Boer History1711 aan die Kaap die Goeie Hoop: Volle graantiendes, De Vos, Van Assenburgh se dood en Helot
Volle graantiendes beveel — Februarie 1711
Despesies wat in Februarie 1711 by die Kaap aangekom het, het die tydelike verligting beëindig wat kommissaris Joan van Hoorn die vorige jaar aan die vrymanne toegestaan het. Opdragte het reeds tiendes vereis van die hele hoeveelheid koring wat ingesamel is, en nie slegs van die gedeelte wat te koop gebring is nie. Op die 26ste van Februarie 1710 het die drie burgerraadslede voor Van Hoorn verskyn en namens die hele liggaam van vrymanne versoek dat boere vrygestel word van betaling van tiendes op graan wat hulle vir eie verbruik en vir saad benodig. Die kommissaris het die versoek redelik geag en die heffing op die geheel opgeskort totdat verdere opdragte ontvang kon word. Die direkteure het ’n ander siening gehad. In die Februarie-briewe is die boere verplig om tiendes te betaal op alle graan wat geoes is, soos dié in Europa moes betaal. [3]
Die vrymanne het deur die politieke raad geantwoord. Hulle het voorgestel dat die tiende in die Vaderland op die grond ingesamel word, terwyl dit aan die Kaap by die Kompanjie se pakhuise afgelewer word. Die verskil in plek en aflewering, het hulle geargumenteer, het ’n volle oes-tiende swaarder gemaak as wat die Europese patroon laat blyk. Die raad het geantwoord dat hy geen mag gehad het om toegewings te maak in stryd met bevele van die hoogste owerhede nie. Die Februarie-despesies het dus gestaan: die plaaslike raad kon die klagte aanteken, maar hy kon Van Hoorn se opskorting nie herstel nie. [3]
Die bevel het teen ’n graanekonomie gestaan wat van 1706 tot 1711 inklusief gemiddeld eerder meer as vierduisend muid koring per jaar na Batavia gestuur het teen ’n bietjie minder as twaalf sjielings ’n muid by die pakhuise. Rog, gars, bone en ertjies het nog die skepe en die Indiese regering voorsien wanneer die vraag dit toegelaat het, hoewel so vroeg as 1708 rog en bone die beperkte Indiese mark so oorskry het dat ’n kennisgewing hul verbouing ontmoedig het en verklaar het dat die Kompanjie nie meer van enige van die twee sou koop nie. Volle tiendes op elke muid wat verbou is, het die surplus bedreig wat vrymanne vir saad en huishoudelike gebruik opsygesit het; die Februarie-briewe het daardie druk ’n staande reël gemaak selfs terwyl invordering op die grond in die praktyk onvolledig gebly het. [3] [8]
’n Poging sou in 1712 aangewend word om die tiendes by openbare veiling te verpag sodat ’n koper op die grond kon invorder, maar niemand sou enige aanbod van enige aard maak nie. Die Kompanjie het sy eis gehandhaaf; die toestand van die land het die vraag slegs insover ten gunste van die boere beslis as volle invordering onuitvoerbaar geblyk het, en ná ’n tyd is ’n vaste bedrag van die prys van graan wat te koop gebring is, afgetrek. Die 1711-despesies was die wettige hoogtepunt van die volle-tiende-eis; die jare direk daarna het gewys hoe moeilik daardie eis by pakhuisdeure en plaashekke gelyk af te dwing was. Tiendes of tiendes van landopbrengs, tesame met hereregte op onroerende goed en die verpagting van kleinhandelsregte in wyn, sterke drank, brood en vleis, het onder die gewone fiskale instrumente van Kompanjieregering aan die Kaap gebly. [3] [8]
Dieselfde Februarie waarin daardie briewe oopgemaak is, het nog ’n Engelse besoeker in Tafelbaai gehad. Kaptein Woodes Rogers het daar gelê sedert die 28ste van Desember 1710, en het ’n kruistogvaart om die wêreld voltooi wat in 1708 begin het. Hy het eers op die 5de van April 1711 uitgevaar. Sy later gedrukte verslag van die land en sy mense het vier bladsye beloop. Terwyl hy nog by die reede gelê het, het Amsterdam Abraham Bogaert se Historische Reizen door d’ Oostersche Deelen van Asia deur die pers laat gaan, ’n band van seshonderd-en-vier bladsye waarvan nie minder nie as honderd ses-en-vyftig aan Kaapse sake gewy is. Bogaert, ’n geneesheer wat in Julie 1702 vir die vyfde keer uitgaande en in Februarie 1706 vir die sesde keer tuisgaande by die Kaap aangedoen het, het een hoofstuk aan die land gewy, ’n ander aan die Khoikhoi, en twee lang hoofstukke aan die dwingelandy van Willem Adriaan van der Stel en die gevolge daarvan. Hy was meer as ’n toeskouer van daardie stryd. Die 1711-tiendebriewe het dus aangekom in ’n seisoen toe die reede nog ’n Engelse wêreldvaarder gehou het en toe ’n Nederlandse geneesheer se Kaap-hoofstukke in Amsterdamse druk verskyn het: herinnering aan die 1706-burgerstryd in die een hawe, ’n nuwe fiskale eis in die ander. [3]
Kommissaris Pieter de Vos en boomplanting — 18 April 1711
Op die 18de van April 1711 het die raad, voorgesit deur die kommissaris Pieter de Vos, admiraal van ’n retoervloot, besluit om by die landdros en heemrade van Stellenbosch en Drakenstein aan te dring op die noodsaaklikheid om bome langs die paaie te plant en geskikte plekke vir bosaanlegte te kies. Die besluit het ’n lang Kompanjie-bekommernis oor openbare hout voortgesit nadat die bergkloofwoude naby die Kaap uitgeput was en ná die winter van 1709, toe ’n aantal jong eike na Stellenbosch gestuur is om langs die strate geplant te word, en ná die plakkaat van die 8ste van Augustus 1709 wat skade aan bome op openbare eiendom verbied het onder straf van ’n deeglike geseling aan die voet van die galg, met ’n beloning van omtrent twee pond een sjieling en agt pennies aan elkeen wat oortreders voor die gereg bring. [3]
Aandag aan boomverbouing was nie so nou soos onder die goewerneurs Van der Stel nie, tog is dit nie heeltemal verwaarloos nie. Sommige van die eike wat vroeër langs Stellenbosse strate geplant is, is moedswillig of onnadenkend vernietig, wat die Augustus-plakkaat help ontlok het. Boere van Stellenbosch en Drakenstein het as rede vir die verwaarlosing van die reël dat elkeen wat ’n boom op sy eie grond vel ’n eik in die plek daarvan moet plant, aangevoer dat hulle met slegs sestig morgen grond nie ruimte gehad het nie, omdat bome naby wingerde en koringlande voëls gelok en gehuisves het. De Vos se April-sitting het daardie plaaslike teësin beantwoord met ’n formele aandrang op padkantplanting en bosplekke onder die distriksbeamptes eerder as met ’n nuwe privaatplaasformule alleen. [3]
’n Tuisgaande admiraal wat as kommissaris opgetree het, het die boombevel dieselfde soort tydelike hoër gewig gegee wat Van Hoorn die vorige jaar gedra het. De Vos het nie as ’n inwonende hervormer gebly nie; hy het die raadstafel gebruik terwyl sy retoervloot in Tafelbaai gelê het om landdros en heemrade tot ’n plantprogram te bind wat die gewone Kaapse raad dan sou moes opvolg. Die April-notule het dus skeepsrang, distriksregering en die lang skaarste aan wa- en bouhout in een sitting verbind. Die Stellenbosse brand van 17 Desember 1710—wat die kerk, die hele Kompanjie-eiendom in die dorp, en twaalf woonhuise verteer het—het reeds gewys hoe bros rietdak-openbare stof gebly het wanneer hout en boustof kortgekom het. [3]
Dertien dae voor daardie sitting het Rogers uitgevaar. Die Engelse kaptein se verblyf, van laat Desember deur die tiendebriewe tot vroeg April, het dus net gesluit toe ’n Nederlandse retoervlootadmiraal die stoel ingeneem het. Tafelbaai in die eerste maande van 1711 was nie ’n leë reede wat op ’n siek goewerneur gewag het nie: dit het, agtereenvolgens, ’n Engelse wêreldvaarder gehou wat ’n reis van 1708 voltooi het, en ’n Kompanjie-admiraal met kommissarislrang. De Vos het daardie rang vir hout en bome gebruik; hy het nie die tiendevraag heropen wat die Februarie-despesies reeds teen Van Hoorn se opskorting gesluit het nie. Die plantbevel en die Zonder End-opname was die sigbare werk van sy voorsitterskap; die fiskale eis van Februarie het die direkteure se woord gebly, nie syne om te versag nie. [3] [3]
Houtkommissie na die Zonder End — 1711
Dieselfde raadsitting wat padkantplanting aangedring het, het ’n kommissie bestaande uit die waarnemende fiskaal Willem van Putten en die meestertuinier Jan Hertog aangestel om die bergagtige land langs die linkerwal van die rivier Zonder End te ondersoek en oor die woude daar verslag te doen. Die keuse van manne het regs- en tuinbou-gesag verbind: die fiskaalskantoor vir ’n amptelike opname, die meestertuinier s’n vir ’n praktiese lesing van houthoedanigheid en -hoeveelheid. Die aanstelling het in dieselfde April-sitting onder De Vos se voorsitterskap gesit wat die Stellenbosse en Drakensteinse plantprogram beveel het. [3]
Die kommissie het ’n voorraad hout gevind wat vir bestaande behoeftes voldoende was, wat die vraag vir ’n ruk tot rus gebring het. Vroeër het ’n kommissie wat na die Land van Waveren gestuur is, reeds berig dat daar nog ’n aansienlike hoeveelheid hout geskik vir wamaker en huisbou in die bergklowe daar te vinde was nadat die woude nader aan die Kaap uitgeput was. Die Zonder End-opname het daardie soektog langs die oostelike veeroete verleng wat veeboere reeds vanuit Hottentots-Holland gebruik het. Voldoendeheid “vir bestaande behoeftes” was ’n beperkte troos. Dit het nie die uitgeputte klowe van die skiereilandse agterland herstel nie, en dit het ook nie ’n permanente binnelandse houtstasie geskep nie. Dit het die raad egter vertel dat wa- en bouhout nog uit die Zonder End-berge getrek kon word sonder ’n onmiddellike krisis, en dit het die vrymanne se oostelike veedrywing met ’n amptelike kaart van oorblywende woud op dieselfde korridor gepaar. [3] [4]
Die houtvraag was nie ’n aparte nuuskierigheid van nedersetting nie. Van omtrent 1710 tot 1715 het baie boere van Waveren—soos die distrik van Tulbagh destyds genoem is—geleidelik die vallei van die Breede-rivier afgedryf, terwyl sommige vanuit Hottentots-Holland geleidelik langs die loop van die Zonderend, ’n sytak van die Breede, gevorder het. Van Putten en Hertog se verslag het dus oorblywende woud beskryf op ’n korridor wat vrye veeboerdery reeds oopgemaak het. Teen middeleeu sou daardie oostelike migrasie omvangryk genoeg word om ’n derde distrik te regverdig; in 1711 was dit nog ’n geleidelike drywing onder Kompanjie-welsbehae eerder as ’n afgekondigde trek met vaste oostelike grense. Die voor-die-hand-liggende oplossing wat ná die Vergelegen-jare na vore gekom het—om van die invloed van Tafelbaai weg te trek en vryheid in verder afgeleë streke te soek—is reeds in daardie stil vorm geneem. [3] [4]
Goewerneur Van Assenburgh se siekte — 1711
Goewerneur Louis van Assenburgh is vroeg in die jaar 1711 ernstig siek geword. Hy is op die 1ste van Februarie 1708 geïnstalleer ná ’n militêre loopbaan wat tydgenote as dapper en vaardig onthou het — diens wat indiensneming onder die Duitse Keiser voor die Kaapse aanstelling ingesluit het, en, in een tydgenootlike predikant se relaas, bevel van die Oostenrykse Donau-vloot voordat hy daardie diens verlaat het, na sy broers in Amsterdam gegaan het, en die Kaapse pos verkry het. Aan die nedersetting het hy ’n voorliefde vir die plesier van die tafel ontwikkel wat sommige laat sê het hy is ’n wynsuiper, tog het hy die direkteure se opdragte in letter en in gees uitgevoer en daardeur die agting van die burgers gewen. Hy het nooit met die boere se bedrywighede ingemeng nie en het die koloniste die beskerming gegee waarop hulle geregtig was. Ná die swaar hand van Willem Adriaan van der Stel het vrymanne ’n ligter aanraking waardeer: ’n laissez-faire-styl wat hul plase en markte vryer van amptelike mededinging en persoonlike inmenging gelaat het. Hy het nie met hulle gemeng en hom met hul persoonlike sake bemoei soos Simon van der Stel in sy vroeër jare gedoen het nie, sodat daar nie daardie innige toegeneentheid was wat eers vir die ouer Van der Stel gevoel is nie. Hy het selde die kasteel verlaat. [3] [9]
Op Nuwejaarsdag en op sy verjaardag was dit die gebruik dat die voornaamste burgers met hul vrouens tussen tien en elf die oggend by die kasteel kom groet. Hulle is dan genooi om tot die middagete te bly en het gewoonlik eers nege-uur die aand vertrek. By die jaarlikse monstering van die milisie van die Kaapse distrik, wanneer die kompanie kavallerie en twee kompanieë infanterie hul oefeninge deurgegaan en geïnspekteer is, is die offisiere by die kasteel onthaal. By hierdie ontvangsings was die goewerneur baie vriendelik, en hy was te alle tye maklik bereikbaar, maar hy het nie geselskap buite daardie formele gasvryheid gesoek nie. [3]
Gemak van optrede het nie beteken dat hy ’n blote eggo van adviseurs was nie. Hy het ’n Engelse kaptein wat by aankoms in Tafelbaai nie die Nederlandse vlag geëer het nie, streng berispe, en die man gesê hy sou hom van die reede af skiet omdat hy nie die kasteel gegroet het nie; eers nadat die kanonne gevuur is, is die besoeker met hoflikheid en ’n glas wyn verwelkom. Hy het die politieke raad se besluit oor die aanstelling van ’n skipper omvergewerp en sy sin gekry. Hy het ook ’n ultimatum aan Peter Kolbe gestel, wat ’n tyd lank niks gedoen het nie, nóg sterrekundige waarnemings nóg burgerdiens: as hy langer bly, moet hy as burger beskou word en laste en belastings betaal, of terug Holland toe gestuur word. Dieselfde man wat by installasietoesprake en vry-drinkery geglimlag het, kon nog ’n reedegroet en ’n ledige verblywer aan Kompanjievorm bind. [9]
Hy het hom ook as openbare vermaakman bekend gemaak. Hond-en-bulgevegte is op die Wapenpleyn aangebied; poppespele en vuurwerkvertonings het feesure gevul wat die droë Kompanjie-joernaal nog as dae van eet, drink en “alle denkbare soorte genot” opgeteken het. Sy vyftigste verjaardag, die 22ste van Desember 1710, het gesluit met vuurpyle wat VAN ASSENBURGH in vuur bo die nedersetting gespel het — ’n skouspel wat geen gewone Kaapse dorpsman van ’n VOC-goewerneur verwag het nie. Een vroeër afwyking van standvastige burgergewoontes het die dorp al laat skrik: toe die namiddagdiens op Sondag die 11de van November 1708 afgeloop het, het hy die voornaamste dorpsmense na die kasteel genooi en probeer om hulle met ’n geveg tussen bulle en honde te vermaak. [3] [9]
Dieselfde gasheer is aangehaal, deur kommissaris Van Hoorn in ’n brief aan sy skoonvader Abraham van Riebeeck in Batavia, dat dit was asof die Kaap deur vraat en suip bymekaar gehou word, en dat die oorvloed koring en mos volwassenes en kinders taamlik dartel gemaak het, want alle tuine was wingerde en daarin het die meerderheid burgers wyn uit hul druiwe gepars. Abraham van Riebeeck, van sy kant, het van “daardie goddelose goewerneur en die losbandige regering aan die Kaap” geskryf, en daarvan gepraat om self daarheen te gaan om sake reg te stel; sy vroeë dood het die besoek verhinder. Vrymanne wat met veel van die kritiek kon saamstem, het nog die ligte hand ná Willem Adriaan meer waardeer as wat hulle die tafel en die Wapenpleyn geërg het. [9]
Toe hy vroeg in 1711 siek geword het, was die meeste burgers opregte besorgd oor hom. Sommige het gif verdink, en een skrywer van die tyd het nie gehuiwer om te bevestig dat dit in ’n glas wyn toegedien is by ’n besoek aan Constantia nie. Die datums van die besoek en van sy siekte, egter, werp daardie stelling omver. Hy is omtrent agt maande tot sy kamer beperk volgens een noukeurige relaas; ’n ander berekening van dieselfde siekbed beloop nege maande voor die Desember-dood. In elk geval het die lang inperking politieke herinnering na intrige gedraai selfs terwyl die kalender die Constantia-verhaal geweier het. Die besorgdheid self het gemeet hoe ver vrymanne gekom het om ’n kasteelgebonde gasheer te aanvaar wie se ligte hand ná Willem Adriaan meer getel het as sy naam as wynsuiper en vertoonman. [3] [9]
Deur daardie maande het die daaglikse werk van regering swaarder op die sekunde Willem Helot en die gewone raad gerus terwyl die goewerneur bo in die kasteel gebly het. Helot is op die 30ste van April 1710 tot opperkoopman en sekunde verhef ná sestien jaar Kaapse diens, toe Johan Cornelis d’Ableing na Indië beveel is. Die kolonie wat Van Hoorn en De Vos as verbygaande kommissarisse gehuisves het, het nou met ’n inwonende hoof geleef wat nie die veld of die gewone openbare ronde kon doen nie. Tiendereg, boombevele en distriksjurisdiksie het nog deur die raadstafel beweeg; die siek goewerneur se naam het voortgegaan om die regering te lei selfs terwyl sy liggaam nie meer die openbare vertrekke gevul het wat eens verjaarsdagbankette en skare van die Wapenpleyn gehuisves het nie. [3]
Landdrosjurisdiksie by die Mosselbank en Kuils — 15 Desember 1711
Na aanleiding van ’n poging van die landdros van Stellenbosch om vir die openbare diens sommige waens van inwoners van die Kaapse skiereiland op te eis, het die burgerraadslede by die politieke raad geappelleer om die grense van daardie beampte se jurisdiksie te omskryf. Op die 15de van Desember 1711 is besluit dat hy geen gesag gehad het aan die Kaapse kant van die Mosselbank- en Kuilsriviere nie. Anderkant daardie strome het sy jurisdiksie so ver gestrek as Europeërs gevestig was. [3]
Die uitspraak het die skiereilandse vrybevolking van die binnelandse distriksmaatjinerie geskei. Burgers naby Tafelbaai en die Liesbeek wat waens vir eie en Kompanjiegebruik gehou het, moes nie deur die Stellenbosse landdros opgekommandeer word asof hulle onder sy drostdy woon nie. Oos en noordoos van die Mosselbank–Kuils-lyn, daarenteen, het die landdros se reikwydte die nedersetting self gevolg: waar Europeërs wortel geskiet het, het die distriksbeampte se gesag geloop, selfs terwyl veeposse die Breede af en langs die Zonder End geskuif het. Die Hof van Landdros en Heemrade het reeds as ’n distriksraad opgetree wie se landelike funksies dié van die burgerraadslede in die dorp parallel geloop het; die Desember-lyn het vasgestel waar daardie landelike masjien kort van die skiereiland gestuit het. [3] [4] [8]
Die Desember-grens was administratief eerder as ’n nuwe aankoop of oorlog. Dit het ’n konkrete rusie oor waens beantwoord, tog het dit ook ’n kaartlyn vasgelê wat by die kolonie se dubbele struktuur gepas het: ’n dorp en skiereiland onder die kasteel en burgerraadslede, en ’n groeiende landelike distrik onder landdros en heemrade. Twee weke voor die goewerneur se dood was dit een van die laaste groot raadsbesluite van Van Assenburgh se nominale administrasie—geneem terwyl die goewerneur nog gelewe het, maar ná maande waarin Helot en die raad reeds die gewone las van regering gedra het. [3]
Dood van goewerneur Van Assenburgh — 27 Desember 1711
Van Assenburgh is op die middag van Sondag die 27ste van Desember 1711 oorlede, vyf dae nadat hy sy een-en-vyftigste jaar voltooi het. Die lang inperking — omtrent agt maande volgens een noukeurige telling, nege volgens ’n ander — het in die kasteel geëindig waar hy die meeste van sy goewerneurskap deurgebring het. Die meeste burgers wat tydens die siekbed opregte besorgd was, het hom nou opreg betreur. Die dood het ’n tydperk van relatiewe rus vir vrymanne ná die terugroepkrisis van die latere Van der Stel-jare gesluit: nie verowering of grondwetlike omwenteling nie, maar ’n Desember-einde aan ’n kasteelgebonde administrasie eerder as ontslag of oordrag. [3] [9]
Wat vrymanne die meeste in die dooie goewerneur waardeer het, was nie skouspel of innigheid nie. Ná Willem Adriaan van der Stel het hulle ’n laissez-faire-hand waardeer wat plase en markte vryer van amptelike mededinging en persoonlike inmenging gelaat het. Selfs koloniste wat met kritiek op sy tafelgewoontes en vertoonmanskap kon saamstem, het hom nog toegeskryf dat hy vriendelike betrekkinge tussen vryburgers en regering herstel het — ’n stiller onderskeiding as oorlog of handveshervorming, tog dié wat die meeste aan sy nagedagtenis geheg is toe die Sondag-doodsberig uitgegaan het. As hy geen ander onderskeiding as daardie herstel behaal het nie, het die nagedagtenis nog ’n warme gedagte verdien. Die volksherinnering het sy naam gou vergeet; die vrymanne se politieke geheue het die ligter hand behou. [3] [9]
Hy het amp aanvaar ná die Kattendyk-terugroeping en die tussentyd van Johan Cornelis d’Ableing, en hy het geregeer terwyl Mauritius ontruim is, terwyl Joan van Hoorn en Pieter de Vos as kommissarisse gesit het, terwyl volle tiendes heropgelê is, en terwyl Stellenbosch se openbare kern in Desember 1710 gebrand het. Die persoonlike styl wat van hom opgeteken is, was kasteelgasvryheid op vasgestelde dae, maklike toegang, en min private innigheid met die vrymanne. Daardie styl het met die Sondagmiddag-dood geëindig. By berig van die dood in Nederland sou die direkteure later as sy opvolger luitenant-kolonel Maurits Pasques de Chavonnes aanstel, ’n gebore Hagenaar wat ’n infanterieregiment in die leër van die State aangevoer het en deur die vermindering van troepe by die vrede van Utrecht uit diens geval het; Chavonnes sou eers op die 24ste van Maart 1714 aankom en op die 28ste geïnstalleer word. [3]
Op die datum van sy dood het die dorp in Tafelvallei omtrent tweehonderd-en-vyftig privaat huise bevat benewens die geboue wat aan die Kompanjie behoort het. Dit was nog nie die gebruik om dit Kaapstad te noem nie; dit is gewoonlik die Kaap genoem, of soms die dorp aan die Kaap. Amptelike briewe is van en na die Kasteel die Goeie Hoop gerig. Die stedelike telling het langs die nog uitdyende veegrens gestaan as ’n maat van hoe groot die nedersetting al onder ’n goewerneur gegroei het wie se naam gou buite die rekordboeke weinig onthou sou word — selfs terwyl vrymanne sy jare nog gemeet het aan die vriendeliker terme tussen burger en kasteel wat daardie jare herstel het. [3] [9]
Willem Helot as waarnemende hoof verkies — 28 Desember 1711
Die volgende oggend het die politieke raad byeengekom, toe die sekunde Willem Helot verkies is om as hoof van die regering op te tree totdat die welsbehae van die direkteure bekend gemaak kon word. Die verkiesing was ’n formaliteit, want daar was niemand anders verkiesbaar nie. Helot is op die 30ste van April 1710 tot opperkoopman en sekunde verhef ná sestien jaar Kaapse diens, toe Johan Cornelis d’Ableing op die 10de van Julie 1710 na Indië vertrek het; die Desember-stemming het eenvoudig die gewone opvolging bevestig toe die goewerneurstoel leeg geval het. Die siekbedmaande het hom al die werkende middelpunt van die kasteeladministrasie gemaak, sodat die formele keuse ’n praktyk gevolg het wat vrymanne en dienaars al onder die lang inperking geleer het. [3]
Op die 2de van Januarie 1712 is die liggaam van die oorlede goewerneur onder die plaveisel van die kerk begrawe, met groot staatsie. Die begrafnis het net buite die kalenderjaar van die dood geval, tog het dit tot dieselfde oordrag van gesag behoort: Helot al waarnemend, die kasteel in treurvorm ná ’n dood wat vrymanne opreg betreur het, en die Here Sewentien nog om ’n permanente opvolger te noem. Daardie opvolger sou Maurits Pasques de Chavonnes wees, eers op die 28ste van Maart 1714 geïnstalleer; die tussentydse regering was Helot se waarnemende administrasie, wat twee jaar en drie maande van Van Assenburgh se dood tot Chavonnes se aankoms geloop het. Selfs met inagneming van die stadige gang van kommunikasie in daardie dae is die lengte van die vakature moeilik as blote transitovertraging te verklaar. Dit kan nie wel as direkteure se tevredenheid met die tussentydse regering van die sekunde gelees word nie. [3] [9]
Amptelike oordeel oor die man wat nou in die stoel gesit het, was al verdeel voordat die Desember-stemming dit verhard het. Kommissaris Joan van Hoorn het Helot ’n gunstige getuigskrif gegee en hom in ’n brief aan sy skoonvader Abraham van Riebeeck ’n bekwame en bevoegde man genoem. Onder die koloniste, daarenteen, was Helot uiters ongewild — ’n reputasie wat die Here Sewentien skaars kon ignoreer toe hulle geweeg het hoe lank om ’n waarnemende hoof te laat sit. Die Desember-verkiesing het dus kontinuïteit van amp meer as gewildheid van persoon vasgelê: die sekunde wat die siek goewerneur se las gedra het, het formele hoof geword, terwyl vrymanne wat pas ’n laissez-faire-goewerneur verloor het, ’n tussentyd in die gesig gestaar het wie se latere prestasie die direkteure nie sou behaag nie en wie se ontslag onder Chavonnes buite die sluiting van 1711 gelê het. [3] [9]
Kasteelgeselskap onder die lang siekbed het nie stilgestaan nie. In Mei 1711 het Jan de la Fontaine, wat Van Hoorn van die skip Horstendaal as boekhouer geneem en op die 15de van Maart 1710 meester van die pakhuise gemaak het, Maria Elizabeth getrou, die negentienjarige dogter van die voormalige sekunde Andries de Man. Die troue het tot dieselfde jaar as die tiendebriewe en die De Vos-sitting behoort: ’n jong pakhuismeester, van sy uitgaande reis afgetrek om ’n kommissaris te behaag, was al in Tafelvallei-huishoudings gewortel terwyl die goewerneur bo gelê het en Helot die raad gedra het. Vir vrymanne en Kompanjiedienaars gelyk het die laaste dae van 1711 dus kontinuïteit van persone eerder as ’n nuwe program beteken. Die raad wat veertien dae vroeër die Mosselbank–Kuils-lyn vasgelê het, het nou die tydelike hoof vasgelê. Geen tweede kandidaat het in die pad gestaan nie. Die jaar het gesluit met Helot in die stoel, Van Assenburgh se liggaam nog in afwagting van die Januarie-staatsbegrafnis, en die nedersetting op pad na ’n lang wag waarin droogte, dun oeste, en — ná 1713 — pokke sou val op ’n administrasie wat nie vir sy koloniale guns gekies is nie, maar eenvoudig omdat die gewone opvolging niemand anders verkiesbaar gelaat het toe die goewerneur gesterf het nie. [3] [9]
Swak oes, voorrade en die veegrens — 1711
Die oes van 1710–11 was ’n swak een, maar daar was ’n hoeveelheid graan in voorraad wat die regering in staat gestel het om die toevoer na Batavia vol te hou. In die twee volgende seisoene het daar ook onvoldoende reën geval, en die oesopbrengs was so klein dat slegs eenduisend-en-twintig muid in 1712 en negentienhonderd ses-en-vyftig muid in 1713 uitgevoer kon word. In 1713 was die reënval ruim, maar pokke het uitgebreide verbouing verhinder; die opbrengs op saad wat gesaai is, was egter buitengewoon groot, en in 1714 het koringuitvoer weer tot vierduisend driehonderd vyf-en-sewentig muid gestyg. Die 1711-seisoen het dus aan die begin van ’n dun-oes-reeks gestaan selfs terwyl pakhuisvoorrade die tekort vir die Indiese vraag nog verbloem het. [3]
Immigrasie uit Europa het etlike jare tevore feitlik opgehou. Af en toe is ’n gesin van oorsee by die burgerbevolking gevoeg, of ’n Kompanjiedienaar in Suid-Afrika ontslaan, maar die toename van die koloniste was hoofsaaklik te danke aan die oorskot van geboortes bo sterftes. Veeboere het hul weg van die Land van Waveren die vallei van die Breede-rivier af en van Hottentots-Holland ooswaarts langs die loop van die Zonder End gedruk—dieselfde korridor wie se woude Van Putten en Hertog pas ondersoek het. Van 1710 tot 1715, volgens die latere samevatting, het baie van die boere van Waveren geleidelik die Breede-vallei afgedryf, terwyl sommige vanuit Hottentots-Holland geleidelik ooswaarts langs die Zonderend beweeg het. Die beweging was geleidelik eerder as ’n enkele afgekondigde trek, tog het dit die opening van die patroon van vrye veeboerdery anderkant die ouer Stellenbosch–Drakenstein-kern gemerk terwyl die kasteel nog tiendes, bome en landdrosgrense beredeneer het. Name later deurgaans in Suid-Afrika bekend—onder andere Van Heerden, Van Reenen, Du Buisson, Le Grand, Zaaiman, De Wet, en ander—verskyn al in die koloniale rekords van die jare tussen die opening van die eeu en die aankoms van Chavonnes. [3] [4]
Die jaar het dus op ’n dubbele kaart gesluit. In Tafelvallei het omtrent tweehonderd-en-vyftig privaat huise langs die Kompanjie se geboue gestaan onder ’n dorp wat nog eenvoudig die Kaap genoem is. Langs die kus het die Junie-Saldanha-monopolie vis en robbe aan ’n privaat vyfjaar-verpagting onder die oorlede goewerneur Simon van der Stel en Johannes Phyffer gebind. Binnelands het landdrosgesag aan die Kaapse kant by die Mosselbank en Kuils gestuit en met Europese nedersetting anderkant saamgeloop; vrymanne en hul vee het die Breede af en langs die Zonder End beweeg; volle graantiendes het as wet gestaan selfs waar invordering misluk het; en die waarnemende hoof van regering was die sekunde wat al deur die siek goewerneur se laaste agt maande geregeer het. Die dieper krisisse van pokke en van Helot se latere val onder Chavonnes het nog voorgelê, maar die administratiewe oordrag van laat Desember 1711 was voltooi. [3] [4]
Saldanha vis- en robmonopolie — Junie 1711
Langs die graanpakhuise het die kus nog kontrakte gebied wat afgetrede amptenare en vrymanne by die politieke raad kon neem. In Junie 1711, toe die oorlede goewerneur Simon van der Stel byna twee-en-sewentig jaar oud was, het hy en die burger Johannes Phyffer ’n vyfjaar-ooreenkoms aangegaan om gedroogde en gesoute vis te lewer. Die vennote het ’n monopolie van visvang en robjag by Saldanhabaai verseker, op voorwaarde van ’n jaarlikse betaling van vyf-en-twintig legger traanolie. Die ooreenkoms het in dieselfde dun-oes-jaar gesit: terwyl koring vir Batavia nog uit gestoorde graan getrek het, is die baai se vis en robbe as ’n privaat monopolie onder raadsterme verpag eerder as oopgelaat vir vrye mededinging. [3]
Die oorlede goewerneur het sy aandag nie geheel tot Constantia se wingerde en vee beperk nie. Nadat hy op die 11de van Februarie 1699 die administrasie oorgedra het, het hy hom teruggetrek na die groot woning wat hy daar gebou het; vreemdelinge van aansien was altyd seker van ’n hartlike ontvangs, en sy huis was selde sonder gaste. Op die 11de van Maart 1699 het kommissaris Daniel Heins hom Zeekoeivlei met die omliggende grond ’n uur se loop in deursnee gegee; op die 1ste van Februarie 1700 het kommissaris Wouter Valckenier hom die gebruik van die Steenberge vir die duur van sy lewe toegestaan, sodat hy prakties die hele skiereiland anderkant sy eiendom as veeloop gehad het. Die wyn wat hy gemaak het, was die beste in die kolonie. Die 1711-Saldanha-toekenning toon hoe ver ’n voormalige goewerneur, nog aan die Kaap woonagtig en al in sy twee-en-sewentigste jaar, bereid gebly het om hom in enige onderneming te begewe wat groot opbrengs beloof het. [3]
Die vyfjaar-termyn het gedroogde en gesoute vis en die robjag by een baai aan ’n privaat verpagting onder ’n jaarlikse oliehuur gebind. Vyf-en-twintig legger traanolie per jaar was die Kompanjie se prys om ander hande uit daardie water te sluit. Die kontrak het nie Kompanjie-vee-ekspedisies van die soort wat ná 1700 laat vaar is, herstel nie; dit het ’n kusstapel verpag soos kleinhandelwyn en -vleis in die dorp verpag is. In ’n jaar toe volle graantiendes as wet gestaan het en die 1710–11-oes swak was, was die baai se olie en vis nog ’n ooreenkoms werd om te neem vir ’n afgetrede kommandeur wat hom nooit tot een bedryf beperk het nie. [3]
Drakenstein-dope en burgertoelatings — 1711
Die Franse vlugtelinggemeente by Drakenstein het gewone koloniale toename nog in die gemeente-boeke gemerk, nou onder Nederlandse kerkpapier. Op die 17de van Mei 1711 het ds. Hendrik Bek in die Drakenstein-kerk twee kinders gedoop wat daardie jaar gebore is. Elisabet, dogter van Abraham Prevost en Hanna Marcevene, is op die 6de van Februarie gebore; die getuies was Pieter Hance van Marcevene en Elisabet Depre. Dieselfde dag is Isac, seun van die weduwee van die oorlede Charle Marais, gebore die 15de van April, aangebied, met Etienne Marais en Elizabet Villiers as staanders. Albei inskrywings is in die Franse doophand opgeteken wat nog in die Drakenstein-register gebruik is selfs nadat nominasies aan die regering in Nederlands beveel is. [8]
Op die 8ste van November 1711 is ’n nagelate seun van Jean le Roux van Blois, genaamd Daniel, in dieselfde kerk gedoop, en dieselfde dag is ’n nagelate seun van sy broer Gabriel le Roux Gabriel genoem. Jean het in 1688 in die Voorschooten aangekom en was met Jeanne Mouy getroud; hy het drie seuns en een dogter nagelaat. Gabriel, gebore 1671, het Maria Catherina le Febre getrou en by sy dood vyf minderjariges nagelaat. Sulke inskrywings het tot gewone koloniale lewe onder ’n siek goewerneur en ’n volle-tiende-bevel behoort eerder as tot enige nuwe golf Europese vestiging. [3] [8]
Ontslag uit die Kompanjie se geledere het nog af en toe ’n naam by die vrye rolle gevoeg. Op die 13de van Oktober 1711 het Jan Rosier van Morsselen (Monsnay), gebore omtrent 1673, wat in 1699 as soldaat in die Zion by die Kaap aangekom het, vryburger geword. Hy het later, eers met Willemina Willems en, daarna, met Margaretha Harmse Harting getrou. In dieselfde jaar het Maria Buisset van Sedan, weduwee van die chirurgyn Jean Prieur du Plessis van Poitiers, met Dirk Snith van Nieuwburg, ook ’n chirurgyn, getrou. Sy het in die dorp as gekwalifiseerde vroedvrou gepraktiseer; vroedvroue aan die Kaap is óf deur die direkteure uitgestuur óf ná ondersoek deur twee van die hoofregeringschirurgyns toegelaat. ’n Stellenbosse gesamentlike testament van 1711 teken ook Maria Rousseau (Rossar) van Blois aan. Maria Vitout, wat met Matthys Michiels hertrou het, is in 1711 oorlede en het Elizabeth Nortier op twintig, Anthony op agtien, Jonas op sestien en Jean op veertien nagelaat. [8]
Hierdie gemeente- en rolinskrywings het immigrasie uit Europa nie heropen nie. Hulle toon hoe die kolonie in 1711 gegroei het terwyl die goewerneur siek gelê het, terwyl De Vos bome aangedring het, en terwyl Helot voorberei het om die stoel in te neem: dope by Drakenstein onder Bek in Mei en onder dieselfde kerk in November, ’n soldaat van 1699 in Oktober burger gemaak, ’n Sedanse vroedvrou met ’n dorpschirurgyn hertrou, en ’n Nortier-weduwee se dood wat vier minderjariges nagelaat het. Die toename van die koloniste was al, soos die kasteel self opgeteken het, hoofsaaklik te danke aan die oorskot van geboortes bo sterftes. [3] [8]