Boer History1901 in Suid-Afrika: Kitchener, Botha, die Kampe, en die Oktobersterfte
Kitchener se skoonvee, Middelburg, en siviele beheer — Januarie–Februarie 1901
Oorlog tussen Brittanje en die twee Boererepublieke — die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat — was in sy tweede jaar. Brittanje het die Kaapkolonie en Natal gehou. Lord Kitchener het in Desember 1900 die Britse bevel van lord Roberts oorgeneem. Op die 21ste Desember 1900 het hy ’n memorandum aan die Britse bevelvoerders gerig: uit die distrikte wat telkens deur Boere beset is, moes alle mans, vroue, kinders en selfs die Afrika-inwoners weggevoer word. Daardie bevel het nog gestaan toe 1901 oopgegaan het. Louis Botha was kommandant-generaal van die Zuid-Afrikaansche Republiek. Wat in Januarie en Februarie op die spel was, was of die skoonvee die plase in kampe sou leegmaak, of Botha te Middelburg vrede sou maak, en of die kampe onder leëroffisiere sou bly of na siviele amptenare sou oorgaan. [6]
Uit ’n vrouelaer in die distrik Potchefstroom is ’n brief gedateer die 5de Januarie 1901 aan die mynkommissaris J. L. van der Merwe oorhandig. Kleurlingvroue wat die troepe vergesel het, het op die waens gery, terwyl Boerevroue — “ons susters,” het die brief gesê — agteraan moes loop en deur Afrika-wadrywers aangejaag word; ’n paar het beswyk, en een het op die pad geboorte gegee. Op die 14de Januarie het president Steyn en generaal De Wet ’n gesamentlike proklamasie uitgereik: Britse soldate het geen medelye met siek vroue gehad nie, het die dood van ’n groot aantal vroue veroorsaak, en het vader en moeder uit die huis weggesleep en alles aan die wilde diere gelaat. Sommige moeders is toegelaat om in hul eie tentwaens te reis. In die meeste gevalle is die mense op kaal waens of trollies gelaai en moes hulle son en weer trotseer. Mev. Hester Jacobs van Hartebeestfontein het die hele nag tot dagbreek op die waens gebly, half verkluim, terwyl die wadrywers vuur gemaak en koffie rondom die waens gedrink het. In middel Julie het mev. Elizabeth van Rensburg ’n siek vrou met geweld sien uitdra toe die huis verbrand moes word; die wind het bitter koud gewaai, en daar was geen vuurmaakgoed nie, geen kombers nie. Mev. M. Ferreira, in Februarie weggevoer, was sonder enige beskutting teen son en reën op ’n kaal trollie. [6]
Waar waens nie tot hul beskikking gestel is nie, moes hulle te voet kamp toe gaan, aangejaag deur Britse soldate en selfs deur Afrika- en kleurlingdrywers. Vroue en kinders is selfs te perd aangejaag; soldate het gedreig om die perde die gevangenes te laat trap as hulle nie wou loop of van uitputting nie verder kon strompel nie. Die proteste van De Wet en Botha teen die mishandelende wyse waarop families weggevoer is, het by Kitchener, by die samesprekings met die kommandant-generaal te Middelburg op die 28ste Februarie 1901, die belofte ontlok dat behoorlike vervoermiddels aan vroue en kinders voorsien sou word, en dat indien sulke middels nie byderhand was nie, die families nie verskuif sou word nie. Middelburg was ’n Transvaalse dorp aan die spoor oos van Pretoria. Die ontmoeting het saakgemaak omdat Botha nog as die Republiek se senior generaal in die veld was, en omdat ’n vredesberaad ook ’n kans was om Kitchener te bind oor hoe families verskuif moes word. Die vervoerbelofte skyn nie uitgevoer te gewees het nie. Dié wat per trein gestuur is, het nie in salonsete gery nie maar in steenkooltrucks en veetrucks; 30 passasiers per truck was geen seldsameheid nie, en in ’n paar gevalle het die getal tot 50 vroue en kinders gestyg. Die trucks is nie altyd skoongemaak nie; vroue moes mis en vuilheid met hul klere afvee, of in die laag mis, modder en water staan. Tussen siek en gesond is geen onderskeid gemaak nie; geboortes het op die trucks plaasgevind, met noodlottige gevolge vir moeders en pasgeborenes. [6]
Tot Februarie het die kampe onder die militêre gestaan: distrikskommissarisse, met kolonel Flint vir algemene beheer te Pretoria en majoor Armstrong vir die militêre skatkis. Kitchener het daardie stelsel ondienlik geag en die militêre goewerneur gesê hy kan nie meer leëroffisiere vir kamporganisasie afstaan nie. Die militêre goewerneur te Pretoria was J. G. Maxwell, reeds belaai met leërwerk, onder wie die kampe soos paddastoele opgeskiet het. Op die 1ste Februarie 1901 het ’n groep amptenare te Pretoria aangekom om siviele beheer van die kampe oor te neem; van daardie groep was slegs 1 ’n medikus. Op die 7de Maart het ’n leërbevel die militêre goewerneur te Pretoria en die adjunk-administrateur van die Oranjerivierkolonie verantwoordelik gemaak vir die oprigting en instandhouding van Burgher Refugee-kampe; militêre offisiere sou voortaan slegs vir uitwendige verdediging antwoord. Die oordrag het nie die rantsoenskaal verander nie. Van die amptenare wat gekom het om die kampe oor te neem, het die gebrek aan ’n mediese staf alreeds gesê wat die jaar in siek vroue en kinders sou kos. [6]
Op die 4de Februarie het Colin MacKenzie, militêre goewerneur van Johannesburg, wanhopig aan Maxwell te Pretoria geskryf dat hy verplig was om die B-skaal, waarvolgens geen vleis uitgereik mag word nie, te ignoreer: gebrek aan vleis het ongeveer 2500 mense diarree van ’n min of meer lastige aard gegee, en vleis is op die voorstelling van die mediese beampte uitgereik. Die A-skaal was die voller rantsoen, aanvanklik uitgereik aan gesinne wat saam met hul mans oorgegee het — die hendsoppers. Die B-skaal was die halwe rantsoen, uitgereik aan gesinne wie se mans nog op kommando was. Op die 18de Februarie het Lloyd George die Laerhuis gesê die doel was om die Boerevegters tot ontrouheid teenoor hul eie ideale te dwing deur die skouspel van hul uitgehongerde en lydende kinders. Op die 26ste Februarie, onder druk van John Ellis, het Brodrick eindelik toegegee dat ’n onderskeid getrek is tussen dié wat saam met hul mans oorgegee het en dié wat ingekom het om gevoed te word terwyl hul bloedverwante nog in die veld was. Op die 27ste Februarie het Goodwin, algemene superintendent, opdrag gegee dat alle kampbewoners op die A-skaal geplaas word, die halwe rantsoen slegs as straf vir die onregeriges en lastiges te hou. Ten spyte van Brodrick se versekering aan die Laerhuis dat die B-skaal op daardie dag afgeskaf is, is die opdrag nie uitgevoer nie: te Potchefstroom het die halwe rantsoen tot Junie geduur, te Krugersdorp tot Julie, te Vryburg selfs ná Augustus. [6]
Kampe genoem, oorbevolking, en die tente — 1901
Die kampe van 1901 was nie ’n Kaapse munisipale lys nie. Hulle was die plekke waarin Kitchener se skoonvee die gesinne gestort het wat van die republikeinse plase afgehaal is. In die Transvaal was die kampe van 1900 Barberton, Heidelberg, Johannesburg, Irene, Klerksdorp, Krugersdorp, Mafeking, Potchefstroom, Standerton en Vereeniging. In 1901 is Balmoral, Belfast, De Jagersdrift, Middelburg, Nylstroom, Pietersburg, Van der Hovensdrift, Volksrust en Vryburg bygevoeg. De Jagersdrift, van die distrikskommissaris van Utrecht op die 23ste April, het slegs ’n tyd lank bestaan. In die Vrystaat was die kampe van 1900 Bloemfontein, Heilbron, Kroonstad, Norvalspont en Vredefortweg; in 1901 het Aliwal-Noord, Bethulie, Brandfort, Harrismith, Kromellenboog, Kimberley, Ladybrand, Oranjerivier, Springfontein en Winburg bygekom. Kromellenboog, gerapporteer op die 7de September, was eweneens tydelik. In Natal het Pietermaritzburg van 1900 in 1901 Howick, Isipingo en Merebank gevolg. In die Kaap het Port Elizabeth nog van 1900 gestaan. Van September 1900 was dit nie meer vlugtelingkampe nie: die mense wat daarheen gebring is, is gedwing; baie het dag en nag gevlug om van daardie beskerming weg te bly. [6]
Toe siviele beheer in Februarie die kampe oorgeneem het, het Johannesburg-renbaan al 5144 siele gehou en Potchefstroom 4313, hoe-dan-ook gehuisves, sodat van gesonde administrasie en beheer van epidemies skaars sprake kon wees. Teen einde Maart het die renbaan tot 5487 gegroei, Potchefstroom tot 5373. Teen einde April het Potchefstroom tot byna 6000 gestyg. Teen einde Mei het Middelburg van 1292 in April tot 6637 gespring; Potchefstroom het op 6149 gestaan; Irene op 4319; Volksrust op 4810; Standerton op 2983. Bloemfontein het al 3584 gehuisves. Reeds in Mei, terwyl Kitchener se skoonvee nog in sy eerste stadium was, het 5 Transvaalse kampe en 2 in die Oranje-Vrystaat die 3000-merk oorskry. In Junie en Julie het nie minder nie as 10 van die 15 Transvaalse kampe elk meer as 3000 gehou, en 6 van die 12 onder die Oranjerivierkolonie eweneens. Getalle het hul hoogte in Oktober 1901 bereik by 58883 in die Transvaalse kampe en 45306 in die Vrystaatse kampe. [6]
In April het die algemene superintendent van die Vrystaatse kampe sy spyt uitgespreek oor die oorbevolking van tente: die ordonnansiedepartement het heeltemal ineengestort en kon nie die nodige aantal tente lewer nie. Hy het bygevoeg dat Boere nooit daaraan gewoond was om in groot getalle saamgehok te word nie, en dat tensy onmiddellik stappe gedoen word om die sanitêre toestand van Bloemfontein reg te stel, die sterftesyfer grootliks sou styg. Die ergste voorbeelde van tentoorbevolking het in Mei te Springfontein gekom, waar 19 en 20 inwoners in sommige ronde tente gepak is; Irene het dieselfde maand dergelike gevalle van 19 en 20 in een tent gehad. Op die 11de Julie het Kendal Franks nog ’n duidelike oorbevolking gevind: in een tent 3 gesinne, ouers en kinders 14 in getal, almal met masels. Franks was ’n mediese inspekteur wat deur die kampe gestuur is. 9, 10, selfs 12 persone per tent was geen uitsondering toe die Dameskomitee later besoek het nie. Pratt Yule het verklaar dat vuil lug van opeenhoping ’n erger uitwerking op die gesondheid van kinders as van volwassenes gehad het; dit was die kinders wat die hardste getref is. [6]
By Johannesburg-renbaan is vroue en kinders in groot getalle in perdestalle en selfs onder die hoofpaviljoen gebring, nadat voorstede soos Ophirton, Rosettenville, Booysens, en selfs die komponente van die Robinson- en Village Deep-goudmyne met soveel gesinne as moontlik volgeprop is. By Vredefortweg was in Mei ’n deel van die huisvesting sakhuise, erger, het die Engelse inspekteur Daller gerapporteer, as die Afrikakamp naby met sy uitstekende patrollietente of hutte van taai dik grasdak. By Nylstroom het Franks op die 8ste Augustus 62 persone in die 13 klein, donker, benoude selle van die plaaslike tronk gehuisves gevind, sodat selle en inwoners albei onrein was. By Heidelberg het hy gemiddeld 5 persone in elke sodhuisvertrek van 12 by 10 voet gevind. Sommige kampe is met doringdraad omhein sodat inwoners nie sou ontsnap nie. Kimberley het binne ’n agtvoet-doringdraadheining gestaan wat as ondeurdringbaar beskou is. Port Elizabeth, gerapporteer op die 27ste Maart, het 2 kampe ongeveer 20 treë uitmekaar gehad, omring met draadheining; die wagte het opdrag gehad om nie met die inwoners in te meng nie tensy hulle probeer ontsnap. Standerton, Volksrust en Mafeking is met ’n dubbele doringdraadheining omring; inwoners mag nie tussen ses in die aand en ses in die oggend in of uit nie. Vryburg, in ’n holte geleë, is met doringdraad omhein en deur Afrika-verkenners bewaak; by Nylstroom, wat daarop geroem het dat dit nie omhein is nie, is 6 Zoeloe’s buite as wagte gehou. [6]
Op die 27ste Junie het Lloyd George tenthuisvesting voor die Laerhuis gebring: die seil was so oop dat die geringste reën — selfs dou — deurdrenk het, en met honderde siektegevalle onder die kinders sou die gevolge nog noodlottiger wees tensy dadelik voorsorg getref word. Mev. Maxwell, vrou van die militêre goewerneur te Pretoria, het deur die New York Herald van die 16de April in die naam van die klein kinders geappelleer wat in oop tente sonder vure woon en slegs die skaarsste klere besit. In Julie het mev. A. H. Bosman en mev. H. S. Malan, wat Transvaalse kampe met verlof besoek het, bevestig dat die sterftesyfer veral onder die kinders hoog was, van gebrek aan fatsoenlike voedsel en van blootstelling aan naglug. In Desember het Maxwell self geskryf dat tente, al is hulle beter as niks, skaars voldoende beskerming in die kampe op die hoëveld was. Emily Hobhouse, op kaki komberse opgerol binne mev. B se tent te Bloemfontein, het die son deur die enkele seil sien brand en die vlieë dik en swart op alles; geen stoel, geen tafel, nog plek daarvoor nie. Hobhouse was ’n Engelse besoeker wat verlof gehad het om die kampe te sien en wat gerapporteer het wat sy gesien het. Sy het aangebied om matrasse te maak as die militêre hooi of strooi sou gee; selfs dit kon nie in klein hoeveelhede gelewer word nie. By Norvalspont het Cole-Bowen teen einde Augustus die Dameskomitee gesê hy het nie baie op die grond slaap nie maar meer as wat hy graag wou, en dat meer kleuters in sy kamp van slaap op die grond gesterf het as van enige ander oorsaak — dit was geen oordrywing om twee derdes te sê nie. Selfs in November het meer as die helfte van Springfontein se inwoners, en ongeveer vier vyfdes van dié te Bethulie, nog op die grond geslaap. Teen die einde van die jaar, om die tentprobleem te bestry, is raamhuise in verskeie kampe opgerig — hout rame soos die gewelpunt van ’n huis, met groen geverfde seil styf gespan, van 14 by 13 voet tot 18 by 15; Pietermaritzburg het hulle so vroeg as Maart begin. [6]
Halwe rantsoene, vleis, en die A- en B-skale — 1901
Voedsel in die kampe was nie ’n syvraag nie. Dit was die daaglikse toets of die mense wat van die plase afgehaal is, sou lewe. Generaal Wynne, bevelvoerder te Standerton, het gekla dat die werklike hoeveelheid voedsel oor ongeveer 2 maande op byna 2 onse per kop per dag uitgewerk het, sodat die kamp nie ver van werklike uithongering was nie. Ná herhaalde klagtes het die militêre goewerneur uitgewys dat Standerton, by permitte, tot 31 Januarie meer voorrade as ander stasies ontvang het; Wynne het geantwoord dat voorrade wat by permit in Pretoria toegelaat is en voorrade wat werklik Standerton bereik het, twee verskillende dinge was. Op die 24ste Februarie, nadat siviele beheer die kampe oorgeneem het, het Wynne nog aan Pretoria gesê dat die stelsel waarop voedsel aan siviele inwoners onder Britse beskerming verskaf is, ’n mislukking was. Dr. R. P. MacKenzie, waarnemende hoofmediese beampte van die renbaankamp, het op 19 Desember 1900 die rantsoene onvoldoende geag om die vlugtelinge gesond te hou, en het vleis en vars groente minstens 3 keer per week aanbeveel. Dr. Henry A. Becker van Bloemfontein het in sy Mei-verslag gedateer die 1ste Junie die rantsoenskaal daar as onvoldoende veroordeel, veral wat vleis betref. Pratt Yule, ná inspeksie op die 1ste Julie, het opgemerk dat die dieetstandaard sekerlik laag was, en het ’n aartappelrantsoen twee keer per week as aanvulling tot die mielierantsoen aanbeveel, nie as plaasvervanger nie. Kitchener het daardie verslag op die 26ste Julie aan Chamberlain gestuur; geen merkbare reaksie het gevolg nie. Toe die Opposisie op die 20ste Junie om verbetering gepleit het, het Brodrick die Laerhuis verseker dat die verantwoordelike persone in Suid-Afrika die rantsoene as voldoende uitgespreek het. [6]
Op die 25ste April het Osmond-Williams vir Brodrick in die Laerhuis gevra of hy van MacKenzie se verslag weet dat die voedsel aan die Johannesburgkamp uitgereik, ongeskik vir menslike gebruik was. Brodrick het ja geantwoord, en bygevoeg dat die voedsel presies dieselfde was as dié wat aan Britse troepe verskaf is, maar dat, van ontwrigting op die spoorweë, ontberings verwag kon word. Die voedsel wat in hoeveelheid by die troepe se rantsoen gepas het, was dié van die klein groep hendsoppergesinne op die A-skaal; dié van wie MacKenzie geskryf het, was op die B-skaal — die halwe rantsoen. Emily Hobhouse het gevind dat enigeen van die Vrystaatse skale klein genoeg was, maar wanneer, soos sy deurentyd gevind het, die werklike hoeveelheid nie by die skaal opgekom het nie, het dit ’n uithongeringstempo geword. Op die 17de Junie het Lloyd George die Laerhuis gewys dat die hoeveelheid voedsel minder was as die bedrag wat in Engeland aan misdadigers onder dwangarbeid toegelaat is. Humphreys-Owen het ’n brief aangehaal wat uit die blouboeke die koste van rantsoene in Oktober op drie pennies tot vyf pennies per kop bereken het — niks soos voldoende vir enige iets behalwe die armste voedsel nie; as tronkbesoeker het hy dit goed geag as inwoners vir twee sjielings en ses pennies per week gevoed is. In die Vrystaatse kampe het Champion and Co. die tender teen nege pennies per dag per blanke gehou; ’n aansienlike deel daarvan was wins. [6]
Die verhoging van die ongewenstes na ’n hoër skaal is meer as gekanselleer deur die swakker gehalte voedsel — eerstens vleis — wat van Mei 1901 af verskaf is. Oor byna die hele omvang van die Oranjerivierkolonie en die Transvaal, het die Dameskomitee later gerapporteer, is vars vleis arm, maer en betreklik voedingsarm. Die slagvee wat van die plase in Roberts en Kitchener se verwoesting geneem is, was teen middeljaar maer soos ’n brandmerk; teen September het die troppe gedreig om van ellende te vrek. Johanna van Warmelo, wat te Irene gedien het, het begin Mei gerapporteer dat die vleis daar van só ’n gehalte was dat sop nie eers daarvan gekook kon word nie; op 6 Junie kon die mense dit nie gebruik nie en het dit langs die tentlyne in die son gehang om te droog — ongeskik selfs vir ’n hond. Superintendent Scholtz se Mei-verslag het ’n groot gemor opgeteken: gister is 2000 skape van gemiddeld 15 pond elk só vir die gebruik van hierdie kamp geneem. Franks, wat Irene op die 11de Julie ná die dames se klagtes geïnspekteer het, het karkasse wat nie verwerp en begrawe is nie maer soos ’n brandmerk gevind, gemiddelde gewig ongeveer 15 en 16 pond, en dit nogtans gesonde vleis genoem. Te Johannesburg het hy op die 18de dieselfde 15 pond gevind, ongeveer 50 persent been, ongeveer 15 skape per dag as ongeskik vir menslike voedsel weggegooi. Te Krugersdorp op die 31ste Julie het die skape gemiddeld slegs 13¾ pond geweeg, meer as die helfte been. [6]
2 medici, Davies en Geo. Turner, het ná ’n besoek aan die Johannesburgkamp se slagpale op die 26ste September verklaar die diere is baie uitgeteer, die vleis meestal bindweefsel en been, die spier atrofies, absoluut ongeskik vir menslike verbruik. Die renbaansuperintendent het bereken dat 3½ pond been en vleis hoogstens 2 pond vleis lewer. Mev. Bosman en mev. Malan het geskryf dat vir ’n tydperk van 10 dae 100 persone hoegenaamd geen vleis ontvang het nie. Maer beeste is amper na die slagpale gedra; sulke vleis, ten spyte van die honger van die kampbewoners, het reguit in die afvalblikke gegaan; die naam vrekvlys is byna algemeen aan daardie besonder maer vleis gegee. Ds. A. D. Luckhoff te Bethulie het geskryf dat die vrekvlys nauseerend word soos die dae aanrol, ’n gevreesde nagmerrie. Op 26 September het Davies, Turner en die veearts Pye verklaar dat baie beeste werklik in die kraal vrek terwyl hulle wag om geslag te word. Julie-, Augustus- en Septemberverslae het gewemel van jeremiades oor die swak vleis. Toe die Dameskomitee in Oktober die kampe besoek het, het hulle die vleistoestand uiters ernstig gevind; te Balmoral het die maer skape die rekordlaagte van 11 pond bereik, en 69 geslagte skape is op die dag van die besoek verwerp. Onder die druk van vleisskaarste van Mei tot Oktober het diere wat longsiekte of brandsiekte gehad het, en selfs vee wat al aan brandsiekte gevrek het, op die blok beland. [6]
Teen September was die skaaptroppe by die kampe vir slagting byna opgebruik. Middelburg, Belfast, Barberton, Pietersburg en Nylstroom moes nog ’n tyd met die ellendige vrekvlys tevrede wees; die algemene superintendent van Transvaalse kampe het toe gehoop dat fasiliteite binnekort vir minstens een rantsoen per week bevrore vleis beskikbaar sou wees, en blikcornedbeef is tot toevlug geneem. Superintendent J. Swart te Potchefstroom het op die 1ste September gerapporteer dat etlike dae in die maand blikvleis uitgereik moes word. Die cornedbeef-rantsoen pas die burger geensins, en is werklik nadelig vir die gesondheid van die jong kinders. Te Kroonstad op die 28ste Oktober het die vroue na die kampkommandant gegaan en van vleis gepraat wat madiig en vuil was. Die Dameskomitee, tevrede met nóg die maer skaapvleis nóg die blikbeef, het bepaalde maatreëls vir bevrore vleis aanbeveel. Geen besondere voedsel vir kinders is voorsien nie; klein en groot het presies dieselfde ontvang. 2 pond maer vleis per week vir ’n volwassene is hier en daar deur ’n superintendent met ’n halwe pond tot ’n pond ekstra aangevul; in sommige kampe is ’n halwe pond rys per week met lang tussenposes uitgereik, gewoonlik as mediese gerief. Die meeste superintendente het aan die roetineskale vasgehou ooreenkomstig die spaarsaamheid wat deurentyd op hulle afgedwing is. [6]
Smuts, De la Rey, Cd. 524, en die plase — 1901
Die gevolg van die skoonvee, soos Smuts dit gestel het, was dat in die winter van 1901 die arme land en volk tot ’n toestand van verwoesting en ellende gebring is wat alle beskrywing te bowe gaan: byna alle plekke en dorpe in beide Republieke verwoes en afgebrand; byna alle graan en middele van bestaan vernietig; byna alle lewende hawe doodgemaak of liewer wreed vermoor. Smuts was nie ’n Britse kommissaris nie. Hy was ’n republikeinse offisier wat aan die Vrystaatse president geskryf het uit die westelike distrikte wat hy sedert Julie 1900 gery het. Aan Steyn op die 25ste Junie het hy geskryf dat wanneer hy nou terugdink aan alles wat hy sedert Julie 1900 in die westelike distrikte gesien en beleef het, hy hom gans onbekwaam voel om selfs in algemene trekke die verwoesting daar te beskryf. Hy het as voorbeeld daardie deel van die Krugersdorpse distrik tussen die Magaliesberg en die Witwatersberg geneem, die Moot, een van die skoonste, vrugbaarste en mees beboude streke van Suid-Afrika: toe hy in Julie 1900 daar aangekom het, was die streek nog groen met onafgebroke lande, tuine en welgeboude plase — ’n lus vir die oë en ’n bewys van wat die volk in 10 jaar op landbougebied kon uitrig. En nou? ’n Dorre verwoeste wildernis; lande vernietig, tuine omgekap en uitgeroei, plase verbrand, die huise in baie gevalle nie alleen verbrand nie maar met dinamiet opgeblaas sodat nie ’n klip op die ander gelaat is nie; ’n woonplek vir die nag-uil en die aasvoël. Waar so onlangs alles lewe, voorspoed en vreugde was, het die dood nou geheers. Geen lewende dier meer nie; geen bediende, geen vrou of kind nie, maar ’n mens sien op die gelaat vrees, sorg, selfs honger. Hoe dikwels het hy op die hang van die Magaliesberg gesit en na die baie plase, lande, koringskuiwe en store in een onafgebroke vuur en vlam gekyk. Die vyand het nou meer op die gevolge van ’n hongersnood as op sy eie wapens staatgemaak: alle voedselstowwe vernietig, alle waens, karre, meulens, ploeë, dorsmasjiene verbrand, damme gebreek, selfs koffiemeulens vernietig omdat die vroue koring daarmee gemaal het. [6]
In dieselfde gees het De la Rey in November 1901 gerapporteer: ons land lê in ’n puinhoop; ’n mens vind niks meer as die mure van geboue waar dié ook nie met dinamiet opgeblaas is nie. De la Rey was Botha se westelike kollega, nog in die veld. In die verwoesting is niemand uitgesluit nie: die eiendom van neutrales soos van dié wat geval het, van krygsgevangenes wat vandag op die eilande sit, en van weduwees en weeskinders. Kerke, pastorieë en skole is nie gespaar nie. In sy afdeling is die dorpe Wolmaransstad, Bloemhof, Schweizer-Reneke en Hartebeestfontein, nie deur die vyand beset nie, heeltemal verbrand. Só was dit in die Oranje-Vrystaat en ook in die oostelike distrikte van die Zuid-Afrikaansche Republiek waar generaal Botha was. Hy het die behandeling van vroue en kinders by die wegvoering as die swartste blad in die vele swart bladsye van daardie treurige geskiedenis beskryf. Op die 9de Mei het Brodrick, in antwoord op Swift MacNeill in die Laerhuis, toegegee dat ’n aantal plase naby Bronkhorstspruit verbrand is omdat twee treine van daardie kant af beskiet is; toe MacNeill vra of daar hoegenaamd geen amptelike inligting was oor die lot van hierdie vroue en kinders nie, het die sekretaris van oorlog stilgebly. [6]
Op Woensdag die 31ste Julie het Dillon die Laerhuis gesê: toe julle nie daarin slaag om die Boere in die veld te verpletter nie, het julle jul wapens teen die vroue en kinders gedraai, en deur die inligtingskanale te sluit, en jul harte teen die kreet van gewete te verstaal, moes julle tot ’n berugte beleid van plaasbrandstigting toevlug neem. Hy het voorspel dat plaasbrandstigting ’n onvergeetlike haat in die geheue van die kinders en kindskinders sou brand, en die bewustheid sou versterk dat die onderwerp van hierdie oorlog is om die Hollanders onder die ysterhak van die Angelsaks te sit. Flynn het van hele gesinne gepraat wat op die veld uitgesit is omdat die manlike lede veg, van meubels genadeloos vernietig, van huise verbrand, van hulpelose vroue en kinders in konsentrasiekampe ingevee waar siekte heersend was. Swift MacNeill het verklaar die oorlog is met ’n maksimum van wreedheid en ’n minimum van menslikheid gevoer. Op die 4de Julie het Brodrick die Commons gesê Roberts het sy voorneme om vroue en kinders na Europa te stuur laat vaar, aangesien hy ná korrespondensie gevrees het hulle moet onvermydelik groter ontberings ly. Op die 15de Augustus het Steyn by Kitchener geremonstreer, onder meer met verwysing na die gebeure by Graspan naby Reitz, waar Engelse troepe skuiling agter ’n vrouelaer gesoek het, en hom verseker hy kan honderde sulke gevalle noem, deur waarheidsliewende soldate te bevestig. Die protes het sonder gevolg gebly. Smuts het dit gestel: wanneer ons die vyand wou beveg, het die troepe skuiling agter die woonhuise gesoek waarin ons vroue en kinders was, sodat dit vir ons onmoontlik was om op hulle te vuur; wanneer ons sy kampe wou bombardeer, was dié vol van ons gevange vroue en kinders. [6]
Ná ’n reis na Johannesburg kon selfs Milner nie nalaat, op die 11de September, om teenoor mev. Montefiore te bely dat die toestand van die land verskriklik was en dood en verwoesting orals waarneembaar; hy het die verantwoordelikheid op die Boere gelê vir ’n sinnelose guerrillageveg wat die Britse militêre gedwing het om die land van die een ent tot die ander skoon te vee. Van die Vrystaat het hy bygevoeg dat hierdie gebied prakties ’n woestyn was en dat ongeveer die hele bevolking in die vlugtelingkampe langs die spoor gehuisves is. Geen opname van hoeveel wonings Roberts en Kitchener vernietig het, is ooit gemaak nie. Deur ’n blouboek, Cd. 524, in 1901 op die tafel van die Britse parlement gelê, het die militêre owerhede probeer die indruk skep dat gedurende die hele oorlog tot Januarie 1901 slegs 634 wonings vernietig is, en dat volgens die verklarings van Britse staatsmanne die verwoesting sedertdien opgehou het. Van 10 vernietigde wonings in ’n memorie aan Milner as voorbeelde uit die distrik Winburg genoem, is slegs 1 in die blouboek genoem. In ’n brief van protes teen die barbaarse handelinge van Kitchener en sy troepe het die regering van die Zuid-Afrikaansche Republiek op die 22ste November 1901 lord Salisbury toegespreek en daardie syfers met klem verwerp: van die huise waaruit hierdie Boeregesinne met geweld verwyder is, het nou skaars ’n enkele huis op die hele oppervlakte van die twee Republieke nog gestaan; nie 500 — soos onlangs in die Britse parlement beweer — maar minstens 30000 wonings is op las van die militêre owerhede verbrand en vernietig, om van die dorpe wat heeltemal woes gelê is nie te praat nie. Teen die hele wegvoering het waarnemende president Schalk Burger en F. W. Reitz op die 21ste November by Salisbury geprotesteer, en die harde behandeling blootgelê wat vroue en kinders op die pad na die kampe moes verduur; hulle het reguit verklaar dat die wegvoering op die mees onbeskaafde en barbaarse wyse plaasgevind het. [6]
Sanitasie, mediese diens, en die Dameskomitee — 1901
Van die amptenare wat op 1 Februarie te Pretoria aangekom het om siviele beheer oor te neem, was slegs 1 ’n medikus. Daardie feit is waarom hierdie opskrif nie ’n sy-aantekening oor tente is nie. Die vroegste mediese behandeling wat die siekes ontvang het, was in die vorm van mediese geriewe — melk, maar ook kerse en seep, artikels wat oorvloedig aan alle kampbewoners verskaf moes gewees het; die kampbewoners moes eers pasiënte word voordat hulle noodsaaklike voedselstowwe ontvang het. Op die 17de Februarie het Goodwin gerapporteer dat diarree, masels en seer oë hoogty onder die kinders by die renbaan vier; dr. C. Graham kon die toestand nie bemeester nie en is kus toe gestuur. Dr. Crook se eerste mediese verslag op die 11de Maart het ’n verbetering toegeskryf aan die vrye uitdeling van melk en pylwortel onder die kinders en aan die welgerigte pogings van die Hollandse verpleegsters Lucy Mears, Lettie van Aswegen en Hermina Brough. Die swak toegeruste hospitaal, wat selfs die elementêrste hospitaalvoorrade ontbreek het, het plek vir slegs 20 pasiënte gehad — in ’n kamp van 4000, met slegs een medikus, Crook, wat onsimpatiek teenoor die gevangenes was. Ná die hoë sterfte van April en Mei — 90 uit 3170, en 80 uit 3379 — het die komitee van die Hollandse Kerk, wat 12 verpleegsters tot die kamp se beskikking gestel het, uitgewys dat een geneesheer met onvoldoende hulp onmoontlik die groot aantal pasiënte kon besoek, wanneer daar daagliks 150 tot 200 siektegevalle was. [6]
Dr. Turner, aangestel as mediese gesondheidsbeampte by die siviele oorneming, het begin Maart oor Irene gerapporteer: die aantal siekes is skynbaar groot; as al die ander 52 weke ewe sieklik was, sou elke man, vrou en kind 6 keer per jaar onder die dokter se hande kom. Masels en diarree het erg geheers; nie minder nie as 154 persone uit ’n bevolking van 1324 was bedlêend. Daar was slegs een medikus, dr. J. Bulpin, en hoegenaamd geen hospitaal nie. Die sterftesyfer, 16 persone tussen 6 Februarie en 3 Maart — 174 per duisend per jaar — het Turner as enorm gebrandmerk. Op die 24ste Mei het superintendent Scholtz gerapporteer dat hy toe hospitaalfasiliteite gehad het en ’n gebou laat oprig vir persone wat aan longkwaal sou ly. By Vereeniging het Turner 44 gevalle van ingewandskoors onder ’n bevolking van slegs ongeveer 664 gevind, almal in die kamp ontstaan, wat hy aan besoedelde drinkwater toegeskryf het. By Middelburg in die Transvaal het dr. H. A. Spencer in Junie angstig om meer hulp gesmeek, veral Nederlandssprekende verpleegsters indien verkrygbaar: die werk is uitermate swaar; een verpleegster behoort vir elke duisend mense voorsien te word. [6]
Trollope, ná ’n persoonlike besoek op die 10de en 13de Mei aan Brandfort en Vredefort, moes toegee hy ag daar nie genoeg plek nie en het ’n herstellingshospitaal laat vorm. Trollope was algemene superintendent van die Vrystaatse kampe. By Brandfort was ingewandskoors baie algemeen; daar was geen opgeleide verpleegster nie en slegs 6 beddens beskikbaar, terwyl 30 pasiënte gehuisves moes word; ’n goeie paar moes noodgedwonge op die grond verpleeg word. By Bethulie op die 28ste Junie het Trollope, vir 3440 inwoners wat daagliks groei, nie eers ’n voltydse medikus gevind nie; die distriksgeneesheer het twee keer per dag besoek maar was te oorwerk vir die nodige tent-tot-tent-besoeke; hospitaalfasiliteite en medisyne was skerp tekort. By Aliwal-Noord, met 4428 inwoners, moes die mense met een markiestent klaarkom wat hoogstens 3 of 4 pasiënte kon huisves. By Kroonstad was daar ’n goeie hospitaal, maar slegs een medikus ten spyte van ’n besonder hoë siektesyfer en ’n groot aantal ingewandskoorsgevalle; hy het gewaarsku dat weens die ligging van die kamp in die koue mistgordel wat riviere altyd vorm, longkwale in groot mate verwag kon word. Die adjunk-administrateur van die Vrystaat het met die grootste fermheid verklaar dat die kampe baie swak van geneeshere voorsien is: die militêre het Suid-Afrika van dié wat geskik is, leeggemaak. [6]
By Bloemfontein in April is die swak voorsiening vir verwydering van nagvuil op die stadsraad se rekening geplaas; op 28 April het kolonel R. Exham verklaar die slote word slegs gebruik vanweë gebrek aan voldoende voorsiening. Trollope het op die 22ste April aan die Oranjerivierkolonie-administrasie geskryf; H. G. Adams het in ’n konsep van die 25ste April die superintendent opdrag gegee om die pligte van nagvuil- en afvalverwydering uit die hande van die stadsraad te neem as hulle die werk bly verwaarloos. ’n Verslag van die 6de Mei oor die nuutgestigte Bethuliekamp het aan die lig gebring dat die latrinevoorsiening heeltemal ongeskik was; die kampomgewing was alreeds bevuild. Becker se bevindings van 1 Junie oor onvoldoende water vir wasdoeleindes is deur die Dameskomitee bevestig, wat Bloemfontein van die 16de tot die 19de September besoek het en die vroue sien probeer het om klere in klein poele water te was, soms dieselfde water meer as een keer gebruik. Die Dameskomitee was ’n Britse komitee van vroue wat uitgestuur is om die kampe te inspekteer. Hulle het eers Mafeking op die 20ste Augustus besoek en die latrinevoorsiening hoogs oneffektief gevind; Franks het daardie kamp op die 19de Oktober geïnspekteer en sy uiters ongunstige verslag self hul getuienis bevestig. Kroonstad is van die 24ste tot die 28ste Oktober ondersoek, net nadat dit van die vorige terrein verskuif is, waarop die lewens van baie kampbewoners alreeds verloor is. Die British Medical Journal van die 9de November het verklaar dat die sanitêre stelsel deur rampe vergesel is. [6]
Om sy goeie naam te beskerm is Engeland eindelik verplig om ’n komitee van dames uit te stuur om te ondersoek, en, in navolging van hul verslag, revolusionêre verbeterings in die kampe aan te bring. Daardie verbeterings is eers ná die einde van 1901 deurgevoer. Pratt Yule het op die 28ste September, in ’n soort verweerskrif ná Tomory se verslag, wel erken dat daar wantoestande was, maar andersins Tomory se verslag as ietwat oordrewe en selfs verkeerd veroordeel; op daardie grond het die kampowerheid ’n moontlike verskuiwing van die kamp weerstaan, wat swaar op hulle as ekstra koste geweeg het. Lucy A. B. Deane het op die 2de November aan Goold-Adams geskryf. Die slagpale in die algemeen kon nie ’n gesondheidsinspekteur se ondersoek deurstaan nie; baie was ’n lokaas vir vlieë; Johannesburg en Irene was vuil en onhigiënies. J. E. Tucker te Pietersburg was ’n uitsondering: in sy Augustusverslag was die vee baie maer, maar groot sorg is gedra dat slegs gesonde diere geslag word, 6 vlugtelinge van ondervinding aangesê om alle diere voor die slagting te ondersoek. Vleis is soms uitgereik wat skerp na Cooper’s Dip gesmaak het, of so deurdrenk was met ’n karbolreuk, van berging saam met karbol in een stoorkamer, dat dit nie geëet kon word nie. [6]
Oktobersterfte, Chamberlain, en die proteste — Oktober–November 1901
In die Vrystaatse kampe, veral Springfontein en Kroonstad, het die sterftesyfer nou ’n gemiddelde van 178.7 per duisend per jaar bereik; Trollope het probeer om die skuld op persone te skuif wat onlangs toegelaat is en soveel ontberings voor toelating verduur het dat hul weerstand teen siekte uiters beperk was — onder die vlugtelinge wat deur generaal Elliot se kolonne ingebring is, was ’n groot aantal in ’n allerellendigste toestand. In die Transvaal het die syfer ook tot ’n gemiddelde van meer as 238 per duisend per jaar gestyg, met ’n kindersterfte van 423 per duisend per jaar; superintendente en geneeshere het op die ou storie teruggeval dat nalatigheid, onkunde, onverskilligheid en selfs onverantwoordelikheid van moeders teenoor hul kinders verantwoordelik was. Franks, wat in Julie ’n paar Transvaalse kampe besoek het, het tot die slotsom gekom dat die sterftesyfer van masels nie soseer aan die hewigheid van die epidemie as aan die onkunde, verkeerdheid en vuil gewoontes van die ouers self toegeskryf is nie — sonder om te noem dat gebrek aan seep nog aan die orde van die dag was en dat wasfasiliteite in die hart van die winter hoegenaamd nie bestaan het nie, nóg die brandstoftekort, sodat mense van mis afhanklik was wat hulle versamel het, totdat militêre regulasies selfs dit gestop het. Dr. Haldane het gewys dat gemiddelde sterfte in die kampe van Junie tot Augustus ongeveer 10 keer die normale sterfte in Engeland was; sterfte van kinders in Junie was 7 keer, in Augustus 13 keer, die normale. Hy het die hoofoorsake tot twee herlei: abnormale verspreiding van aansteeklike siektes onder toestande van oorbevolking, en blootstelling aan koue. [6]
Op die 1ste Oktober het Emily Hobhouse aan Brodrick geskryf, en by die steeds stygende sterftesyfer om onmiddellike drastiese verbeterings gepleit: in die naam van die klein kinders wat ek sien ly en sterf het, waag ek dit om weer eens by u te pleit. As die kinders in die kampe onder die Vrystaatse administrasie teen die Oktobertempo moes sterf, sou die hele kinderbevolking in 1 jaar en 7 maande heeltemal verdwyn het. Daardie verskriklike sterfte — wat op ’n strawwe masel-epidemie gevolg het — het baie oë vir die ware oorsake oopgemaak. Kampgeneeshere en superintendente het hierdie keer probeer om die masel-epidemies voor die wêreld as oorsaak te hou; hul slotsom is selfs deur die British Medical Journal betwyfel, wat op die 9de November geskryf het dat tensy die masels in die kampe ’n hewigheid tot dusver onbekend vertoon, ander faktore aan die werk moes gewees het, en reguit verklaar het dat die lewensomstandighede in die kampe in hoë mate verantwoordelik was vir die euwel van die hoë sterfte: disenterie en diarree en longontsteking, asook masels, heers waarskynlik daarin. Uit die statistiek is afgelei dat as bestaande toestande voortduur, al die Boerekinders in 3 jaar uitgewis sou word, terwyl dit 20 jaar blootstelling van kinders in Engeland aan Engelse lewensomstandighede sou neem om ’n dergelike resultaat te lewer. Dr. Morrow van Mafeking het geskryf dat die oorsake van hierdie betreurenswaardige sterfte, sover hy kon vasstel, gebrek aan behoorlike en stelselmatige ontsmetting van die kamp was, en gebrek aan behoorlike mediese versorging; die verpleegstaf kon nie die werk wat op hulle rus, inhaal nie. [6]
Chamberlain self het nog vasbeslote gelyk om te wys dat die sterfte nie uit die kampstelsel spruit nie. Hy het Milner opdrag gegee om statistiek van sterfte in die groter dorpe van die Kaapkolonie, die Transvaal, die Vrystaat en Natal in te samel, in die hoop om sodoende die kampsterftes weg te verklaar. Omdat plattelandse geboorte- en sterftestatistiek so ontoereikend was dat geen slotsom getrek kon word nie, en omdat die toestande van die konsentrasiekampe nader aan dié van ’n dorp as van ’n plattelandse distrik kom, is besluit om die syfers van 32 dorpe in die Kaapkolonie in te samel. Chamberlain het nie in sy doel geslaag nie. Suiglingesterfte onder een jaar van 1896 tot 1900 in die Kaap het op 147.47 per duisend per jaar gestaan, terwyl die tienjaar-gemiddelde vir 28 van die vernaamste dorpe in Engeland 162 was. Met min uitsonderings was die sterftesyfers in kleiner plattelandse dorpies in die Kaap laer as dié van die groter dorpe. ’n Beter slotsom vir die betreklik blakende gesondheid van die Boerebevolking kon uit die goedversorgde Port Elizabeth-kamp getrek word: terwyl die enorme sterfte in die Transvaalse en Vrystaatse kampe hoogty in die vier maande Julie tot Oktober gevier het, het in daardie kamp, met ’n gemiddelde kinderbevolking van 229, nie een sterfte voorgekom nie. Die poging om die sterfte in die kamp weg te verklaar deur te sê dat die gewone sterftesyfer onder die Boere in die plattelandse distrikte abnormaal en ontstellend was, het dus deur die vloer geval. [6]
Buite Engeland was die kritiek nog skerper. Die Oktobersterfte het selfs in die Franse Kamer van Afgevaardigdes weerklank gevind. Op Maandag die 4de November het Georges Berry verlof gevra dat die Franse regering inligting verstrek oor praktiese middele waardeur, in samewerking met ander lande, dit Brittanje kon nader met ’n versoek om vroue en kinders nie langer in die konsentrasiekampe te laat nie; die saak is uitgestel. Op die 8ste November het Chamberlain, met verbygaan van die Oorlogskantoor en die Britse bevelvoerders in Suid-Afrika, vir Milner opdrag gegee dat die enigste remedie is om die kampe in kleiner eenhede op te breek, en hom duidelik te verstaan gegee dat koste nie in die pad mag staan nie. Milner het ingestem en nou begin streef na die oordrag van groot gedeeltes van die bevolking van die grootste kampe in die Transvaal en Vrystaat na die kampe in Natal en die Kaap. In Natal was die gemiddelde sterfte vir Julie tot November slegs 99 per duisend per jaar, met ’n hoogte van 206 in September en slegs 123 tydens Swart Oktober. In die Kaap was die sterftesyfer eweneens laag. Al die maatreëls om die toestande wat vir die sterfte verantwoordelik was te bestry, kon eers ná etlike weke in toepassing gebring word; hul uitwerking kon derhalwe skaars in die oorblywende twee maande van 1901 waargeneem word. Die gemiddelde Novembersterfte, hoewel laer as Oktober s’n, was nog ontstellend hoog in beide Vrystaatse en Transvaalse kampe — 362 en 321 per duisend per jaar onderskeidelik — en in etlike kampe ver daarbowe, byvoorbeeld Bethulie teen 625 per duisend per jaar. [6]
Die Dameskomitee, ná noukeurige inspeksie van byna al die kampe, het teen die einde van die jaar verklaar dat die kamp altyd wesenlik ly wanneer sy getalle, op die buitekant, 3000 oorskry; hulle sou die vermindering van Bloemfontein, Middelburg, Potchefstroom, Aliwal-Noord, Bethulie, Irene, Krugersdorp en Volksrust verwelkom, en die vorming uit hul oorloop van nuwe kampe elders. Maxwell het teen einde Oktober beweer dat hy daarin geslaag het om getalle in digbevolkte kampe stelselmatig te verminder, maar die liberale norm van hoogstens 3000 is nie bereik nie. Op Vredesondag, die 22ste Desember, het Charles F. Aked, predikant van Pembroke Chapel, Liverpool, die jaarlikse preek oor ons lafhartige oorlog gelewer: Groot-Brittanje kan nie haar veldslae wen sonder om tot die veragtelikste lafhartigheid van die walglikste hond op aarde toe te vlug nie — die daad om ’n dapper man se hart te tref deur sy vrou se eer en sy kind se lewe. Tussen ’n kwart en ’n vyfde van dié wat na die kampe gebring is, het in die bestek van ongeveer 8 maande, Mei tot Desember 1901, gesterf. Die vrees het geleidelik die leiers onder die vegtende burgers beetgepak dat as daar nie ’n einde aan die kampe gemaak word nie, die hele Afrikaanse volk sou uitsterf. Daardie vrees het aan hierdie jaar behoort; die vrede wat later geteken sou word, nie. [6]
Sargant se skole, onderwysers, en die sluiting — 1901
Milner het E. B. Sargant in 1900 uitgenooi; hy het op 6 November daardie jaar van Quebec in Kaapstad aan wal gestap. Sargant was nie ’n kampsuperintendent nie. Hy was die amptenaar belas met skole in die twee nuwe kolonies, en die kampe was waar die kinders nou was. Op die 5de Februarie 1901 het Sargant van Norvalspont, waar daar toe 1350 gevangenes was, aan Fiddes en Wilson geskryf. Hy het die ouers duidelik te verstaan gegee dat die voertaal van onderrig te Norvalspont slegs Engels sou wees; toe sommige ouers onmiskenbare ontevredenheid toon, het hy hulle gepaaie met ’n belofte dat godsdiensonderrig wel deur Nederlands as medium gegee sou word. Ná ’n tent-tot-tent-soektog het hy daarin geslaag om vir die tyd genoeg onderwysers uit die kamprange te werf; hy het 14 dae in die kamp gebly, as hoof van die skool opgetree, en terselfdertyd die hoër klasse onderrig. Van die spreekwoordelike vuilheid van die Boere het hy geen spoor gevind nie: die meeste van hulle was netjies aangetrek. Die kampkommandant het voorgestel dat die Hollandse skool op drastiese wyse onderdruk word; Sargant het die voorstel vir die tyd nie gesteun nie, tog het die klein Hollandse privaatskool binne minder as 2 maande van gebrek aan steun gesterf. Op die 12de Februarie het Fiddes, sekretaris van die Transvaalse administrasie, geskryf dat mnr. Sargant my voorkom alles wat hy aangeraak het, goed gedoen het. Op die 17de Februarie kon Sargant in ’n kort verslag aan Goold-Adams rapporteer dat die opvoedkundige werk in die kampe al in volle swang was en ’n bron van groot tevredenheid vir kampbewoners. Sy eerste omsendbrief aan hoofde en assistente van skole het op die 19de Februarie verskyn: hulle moes die samewerking van die kampkommandante verkry; ouers sou vir die tyd nie verplig wees om hul kinders skool toe te stuur nie; onderwysers moes sover moontlik uit die kamprange gewerf word. [6]
Dr. W. A. Macfadyen, voorheen lektor in Engels aan die Staatsgimnasium, het van Maart 1901 as administratiewe hoofbeampte van die Onderwysdepartement in die Transvaal opgetree, met sy kantoor in Pretoria. Op die 26ste Maart het hy Fiddes ingelig dat planne gelê word vir die stigting van skole in verskeie kampe en vrye vervoer vir onderwysers of skoolorganiseerders gevra; verlof is op die 30ste Maart toegestaan. J. H. Corbett het die kampe langs die Natallyn bewerk en gou skole te Heidelberg, Standerton en Volksrust gestig; op die 10de September het Franks gerapporteer dat mnr. Corbett ’n baie ywerige en energieke amptenaar gelyk het wat sy hele siel in sy werk sit. Noaks het die Potchefstroomstreek geneem — skole te Potchefstroom, Klerksdorp en Vereeniging; M. White die oostelike lyn — Middelburg, Barberton en Belfast; J. Robinson, wat al die Randskole beheer het, moes ’n skool in die renbaankamp te Johannesburg organiseer. Vir April kon Sargant al waardevolle syfers verstrek oor die aantal kinders van skoolgaande ouderdom in verskeie Vrystaatse kampe, die getal wat werklik bywoon, huisvestingsfasiliteite, en beskikbare onderwysers. Van Mei af het die aantal skoolgaande kinders in beide Vrystaatse en Transvaalse kampe met vinnige treë toegeneem: van 1293 in Transvaal en 1370 in Vrystaatse kampe op die 30ste April — die Vrystaatse rolle het in Mei op 2893 gestaan en teen einde Augustus 7712. Aan die einde van Mei was daar in 8 Transvaalse kampe nie minder nie as 54 onderwysers, en 47 in die Vrystaat. Onderwysers het aanvanklik slegs 4 tot 6 pond met rantsoene en huisvesting ontvang, of 9 pond sonder, per maand; hoofde 10 tot 15 pond — in ’n paar gevalle slegs 7 pond 10 sjielings — met rantsoene en huisvesting, of 15 sonder. [6]
3 faktore het van die begin af die gehalte van die onderrig benadeel: die vinnige groei van getalle, sodat aanvraag na onderwysers die aanbod ver oorskry het; die reël dat die voertaal Engels moet wees; en die feit dat die meerderheid onderwysers nie professioneel opgelei was nie en gewoonlik ook ’n akademiese opleiding ontbreek het. Die Dameskomitee het herhaaldelik gekla oor die swak kennis van Engels wat die onderwysers vertoon het; van Van der Berg, bekwame en geesdriftige hoof van die grootste kampskool, Volksrust, het hulle gesê hy is ’n goeie kereltjie, maar kan nie Engels praat nie. Die aantal kinders in die skole te Volksrust was 1100 by die Dameskomitee se besoek op die 25ste en 26ste November. By Harrismith is die reël dat alle klasse in Engels onderrig moet word, verontagsaam; by Irene het hulle Richardson ’n reuse klas sien onderrig en hulle heeltemal in Nederlands toespreek. Op die 4de November het Franks in onverbloemde taal geskryf dat, met inagneming van die enorme invloed op die toekoms van Suid-Afrika wat die opvoeding van die opkomende geslag polities sowel as intellektueel sal uitoefen, die hoofmeester in al die skole in die burgerkampe ’n lojale Brit behoort te wees en indien moontlik minstens die helfte van sy assistente dieselfde. Sargant self het al op die 14de Junie aan Milner geskryf dat die geleentheid in die volgende jaar om hulle almal Engels te laat praat, goue is. Op die 20ste September het Chamberlain aan Milner geskryf van historiese leesboeke vir gebruik in die skole van die nuwe kolonies met die oog daarop om die anti-Britse neigings van baie van die handboeke nou in gebruik teen te werk; die aanbod van Wm. Creswell is nie aanvaar nie, want Sargant het die taak al aan juffrou Bertha Synge opgedra. Uit gebrek aan klasboeke en skryfmateriaal het baie onderwysers slegs mondeling of met ’n swartbord en ’n prentkaart onderrig; leisteens is gekoop, maar aangesien daar geen skoolbanke met skryftafels was nie, kon die leerlinge slegs met moeite daarop skryf. Lang planke oor leë beskuitblikke het as banke gedien; sulke planke was dikwels nodig om doodskiste te maak, sodat daardie behoefte slegs ’n tyd lank bevredig kon word. By Brandfort het die kinders daagliks met klein kussinkies gekom wat hulle op groot klippe geplaas het om sitplekke te vorm. ’n Tweede inspekteurskonferensie is op die 14de September te Pretoria gehou. [6]
Op die 27ste September het Milner aan Chamberlain geskryf dat dit ’n man van groot geesdrif en moed nodig gehad het om só aan die werk te gaan, soos mnr. Sargant gedoen het, ten spyte van die ontmoedigendste toestande. Humbly is van die 15de November as hoof van die Howick-kampskool teen 20 pond per maand aangestel. J. E. Davies van die Johannesburgse kampskool het ’n salaris van 25 pond ontvang; Hannion van Nylstroom 200 pond per jaar. ’n Telegram van Chamberlain op die 13de Desember het Milner ingelig dat 22 onderwysers die volgende dag per die Arundel Castle na Suid-Afrika sou vertrek en dat 28 ander op 21 Desember per die Galeka sou volg. Daardie skepe het nog nie geland toe die jaar sluit nie. Wat op daardie Desemberlys gehang het, was of Engelse hoofde nog die kampskole sou inneem, en of die kinders wat nog op die grond te Bethulie en Springfontein was, nog banke sou hê wat nie ook doodkisplanke was nie. [6]