van Julie: Sy Edele die luitenant-goewerneur het gelas dat van en ná daardie datum alle vaartuie wat handel dryf onder die order in rade van die 12de van Julie 1820, of onder sulke orders as wat daarna uitgereik mag word, toegelaat moet word om die hawens Elizabeth en Frances aan die oostelike kus binne te gaan en daaruit te klaar. Aankomende skepe moes tot dan in Kaapstad klaar, en die enigste kushandel wat toegelaat is, was dié tussen Kaapstad en die twee landingsplekke. Die Julie-opening het saakgemaak omdat oostelike vrag nie meer eers die Kaapstadse doeanehuis moes deurgaan nie, en omdat ’n sandheuwellanding en ’n Kowiemond as hawens van die ryk behandel is. [3] [4]
kaptein Evatt, wat met jaloerse oë enige omstandigheid dopgehou het wat daardie kaal sandheuwels in die pad van ’n groot stad sou staan, het in hierdie jaar protes aangeteken teen die inkomste van Port Elizabeth wat na Uitenhage gegaan het en tot voordeel van daardie plek eerder as tot die wettige ontwikkeling van die hawe bestee is. By Port Frances het die behoefte van die groeiende bevolking aan ’n plek van aanbidding tot ’n petisie aan Bourke gelei om ’n stuk grond waarop ’n Wesleyaanse kapel gebou kon word. Dit is op die 5de van Desember toegestaan. Toe is met die intekeninge wat sommige kon bekostig en die gratis tyd en arbeid van andere ’n gebou geskik vir ’n kapel en Sondagskool opgerig. Oor die eerste deel van die Port Elizabeth–Grahamstad-pad het jaarliks tussen 10000 en 12000 waens gegaan. Op die 5de van Mei het Bourke, in ’n skrywe aan die landdros van Albany, ’n padbelasting goedgekeur in soverre dit ’n vrywillige een deur die betrokke persone was; hy het daarop gewys dat geen belastings in die kolonie opgelê kon word sonder ’n wetgewende daad van die parlement nie, maar onder die omstandighede het hy gemagtig dat die belasting aan die distrikskis betaal word. Die protes en die kapel het saakgemaak omdat ’n hawe wat nou ’n doeanehuis gehad het, sy inkomste nog binneland toe gestuur het, en omdat ’n Kowie-gemeente grond van ’n luitenant-goewerneur gekry het wat nie ’n pad sou belas nie behalwe as ’n gawe. [4] [4]
In Januarie het ds. Morgan leraar geword van ’n nuwe gemeente by Somerset-Oos. Vroeg in die jaar is mnr. A. J. Caldecott as regeringonderwyser aangestel teen ’n salaris van 80 pond per jaar. Die eerste jaarmark by Somerset-Oos is deur die hele derde week van Maart gehou, en was ’n besliste sukses; boere het groot afstande daarheen gereis, en wol was onder die produkte wat gekoop of in ruil vir Europese koopware geneem is. In Maart het ’n vergadering van die verstrooide inwoners na Colesberg toe ouderlinge en diakens en kaptein Andries Stockenstrom as politieke kommissaris verkies, as die eerste amptenare van die toekomstige Colesberg-kerk. In Januarie was daar plekke van aanbidding van die Nederduitse Gereformeerde kerk by Kaapstad, Stellenbosch, Paarl, Tulbagh, Swartland, Graaff-Reinet, Swellendam, Caledon, George, Uitenhage, Cradock, Beaufort-Wes, Somerset-Wes, Worcester en Somerset-Oos. Die Lutherane het nog maar een gemeente gehad, in Kaapstad. Die Engelse episkopale kerk het vyf predikante gehad: ds. George Hough in Kaapstad, ds. George Sturt in Simonstad, ds. Thomas Ireland in Grahamstad, ds. William Wright in Wynberg, en ds. Francis McCleland in Port Elizabeth. Die Januarie-preekstoel het saakgemaak omdat ’n Boschberg-dorp wat in 1825 ’n regeringsplaas was, nou ’n leraar, ’n onderwyser en ’n wolmark gehad het, en omdat Colesberg kerkamptenare gekies het vier jaar voordat sy titelaktes aangekom het. [3] [4] [4]
In hierdie jaar is die plattelandse kerkrade van die Nederduitse Gereformeerde kerk toegelaat om hulle sake te behartig sonder die toesig van politieke kommissarisse. Die volgende sitting van die sinode het in November plaasgevind, en sy resolusies is voor Bourke, toe waarnemende goewerneur, gelê. Hy het hulle, tesame met dié van 1824, aan die raad voorgelê, wat verskeie wysigings en weglatings gemaak het, en in daardie toestand is hulle Engeland toe gestuur vir goedkeuring. Teen hierdie tyd is bevind dat dit ongerieflik en te duur was vir die sinode om so dikwels byeen te kom, en daarna het dit slegs ná tussenposes van vyf jaar vergader. By opdragte van graaf Bathurst op die 24ste van Maart is die Engelse episkopale predikante vereis om met ’n kerklike raad in Londen te korrespondeer, saamgestel uit die aartsbiskoppe van Canterbury en York en die biskop van Londen; Bourke het hulle verplig om hulle briewe en verslae deur die sekretaris tot die regering te stuur, sodat hy hulle kon sien. In Januarie het Bathurst ’n salaris van 100 pond per jaar uit die koloniale tesourie aan ’n predikant van die Rooms-Katolieke kerk in Kaapstad goedgekeur, en ook aan een in Grahamstad wanneer hy verkry kon word. Die gemeente was sonder ’n predikant sedert ds. Scully op die 11de van Julie 1824 gelaat het, tot die aankoms van ds. Theodore Wagener op die 30ste van Maart. Sy arbeid was tot Kaapstad beperk, veral tot die soldate in die garnisoen. Die kerkbevele het saakgemaak omdat ’n Hollandse sinode steeds nie ’n resolusie kon aanneem wat die raad nie geknip het nie, omdat Anglikaanse briewe by die koloniale sekretaris moes verbygaan, en omdat ’n Katolieke stipendium wat Somerset onttrek het, weer op die tesourie gesit is. [3] [3] [4]
In Mei is Petrus Borchardus Borcherds, ’n lid van die hooggeregshof, as permanente sittende kommissaris aangestel, en gelas om daagliks ’n hof vir die verhoor van geringe strafsake te hou. ’n Superintendant van polisie is so ver terug as Oktober 1825 aangestel, toe die fiskaal van die plig onthef is om orde in die dorp te bewaar; Willem Cornelis van Ryneveld het die aanstelling voorlopig ontvang, maar is in April van hierdie jaar opgevolg deur baron Charles de Lorentz, vir wie die hertogin van Cambridge haar invloed uitgeoefen het, en wat gevolglik deur Bathurst uitgestuur is, met ’n salaris van 700 pond per jaar. Die polisieverandering het saakgemaak omdat Kaapstad se straatorde van ’n plaaslike fiskaal se adjunk weggeneem en aan ’n man gegee is wat Londen teen 700 pond gestuur het, en omdat geringe misdaad in die dorp nou ’n daaglikse hof van sy eie gehad het. [3]
Britse geld in die rekeninge — 1826
Van die 1ste van Januarie is die openbare rekeninge in Britse geld gehou. Dit was die datum wat in die ordonnansie van die 6de van Junie 1825 genoem is, wat Britse silwer wettige betaalmiddel gemaak het teen 1 sjieling en 6 pennies sterling vir elke papierricksdaalder. ’n Briefie wat die koopkrag van ’n Engelse soewereyn voorgegee het, was in werklikheid nie meer as 7 sjielings en 6 pennies werd nie. Die papier wat in omloop moes gewees het, was eerder meer as 3000000 riksdaalders. Toe die ordonnansie van 1825 uitgereik is, het die rekeninge gestaan: kapitaal van die leen- en diskontobank, verseker deur verband en pand, rds. 1385255; skuld, rds. 1713950; tesame rds. 3099205 — teen 1 s. 6 d. gelyk aan 232440 pond 7 s. 6 d. ’n Paar jaar later is ’n oorskot van 487851 riksdaalders ontdek, vervalste papier wat nie gedateer of toegeken kon word nie, en dit is noodgedwonge by die publieke skuld gevoeg. Die papier werklik in omloop het dus 3587056 riksdaalders beloop, of 269029 pond 4 s. sterling. Die Januarie-verandering het saakgemaak omdat elke amptelike boek in die kolonie nou in ponde geskryf is terwyl die briefies in mense se sakke nog riksdaalders was, vasgespyker teen agtien pennies. [3]
Silwer- en kopermunt tot die bedrag van 56000 pond is uit Engeland gestuur en gedurende die volgende agtien maande aan die troepe uitgereik, en daar is kennis gegee dat die beampte in beheer van die kommissariaat wissels op Engeland tot enige bedrag sou uitreik in ruil vir òf silwergeld òf papierricksdaalders teen 1 sjieling en 6 pennies, teen 3 persent vir vrag en versekering. Binne kort is daardie heffing tot ’n half persent verminder, en notes tot die bedrag van 1237000 riksdaalders is omgeruil — gelykstaande aan ’n lening van 92775 pond sonder rente deur Groot-Brittanje. Die oorblywende papier in omloop is daarna geleidelik vervang deur notes in Engeland gestempel, waarop die waarde in ponde sterling gemerk is, en sekuriteit is gegee deurdat hulle teen pari vir tesouriewissels omgeruil kon word by voorlegging by die kommissariaatkantoor. Die munt het saakgemaak omdat Britse silwer in die troepe se soldy die wig was wat papier uit omloop getrek het, en omdat meer as ’n miljoen riksdaalders huis toe gegaan het as ’n rentelose lening. [3]
Die ordonnansie het mense op verskeie maniere geraak. Almal wat geld aan die bank en aan individue geskuld het, en almal wie se belastings — veral erfpagte — in riksdaalders vasgestel was, was jubelend. Maar persone wat Britse geld die land ingebring en belê het, dié aan wie geld verskuldig was, dié wie se inkomste in riksdaalders vasgestel was, die weeskamer, en alle andere vir wie ’n styging in die wisselkoers voordelig sou gewees het, het hulself as grootliks veronreg beskou. ’n Petisie aan die koning in rade het 2115 handtekeninge ontvang, met die bede dat die ordonnansie teruggetrek of ’n hoër wisselkoers vasgestel word. Die weesmeesters het voorgestel dat die eiendom wat hulle administreer van groter waarde was as die hele papier in omloop, dat baie daarvan jarelank in hulle sorg was, en dat ’n groot aantal van hulle pupille geruïneer sou word. Sommige sou met niks minder as 4 sjielings tot die riksdaalder tevrede wees nie, andere het 2 sjielings as ’n billike koers beskou. Op die 13de van Mei het die here van die tesourie teen enige wysiging uitspraak gegee, en só het dit by 1 sjieling en 6 pennies gebly. Silwergeld was wettige betaalmiddel teen die verlaagde wisselkoers; daardie wet het ondergang vir baie gesinne beteken. Die petisie het saakgemaak omdat 2115 name die tesourie nie kon beweeg nie, en omdat wese en skuldeisers die agtien pennies betaal het wat skuldenaars en erfpagboere gevier het. [3] [7]
Baie individue het swaar daardeur verloor, maar die kolonie het gewin by die sekuriteit wat aan die papiergeld gegee is selfs teen slegs drie agstes van sy voormalige nominale waarde. Die tydperk van 1820 tot hierdie jaar was een van handels- en landboudepressie, van nood nie slegs onder die onlangse Britse immigrante nie maar onder die ou koloniste, en van angs by elkeen in besit van eiendom. Die depressie het saakgemaak omdat die riksdaalder doodgemaak is in ’n seisoen toe plase, verband en immigrantevoorrade al misluk het, en omdat ’n eenvormige keiserlike muntstelsel gekoop is teen die prys van Kaapse papier. [3]
Ordonnansie negentien en die Graaff-Reinet-petisie — Junie–Desember 1826
Op die 19de van Junie is, op las uit Engeland, ’n ordonnansie deur die waarnemende goewerneur in rade uitgereik vir die verbetering van die toestand van die slawe — die negentiende ordonnansie, die Trinidad-bevel aangepas. Die klousules van Somerset se proklamasie van Maart 1823 is met enkele uitbreidings herbekragtig, en twee belangrike byvoegings is daaraan gemaak. Die uitbreidings het hoofsaaklik daarin bestaan dat slawe vir noodsaaklike werk op die sabbat betaal moes word, en dat almal die besondere guns moes geniet wat die proklamasie slegs aan die gedooptes verleen het. Een van die byvoegings het voorsiening gemaak vir die aanstelling van ’n beskermer in Kaapstad en assistent-beskermers in die plattelandse distrikte, wie se pligte sou wees om oor die belange van die slawe te waak en te sien dat die wette in hulle guns streng uitgevoer word. Die ander byvoeging was dat slawe hulle meesters kon dwing om òf hulleself, òf hulle kinders, broers, susters, vroue of mans vry te laat, teen ’n prys wat deur waardeerders vasgestel sou word. Die ordonnansie moes van die 1ste van Augustus af in werking tree. In Engeland is altyd aangeneem dat daar nie die minste waarskynlikheid was dat die kolonies self enige stappe tot die bevryding van slawe sou doen nie. Lank voordat druk uit Engeland gekom het, is voorstelle deur slawebesittende koloniste gemaak dat alle vroulike kinders by geboorte vry verklaar moet word, sodat slawerny geleidelik uitgesterf sou word, omdat die kinders van vrye vroue ook vry was. Die Junie-ordonnansie het saakgemaak omdat Londen ’n Trinidad-wet op Kaapse slawe-eienaars geplak het, en omdat die nuwe klousules ’n slaaf homself laat koop het en ’n beskermer tussen meester en dienaar gesit het. [3] [4] [7]
Toe die voornemens van die tuisregering in die kolonie bekend geword het, naamlik in Junie, het die grootste alarm en ontsteltenis die slawebesittende inwoners aangegryp. Hulle het nie slegs groot verlies weens die waardedaling van slawe-eiendom voorsien nie, maar die grootste persoonlike gevaar vir hulleself, hulle vroue en gesinne. Die Bokkeveld-moorde van 1824 is aan die proklamasie van 1823 toegeskryf, en aangesien hierdie nuwe wet nog meer in die belang van die slawe was, is geoordeel dat groter bloedvergieting die onvermydelike gevolg moes wees. ’n Petisie onderteken deur 370 mense van Kaapstad is aan die Burger-senaat gestuur met die bede dat daardie liggaam die regering sou nader om die afkondiging van die nuwe wet uit te stel totdat hulle geleentheid gehad het om hulle griewe voor hierdie regering én die Moederland te bring. Dit is gedoen. Op die 3de van Julie het die memoriaal van die Burger-senaat voor die goewerneur in rade gekom. Die memorialiste het met kommer gekyk na die voorgenome maatreël om ’n slaaf sy meester te laat dwing om hom vry te laat teen betaling van sy getakseerde waarde met geld wat die slaaf self opgegaar het. Hulle het besondere beswaar gemaak teen die 39ste en 43ste artikels: eersgenoemde het slawe toegelaat om as getuies in strafsake teen hulle meesters te verskyn. Die Julie-memoriaal het saakgemaak omdat Kaapstad se munisipale raad uitstel van ’n wet gevra het wat Londen al gestuur het, en omdat eienaars ’n slaaf se spaargeld en ’n slaaf se eed in die hof gevrees het. [4]
Dit was die gebruik om afskrifte van belangrike amptelike publikasies aan die Burger-senaat en aan die rade van landdros en heemrade te stuur, wat doelbewus byeengeroep is om hulle te hoor voorlees, sodat die lede met nuwe wette bekend kon word en dit aan die boere bekend kon maak. By hierdie geleentheid het die Burger-senaat geweier om die ordonnansie te laat voorlees, en ’n beswaarskrif daarteen aan die waarnemende goewerneur gerig. Bourke het toe die lede ontbied en hulle oor hulle plig berispe, waarop hulle met ’n verdere memoriaal geantwoord het. Twee van hulle het bedank eerder as om iets met die ordonnansie te doen, en toe dit eindelik deur die president voorgelees is, was slegs die besoldigde beamptes van die raad daar om dit te hoor. Op dieselfde wyse het die landdros van Stellenbosch dit slegs aan die beamptes van die hof voorgelees, omdat die heemrade geweier het om by te woon. Op die 26ste van Julie is ’n openbare vergadering in Kaapstad gehou, met verlof van Bourke, om ’n petisie aan die koning in rade voor te berei. Die mening is algemeen uitgespreek dat die verhouding tussen meester en slaaf al so gespanne was dat dit nie verdere spanning sou verdra nie. Elkeen het die algehele uitwissing van slawerny op redelike voorwaardes begeer, maar daar was veel verskil van mening oor die wyse waarop dit die beste bewerkstellig kon word. ’n Komitee is aangestel om ’n memoriaal op te stel dat die ordonnansie nietig verklaar word; toe die lede verlof gevra het om voor Bourke hulle planne vir die verbetering van die toestand van die slawe en vir die uiteindelike uitwissing van slawerny te lê, het die raad gevrees dat hoop in die gedagtes van die slawe geskep sou word wat miskien nie verwesenlik kon word nie. Die komitee het toe uitmekaar gegaan, sonder verdere optrede. Die weierings het saakgemaak omdat ’n wet wat aan boere voorgelees moes word, uit die kamers gesluit is wat dit moes bekendmaak, en omdat ’n openbare vergadering wat Bourke toegelaat het, nie kon ooreenkom hoe slawerny moes eindig nie. [3]
Op die 5de van September is die wysigings en die redes daarvoor aan Bathurst oorgedra, en nadat dit sy goedkeuring ontvang het, het die gewysigde wet in Augustus in werking getree. Op ’n versoenende wyse het Bourke, wat teen hierdie tyd Somerset opgevolg het, veel gedoen om die ontstemming wat die negentiende ordonnansie veroorsaak het, te still. Die rumoer het geleidelik bedaar, en binne ’n paar maande het alles glad verloop. Emansipasie was lank voor die ordonnansie in werking getree het, algemeen. Vrylatinge in hierdie jaar het 90 beloop — teen 29 in 1825 en 56 in 1824. Syfers vir hierdie jaar gee ’n idee van die getalle wat individue besit het: hoofregter sir John Truter 49 ( 25 mans, 12 vroue, en 12 kinders), J. A. Myburgh van Stellenbosch 68, P. G. van der Byl 56, D. G. van Reenen van die Kaap 50, Dirk Cloete 40, Stockenstrom van Graaff-Reinet 15, J. G. Cuyler 16, en ds. F. McCleland van Port Elizabeth, ’n Britse setlaar, 2 (moeder en kind). Die Augustus-inwerkingtreding het saakgemaak omdat ’n Trinidad-teks genoeg geknip is vir Bourke om Kaapstad te still, en omdat 90 vrylatinge in hierdie jaar al meer was as die twee jare daarvoor. [4]
Tot eer van Graaff-Reinet is gesê dat geleidelike emansipasie, indien nie daar ontstaan nie, in daardie distrik die warmste bepleit is. Op die 2de van Oktober was daar ’n vergadering van die slawe-eienaars van die distrik, toe ’n resolusie eenparig aangeneem is dat na hulle mening ná ’n datum wat die regering moet vasstel alle vroulike kinders by geboorte vry moet wees, sodat slawerny geleidelik kan ophou. ’n Ander voorstel is met ’n meerderheid aangeneem, dat alle manlike kinders wat ná dieselfde datum gebore word, vry moet wees. Stockenstrom, toe landdros, het Kaapstad toe gegaan namens die slawe-eienaars van daardie plek om ’n petisie aan die goewerneur voor te lê en die siening te gee van dié wat ten gunste van slawe-emansipasie was. Dit is deur 27 Hollandse koloniste onderteken, almal eienaars van slawe. “Dit moet ons medeburgers groot voldoening gegee het,” het hulle gesê, “en ons nageslag sal eendag trots wees dat gesindhede en beginsels wat vandag uitgespreek is, onder ons bestaan het.” Stockenstrom het vir homself gesê hy is die eienaar van baie slawe, hulle vorm die grootste deel van sy eiendom; maar eerder as om die euwel te laat voortgaan, eerder as om ’n nageslag met ’n erfenis van die gevare en moeilikhede waaronder hulle sug, te belas, wens hy dat sy landgenote eenparig tot die voorstel sou kom dat geen onderskeid ten opsigte van die geslagte gemaak moet word nie, en dat die kosbare gawe wat almal geneig lyk om aan die meisies te verleen, nie van die seuns weerhou moet word nie. Dit, het hy gesê, was die wens van al die voornaamste slawe-eienaars met wie hy oor die onderwerp gepraat het. Aangesien die Britse regering teen daardie tyd ook alle verdere invoer van slawe gestop het, sou die instelling, as die voorstel aanvaar was, só binne ’n geslag uitgesterf het. Die Oktober-vergadering het saakgemaak omdat binnelandse Hollandse eienaars aangebied het om kinders by geboorte vry te laat terwyl Londen ’n Trinidad-ordonnansie gestuur het wat hulle gevrees het, en omdat Stockenstrom dieselfde gawe vir seuns as vir meisies gevra het. [3] [4]
Die registrasie van slawe en alle sake wat daarmee verband hou soos deur Somerset ingestel, tesame met die ordelike reëlings en beheer wat deur die beskermer van slawe en sy ondergeskiktes uitgeoefen is, was tot ewe veel nut vir die vryes as vir die gebonden. ’n Opgaaf van klagtes van die 1ste van Augustus 1825 tot die 26ste van Desember van hierdie jaar het sake van mishandeling deur slawe teen meesters getoon: bewys 16, weerlê 55, onbeslis 6; sake van misdade teen slawe: bewys 78, weerlê 6, onbeslis 8. Die streng ondersoek van alle klagtes aan beide kante het getoon dat die meesters nie minder beskerming nodig gehad het as die slawe nie, en dat die balans van oortredings en misdade grootliks ten gunste van laasgenoemde was. Die opgaaf het saakgemaak omdat ’n beskermerskantoor nou bewese wreedheid albei kante getel het, en omdat 16 bewese sake teen meesters langs 55 weerlêdes in dieselfde agtien maande gesit het. [4]
Fairbairn, Greig, en Bathurst se lisensie — 1826
Die posisie van die pers in die kolonie was nog baie wankelrig. Volgens Bathurst se opdragte is die South African Commercial Advertiser onder ’n lisensie van die goewerneur in rade uitgegee, wat enige tyd gekanselleer kon word. Die mededingende koerant het opgehou bestaan. John Fairbairn was nou sy alleenredakteur; Greig was sy uitgewer. Vir Bourke se leiding by die verlening van lisensies om enige periodiek uit te gee, het hy in Augustus ’n depêche van Bathurst gedateer die 11de van April ontvang, waarin algemene beginsels neergelê is. Daardie depêche het ook die bevestiging bevat van die optrede van die raad in die vorige Januarie by die opskorting van die uitgawe van ’n nuwe blad wat Fairbairn probeer stig het. Op daardie datum is twee periodieke begin, die New Organ deur Fairbairn en De Versamelaar deur mnr. Suasso de Lima. Aan albei redakteurs is meegedeel dat verdere publikasie nie toegelaat kon word nie tensy hulle om lisensies aansoek doen en dit verkry. De Lima het dadelik voldoen en is toegelaat om voort te gaan. Fairbairn, aan die ander kant, het geweier om hierdie stap te doen — op die grond dat hy nie die noodsaaklikheid sien nie. In afwagting van verdere opdragte uit Londen is die blad dus gestaak. Die lisensie het saakgemaak omdat ’n tweeweeklikse wat eers in 1825 weer toegelaat is, nog aan ’n kanselleerbare stuk papier gehang het, en omdat Fairbairn nie om ’n tweede lisensie sou vra nie terwyl de Lima wel sou. [3] [4]
In die Advertiser van die 24ste van Mei het ’n lang artikel verskyn wat woordeliks uit die Londense Times van die vorige 25ste van Januarie oorgeneem is, handelende oor die geregtelike verrigtinge teen ’n staatsamptenaar weens verduistering van openbare geld, waarin Somerset van wraaksugtige hardheid teenoor die oortreder beskuldig is. Omdat die titel verander is en die herkoms nie vermeld is nie, het dit die voorkoms van ’n oorspronklike artikel uit die pen van òf Fairbairn òf Greig gehad. Vir ’n gewone leser was daar niks om te toon dat hierdie uittreksel nie ’n oorspronklike artikel was nie. Dit het onder die oog van lord Charles Somerset in Londen gekom, wat Bathurst se aandag daarop gevestig het, en oorspronklike dokumente voorgebring het wat dit as onjuis toon. Bathurst het daarop ’n depêche gedateer die 3de van Desember aan Bourke gestuur met opdrag om Greig se lisensie te kanselleer. Daardie depêche was van hierdie jaar; dit is in Mei 1827 ontvang, en die blad het nog onder die lisensie deur die oorblywende weke van hierdie kalender gedruk. Die Mei-artikel het saakgemaak omdat ’n Londense uittreksel, aangebied asof dit Kaapse skryfwerk was, Somerset in Engeland die dokument gegee het waarmee Bathurst die lisensie laat trek het, en omdat daardie bevel eers die volgende jaar sou land. [3] [4]
Byna ’n hele jaar het verloop voordat Bishop Burnett se saak in die parlement hervat is. Op die 8ste van Mei is sy petisie weer voorgelê, hierdie keer deur kolonel Beaumont, die lid vir Northumberland, in ’n vorm gewysig om sommige latere ontwikkelinge in te sluit. Ontevredenheid is getoon omdat die verslag van die kommissarisse nie op die tafel gelê is nie hoewel dit ontvang is, en ook oor Somerset se nie-verskyning in Engeland. Die mening is vryelik uitgespreek dat die regering probeer om ondersoek te ontduik deur opsetlike vertragings. Wat die petisie self betref, is deur die regering aangevoer dat dit te algemeen van aard was en nie spesifieke aanklagte bevat waarop opgetree kon word nie. Hierdie siening het uiteindelik geseëvier en Beaumont het ingestem om dit terug te trek. Afskrifte van briewe en stukke in Burnett se saak is op die 31ste van Mei deur die Laerhuis beveel om gedruk te word. Op die 7de en 8ste van Desember was Burnett se sake weer die onderwerp van lang bespreking. In Desember het mnr. Hume, wat ’n petisie van kaptein Carnall voorgelê het, die saak weer aan die gang gebring, maar bespreking is nog verder uitgestel. ’n Paar dae ná die goewerneur se aankoms in Engeland was daar ’n kort bespreking van sy saak in die Laerhuis, maar weens die gevorderde stadium van die sitting is die onderwerp laat vaar. Toe is die parlement ontbind, en Beaumont, die lid wat die aktiefste was om petisies teen hom in te dien, is nie vir die nuwe huis teruggekeer nie. Die Laerhuis het saakgemaak omdat Burnett se aanklagte en Carnall se petisie van die tafel gehou is totdat Somerset geland het, en omdat ’n ontbinding toe die lid verwyder het wat hulle vorentoe gedruk het. [3] [4] [4]
Van die vele lywige verslae wat uit die ondersoeke van William Macbean George Colebrooke en John Thomas Bigge voortgevloei het, met William Blair as derde kommissaris, was die belangrikste wat hierdie jaar uitgereik is dié van die 6de van September, wat die geregtelike stelsel en die voorstelle tot hervorming behandel het. Die groter getal aanbevelings in hierdie verslag het die goedkeuring van Sy Majesteit se regering ontvang. Daar is kortom besluit om die howe van justisie op die grondslag van Engelse prosedure te herbou, hoewel die ou reg, naamlik die Romeins-Hollandse, nog toegepas sou word. Die opstel van ’n handves van geregtigheid en die aanstellings van nuwe regters is byna dadelik ná ontvangs van die verslag deur Bathurst in oorweging geneem. Daardie aanstellings en daardie handves was nie van hierdie kalender nie. Die September-verslag het saakgemaak omdat die kommissarisse wat gestuur is om Laerhuis-vrae oor Somerset te still, nou voorgestel het om die Hollandse howe weg te vee en Engelse prosedure in hulle plek te sit, terwyl Romeins-Hollandse reg nog die reg sou wees wat toegepas word. [4]
Patrollies stop by die grens — Januarie–Augustus 1826
In die altyd opdringerige vraag van die oostelike grens het Bourke begin wetgewing maak en drastiese veranderinge invoer voordat hy ’n maand in die amp was. Onder Somerset, wanneer ’n trop vee uit die kolonie gesteel is, het die eienaars bystand by die naaste militêre pos aangevra, omdat boere streng verbied is om die grens oor te steek behalwe onder bevel van ’n Engelse offisier. ’n Party soldate is dan gestuur om die spoor te volg, en by die eerste kraal waarheen dit gelei het, is die vee geëis, of vergoeding daarvoor. Bourke het ’n groot verandering in die stelsel gemaak. Op die 11de van April het hy opdragte aan luitenant-kolonel Henry Somerset uitgereik dat patrollies nie die grens moes oorgaan nie, tensy die gesteelde vee werklik in sig was. By die grens moes hulle stop, en woord aan die naaste kaptein stuur, van wie verwag is om die spoor op te neem en die diere terug te kry. In ’n paar gevalle het die kapteins wat só aangespreek is, voldoen, en natuurlik in moeilikheid geraak met die krale waarheen hulle die vee nagespoor het. Die gevolg van Bourke se stelsel was ’n reeks twiste onder die grensstamme en die herwinning van ongeveer een stuk in elke tien wat gesteel is. Die April-bevel het saakgemaak omdat ’n luitenant-goewerneur skaars beëdig die patrolliereël omgekeer het wat die spoor die Xhosa-land in gevolg het, en omdat nege diere uit tien nou anderkant die Vis gebly het. [3] [4]
In Januarie, voordat hy die kolonie gelaat het, het Somerset ingestem om sommige tydelike weiregte aan die Gqunukhwebe-stamme toe te staan — die uiterste wat van hom verkry kon word. Ds. William Shaw het die koloniale regering aangespoor om daardie stamme verlof te gee om die distrik tussen die onderste loop van die Keiskamma en die Vis weer te beset, wat hy as hulle ou tuiste beskou het; Somerset het geweier om hulle weer in besit van die ruigtes langs die Visrivier te stel, wat hy as ’n daad van uiterste dwaasheid beskou het. Sodra hy die kolonie gelaat het, het die sendeling die versoek herhaal, maar luitenant-kolonel Somerset het dit sterk teengestaan. Bourke het die saak na Bathurst verwys, met ’n aanbeveling dat die Gqunukhwebe-stamme toegelaat moet word om die onderste deel van die afgestane gebied te beset, en dat Xhosa toegelaat moet word om die kolonie in te kom en diens by die Britse setlaars te neem. ’n Brief van Shaw aan die luitenant-goewerneur gedateer die 6de van April het volgehou dat aangesien hierdie kapteins nooit getrouheid aan Gaika erken het nie, hulle onregverdig van hulle land ontneem is deur die onsekere mondelinge verdrag van 1819. Die weiversoek het saakgemaak omdat Shaw Bourke gevra het om ’n afstanding van 1819 ongedaan te maak wat die kolonel op die grens ’n uitnodiging tot vernietiging genoem het, en omdat Gqunukhwebe-vee al, vir ’n seisoen, wes van die Keiskamma toegelaat is. [3] [4]
In Augustus het die sekretaris van staat opdragte uitgereik dat nòg Xhosa nòg koloniste in enige deel van die afgestane gebied toegelaat moet word om te vestig; maar toe Bourke se aanbeveling hom bereik, het hy hierdie opdragte só ver gewysig dat die Gqunukhwebe-kapteins vee tussen die Keiskamma en die Beka tot so ver op as die Gwanga mag wei. Dit was vir hulle doeleindes genoeg. Sodra hulle toegelaat is om die Keiskamma oor te steek om hulle vee te versorg, het hulle gou ingetrek en krale gebou. Luitenant-kolonel Somerset het geglo die deugde van die Gqunukhwebe bestaan slegs in Shaw se brein, en dat hierdie mense nie meer vertrou kon word as enige andere nie; Congo was prominent in die aanval op Grahamstad in 1819. Om enige stam weer vrye toegang tot die Visrivierruigte te gee was, in die kolonel se oë, gelykstaande daaraan om die vernietiging van die hele grens uit te nooi. Bathurst, wat daardie sienings gedeel het, het Shaw berispe en hom gewaarsku teen sulke samesprekings met Pato en Congo of die aanmoediging van sulke verwagtinge. Die Augustus-wysiging het saakgemaak omdat ’n verbod op vestiging in die afgestane strook dadelik tot weiding gekwalifiseer is wat krale geword het, en omdat die sekretaris van staat wat die vee toegelaat het, ook die sendeling gewaarsku het wat om die grond gevra het. [3] [4]
Ongelukkig vir die veiligheid van die kolonie op hierdie tydstip is die militêre mag in onlangse jare grootliks verminder. Om die benarde toestand van die koloniale finansies te verlig, het die kommissarisse van ondersoek op die 14de van Junie die vermindering van die kavallerie van die Kaapse Korps aanbeveel, waardeur die jaarlikse koste van 28088 pond tot 21143 verminder sou word. Bathurst het egter besluit dit sou beter wees om die korps geheel te ontbind en dit met ’n gereelde regiment uit Engeland te vervang. Sake is vertraag omdat die bedoelde regiment vir diens in Portugal vereis is. Die aanbeveling van hierdie jaar het dus op die tafel gelê; die korps het nog op die grens gestaan deur die oorblywende maande van die kalender. Die Junie-stuk het saakgemaak omdat die kommissarisse wat die howe herbou het, ook voorgestel het om die enigste koloniale perd op die Vis goedkoper te maak, en omdat Bathurst se verkose plaasvervanger Portugal toe gestuur is. [4]
Philippolis, Melville, en die Fetcani — 1826
In 1823 het landdros Stockenstrom en ds. Abraham Faure ’n skool laat stig ’n paar uur se ry noord van die Oranje, by ’n plek wat Faure Philippolis genoem het, ter ere van dr. Philip. Hulle het gehoop om daar ’n aantal Korannas en San bymekaar te bring wat aan weerskante van die rivier rondgeswerf het, maar hulle is teleurgestel. In hierdie jaar, op uitnodiging van die hoof van die London Missionary Society, het Adam Kok en die Griekwas wat by hom was, na die distrik tussen die Riet- en Oranjerivier getrek, en van Philippolis hulle hoofkwartier gemaak. In dié tyd was daar geen ander mense as San en Korannas in daardie streke nie, behalwe wanneer ’n paar boere uit die kolonie oor die Groot Rivier met hulle troppe gegaan en gebly het terwyl die gras goed was. By die gee van die distrik Philippolis aan Adam Kok het Philip beding dat die Griekwas die San teen die boere moes beskerm. Bourke was bereid om Kok as kaptein van daardie plek aan te spreek, maar hy het hom nie formeel ingestel nie of enige gesag aan hom verleen nie of sy besetting van enige gronde goedgekeur nie. Die naam Philippolis gedenk nog daardie reëling. Die trek het saakgemaak omdat ’n sending-superintendant in Londen ’n Griekwa-kaptein op grond gesit het wat die Kaap nooit toegeken het nie, en omdat Bourke aan ’n kaptein sou skryf wat hy nie sou instel nie. [3] [4] [7]
Ná vier jaar se ontmoedigende werk by Griquatown het mnr. Melville op die 21ste van April sy pos opgegee. By dié geleentheid het hy die koloniale sekretaris gesê dat hy by die aanvaarding van die betrekking verstaan het hy sou ondersteun word om orde in te voer; hy is gemagtig om weinig meer te doen as om die mense aan te moedig om aandag aan die sendeling te gee, so min as moontlik met die gebruike in te meng wat die Griekwas onder hulleself ingestel het, en orde meer by aanbeveling as by voorskrif in te voer. Die Bergenaars is ongehinderd gelaat; waens met buskruit en brandewyn is bekend dat hulle aankom, en tog was daar nie die mag om die oortreders te arresteer nie. Waterboer het sy lojale houding onder sulke wetteloosheid gehandhaaf; komplotte om sy lewe te neem is in meer as een oord gesmee. Die bedanking het saakgemaak omdat die Kaap se agent noord van die Oranje ’n pos gelaat het wat kon aanbeveel maar nie arresteer nie, en omdat kruitwaens na die Bergenaars nog geloop het terwyl daar teen Waterboer gekomplotteer is. [4]
Noord van die Oranje en wes van die Drakensberge was die land in ’n toestand van geweldadige ontwrigting. In 1823 het die golwe van oorlog wat in Zoeloeland ontstaan het, oor die Barolong-land begin rol. Een stam, onder die kaptein Sifunelo, het suidwaarts getrek en by twee Wesleyaanse sendelinge, di. Broadbent en Hodgson, uitgekom. In hierdie jaar het Sifunelo se stam Makwasi gelaat en, ongeveer honderd-en-twintig myl suidwes, by Platberg aan die suidelike oewer van die Vaal halt gemaak. Ds. Robert Moffat het Makaba gaan besoek, en hom noord van die Molopo aangetref; die sendeling het die getal van die Bangwaketsi op 70000 as die laagste berekening geskat. In hierdie jaar het Andrew Geddes Bain die land besoek. Hy het Tawane met sy stam in ’n ellendige toestand by ’n vuil poel in die bedding van die Molopo aangetref. Van Tawane se ellendige kraal het Bain verder na die Bangwaketsi-land gegaan; die hoofkraal was in ’n vallei Silokwalali genoem, wat die reisiger letterlik met menslike skulpe bezaaid gevind het. Kort tevore het Makaba in ’n groot geveg met een van die roofhordes geval, en sy broer Sobeka het as kaptein van die oorblyfsel opgetree, Gasitsiwe, die regmatige erfgenaam, nog minderjarig. ’n Gedeelte van die Hlubi, wat oos van die Drakensberge gebly het, het omtrent hierdie jaar Hintsa se land bereik en, vermeng met oorblyfsels van ander vlugtelingstamme in daardie streke, die mense gevorm wat as die Mfengu bekend staan. So vroeg as hierdie jaar het sommige van die swerwers so ver wes as die Chumie-sending gekom: ds. W. R. Thomson het onder datum die 5de van Oktober aangeteken dat vier Mfengu op die stasie gaan woon het. Die binneland het saakgemaak omdat Barolong, Bangwaketsi en Hlubi suid en wes voor die Zoeloe-oorloë gedryf is, en omdat vier Mfengu by die Chumie in Oktober al binne die koloniale sendinglyn was. [3] [4] [4]
Teen die einde van die jaar moes hierdie sake en verleenthede op die Vis plek maak vir andere van veel groter gewig. ’n Donker en onheilspellende wolk het in die verre noordooste verskyn. Die golf van verwoesting wat by Tshaka in Zoeloeland ontstaan het, het in twee rigtings gereis; soos die stamme suid van Zoeloeland en Natal in beweging gesit is, het die hordes vlugtelinge uiteindelik in die oostelikste dele van die Transkeise gebiede verskyn. Om iets van die werklike toedrag van sake te wete te kom, het kolonel Somerset in September op ’n verkenningstog in die land om die Stormbergspruit en Klaas Smitsrivier vertrek. Hy het geen bepaalde inligting oor die geheimsinnige nasie verkry wat van die noordooste sou nader nie, hoewel hy wel gevind het dat die plase langs die Stormbergspruit uit vrees verlaat is, en dat selfs die San in sulke skrik was dat hulle beskerming by die boere gesoek het. Die veldkornet Steenkamp het hom vertel dat hy, terwyl hy kort tevore op patrollie was, op duisende Thembu afgekom het wat dood gelê het, gedood deur die Fetcani, soos die onbekende indringers genoem is. Omdat hy nie voorbereid was op ’n uitgebreider verkenning nie, het kolonel Somerset na Grahamstad teruggekeer en dadelik majoor Andrews met ’n sterk berede mag en sommige burgers uitgestuur om die land anderkant die Oranje binne te dring. By die samevloeiing van die Stormbergspruit met daardie rivier is ’n party van tien man op die noordelike oewer geplaas tot beskerming van die voorrade. Die res het toe hulle reis begin deur wat later Rouxville geword het, grofweg die loop van die Caledon gevolg, die Koesberg en Tandjesberg verby, en omtrent waar Morija staan het hulle op wat ’n verlate Fetcani-dorp gelyk het, afgekom — hutte en veekrale omring deur sterk sirkelvormige mure van klei en klip. Op ’n kort afstand het die patrollie op drie van die mense self afgekom, van klein gestalte, met assegaaie. Hulle koning was ’n seun genaamd Maketa. Majoor Andrews het teruggekeer en sy verslag aan die luitenant-goewerneur in rade op die 4de van Desember gelewer. Die verkenning het saakgemaak omdat Stormberg-plase leeg was uit vrees vir ’n onbekende horde, en omdat ’n majoor se verslag in Desember daardie horde ’n verlate dorp aan die Caledon en ’n seunkoning genaamd Maketa gegee het. [4]
Die Tzatzoe-sending is in hierdie jaar begin. Onder die gesamentlike invloed van ds. J. Brownlee en Jan Tzatzoe, werklike regeerder hoewel sy vader, ’n ou man genaamd Tzatzoe, die nominale kaptein van die Ntinde was wat toe die gronde beset het waarop King William’s Town later gestaan het, het die Ntinde ’n tyd lank daarvan afgesien om by die ander stamme in oorlog teen die kolonie aan te sluit. In hierdie jaar het die “Inxhra-stasie” die naam Lovedale aangeneem, na ds. J. Love, een van die stigters van die Glasgow Missionary Society, en ’n sendelingshuis het op die terrein gestaan. Op die 13de van November, in antwoord op ’n memoriaal van die Londense genootskap betreffende Theopolis, is die direkteure meegedeel dat opdragte aan die luitenant-goewerneur gegee is om die betrokke grond aan die instelling by Theopolis toe te ken, of soveel daarvan met toegang tot die see as wat daardie beampte dit goeddink om dit te beperk. Die sendinge het saakgemaak omdat Brownlee en Tzatzoe ’n stasie op die Buffelsrivier onder die Ntinde gesit het, omdat Inxhra die naam Lovedale aangeneem het, en omdat Theopolis soveel Albany-grond met ’n pad na die see beloof is as wat Bourke sou beperk. [3] [4] [4]