Boer History1777 aan die Kaap die Goeie Hoop: Hemmy se dood, twee Kuys-preekstoele, Gordon en Paterson, en ’n swak graanjaar
Derde volle bevestigde jaar: Kasteelkontinuïteit — 1777
Kalender 1777 het oopgegaan in dieselfde bevestigde stoele wat 1776 deur sy tweede volle jaar gesit het, met een Batavia-rang al aan die eerste van hulle gehang. Joachim van Plettenberg het die eerste stoel by die Prins se kommissie gesit sedert die 18de van Mei 1774. ’n Frieslandse baron, gebore te Leeuwarden op die 8ste van Maart 1739, seun van Hendrik Casimir Baron van Plettenberg en Agatha Petronella van Ammema, het hy van die Latynse skool na Utrecht gegaan, op die 8ste van Mei 1764 as adjunk-fiskaal op vyf-en-twintig met die Amerongen na Batavia vertrek, en op die tweede dag van 1765 in die koloniale hoofstad aangekom. In 1767 het hy met Cornelia Charlotte Feith getrou, weduwee van Louis Taillefer, direkteur van Bengale. Daardie selfde jaar het die Van Plettenbergs aan die Kaap gekom, waar Joachim as fiskaal-onafhanklik aangestel is. Van die 30ste van Mei 1770 het hy die tweede stoel sowel as die fiskaal se pligte gesit; van die 12de van Augustus 1771, die oggend ná Ryk Tulbagh se dood, het hy beide gesit. Geroep om ’n modelgoewerneur op te volg, was hy van die eerste oomblik af in ’n nadeel. Januarie 1773 het die benoemde goewerneur Pieter van Reede van Oudtshoorn onder dieselfde plaveisel as die landsvader begrawe. Die Prins van Oranje het toe, op nominasie van die bewindhebbers, Van Plettenberg as goewerneur benoem, Otto Luder Hemmy as sekunde, en advokaat Willem Cornelis Boers as fiskaal. Daardie drie name was al op die grond sedert Desember 1774. Kalender 1777 was die derde volle jaar waarin hulle saam moes sit. Januarie sou die tweede stoel leegmaak. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was nog die burgerlike feit van die derde volle bevestigde jaar net soveel as nuutheid van ’n Batavia-titel al ’n jaar oud op papier. Marthinus Adriaan Bergh het Stellenbosch gesit, die stoel wat Lucas Sigismundus Faber in Augustus 1773 gelaat het, nadat Abraham Faure deur September waargeneem het. Pieter Diederik Boonaker het nog die gehuggie gesit wat Joachim Frederik Mentz in Februarie 1776 op eie versoek gelaat het, totdat Mei die sergeant gevra het om plek te maak. Christoffel Brand het die winterhawe gesit, die stoel wat Jan Frederik Kirsten in Mei 1774 gelaat het, met ’n klippier. Damien Hugo Staring het die vlootinstelling gesit, bevestig deur die opperowerhede ná ’n voorlopige aanhouding. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode, en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Stellenbosch se preekstoel, leeggemaak deur ds. Johannes Appeldoorn in September 1772, het nog ’n konsulent gesit toe die jaar oopgegaan het. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, en dit binne-in die ouderlingtwis wat Januarie 1772 oor Thomas Arnoldus Theron oopgemaak het, en wat 1775 al Marais en Roos na Holland gestuur het. Waveren, in Junie 1774 leeggemaak toe Remmerus Harders op pensioen uitgetree het, het nog sonder ’n predikant gesit. Ds. Daniel Goldbach het Zwartland gesit, die betrekking wat hy in April 1774 oorgeneem het. Gesamentlike kerkrade het al in 1759 opgehou. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste gelde, geen private handel deur amptenare—was die landsvader se gewoonte. Die derde volle bevestigde jaar het die gewoonte geërf, twee kisste onder die kerkplaveisel, ’n hospitaal nog besig om op ’n Novembersteen te rys, ’n Haagse advokaat in sy derde fiskaaljaar, ’n eerste stoel wat Mei 1774 met seremonie gevul het en wat Februarie 1776 verhef het sonder om die man te verander, en ’n Kaapstadse sekunde wat Februarie nie sou sien nie. [3] [8] [9]
Uitwaarts het die landregime nog op die 11 Julie 1775-name oopgegaan. Die oostelike grens van Stellenbosch, volgens die besluit van die politieke raad, het die Visrivier gebly; Swellendam se oostelike papier het die Boesmansrivier gebly. Die Gamtoos-naam van 18 Februarie 1770 het al opgehou om Swellendam se oostelike papier te wees; Bruintjes Hoogte het al opgehou om Stellenbosch se oostelike papier te wees. Willem Prinsloo het nog die Klein-Vis binne ’n distrik gesit. Veelopies van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit verhaal kon word, het £5 gebly ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in compacte liggame bymekaar gehou het, het hulle eie regering behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of geswerf en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hulle beskerming. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendskaplike voet saamgeleef, maar af en toe is die vrede versteur deur San-plunderaars. Omstreeks die jaar 1770 het veediefstalle en slagtings van inheemse veewagters, en selfs van wit koloniste, gebeurtenisse van so gereelde voorkoms geword dat plase langs die Nieuwveld, die Sneeuberg en die Winterberg onveilig was. Die somerkommando van 1774 onder Godlieb Rudolph Opperman het vyfhonderd-en-drie San dood en tweehonderd-nege-en-dertig gevange gerapporteer. Dit het nie die uitwerking gehad wat gehoop is nie. Hulle het selfs lastiger as tevore geword. Jaar ná jaar was dit nodig om kommandos teen hulle uit te roep. Adriaan van Jaarsveld het die Sneeuberg al in 1776 vir Bruintjes Hoogte gelaat, vasbeslote om nie weer te trek as hy sy eie kon hou nie. Kalender 1777 het daardie noordelike papier geërf, daardie oostelike lyn al Vis en Boesman hernoem, ’n jagter wat ’n Oktober 1772-lasbrief ontduik het, ’n hospitaalsteen van die 2de van November 1772, ’n eerste stoel wat Mei 1774 al gevul het en wat Februarie 1776 al verhef het, en ’n tweede stoel wat Januarie sou leegmaak. [3] [4] [7]
In die Republiek het Prins Willem V nog as Stadhouer gesit, mondig sedert 1766. Die Kaap het nog onder die Sewentien en ’n bevestigde baron met ’n Batavia-rang gesit. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dankdag vir honderd jaar Kompanjiebesit, terugkykend na die tuine van 1652. Die derde volle bevestigde jaar het honderd vyf-en-twintig jaar van daardie tuine gesit, met ’n eerste stoel in Augustus 1771 leeggemaak, ’n benoemde goewerneur in Januarie 1773 onder die kerk begrawe, ’n hospitaalgrond wat van November 1772 ’n steen gehou het, en ’n reede wat van 1772 sy sewentig-’n-jaar-telling oorgespring het. Gedurende die een-en-twintig jaar 1751–1771 was die gemiddelde jaarlikse getal skepe by die twee hawens 70. Vreemdelinge het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van sulke artikels as die Kompanjie nodig gehad het, te verbied. Op die oppervlak het die eerste jare van Van Plettenberg se administrasie—ná die twee waarin hy die teuels as waarnemende goewerneur gehou het—geen duidelike aanduiding gegee van die ontploffende situasie waarin die nedersetting later sou beland nie. Die ekonomiese toestande was nie sleg nie. Vreemde skeepvaart het grootliks toegeneem. Nie net Tafelbaai nie maar ook die reede van Simonstad was vol Hollandse, Franse, Engelse, Skandinawiese en selfs Oostenrykse vaartuie, almal op soek na vars produkte. Kalender 1777 het binne daardie gemiddeldes gesit as die sesde produksiejaar en die sesde jaar van die skeepvaartsprong, met ’n Haagse advokaat al in sy derde fiskaaljaar, ’n oostelike papier wat Julie 1775 al hernoem het, ’n Januarie-wrak van 1776 al by die steiger gestrand, en ’n droogte wat die koring sou vat. [3] [9]
Die dorp in Tafelvallei is al aansienlik vergroot. Vreemdelinge het begin om dit onder die naam Kaapstad te ken, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelykgemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine is hernu. Die stadhuis is deur die burgerraad gebou. Die vestings is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van die Soutrivier opgerig. Die toring van die kerk is ’n paar voet verhoog, en ’n horlosie is daarin geplaas wat van die 25ste van November 1771 eindelik die tyd aangedui het. Die kerkhof om die kerk is gesluit; die begraafplaas tussen die Leeukop se romp en die oewer van die baai is vroeg in 1770 oopgemaak. Twee goewerneurs het nog onder die plaveisel van die kerk gelê, nie in die nuwe begraafplaas nie: Tulbagh sedert die 17de van Augustus 1771, Oudtshoorn sedert ’n paar dae ná die Asia se aankoms. Die hospitaal in Tafelvallei was aan die vergaan; die bewindhebbers het besluit om ’n nuwe een te bou; die grond is voor Tulbagh se dood voorberei; die hoeksteen is deur Van Plettenberg op die 2de van November 1772 gelê, ontwerp vir eenduisend vierhonderd-en-vyftig pasiënte, met kwartiere vir die mediese beamptes en bediendes, en ruim store. Die meeste van die materiale het uit die Nederlande gekom. Januarie het dus oopgegaan op ’n bevestigde nedersetting, ’n betalende reede, ’n horlosie wat die uur gesê het, ’n steen in die hospitaalgrond nog besig om te rys, twee kisste onder die kerk, ’n eerste stoel wat Mei al gevul het en Februarie 1776 al verhef het, en ’n tweede stoel wat ’n Kaapstadenaar nog gesit het—totdat Januarie hom gevat het. [3] [9]
Hemmy sterf; Hacker sekunde — Januarie–Februarie 1777
In Januarie 1777 is die sekunde Otto Luder Hemmy oorlede. Die tweede stoel is in die eerste maand van die derde volle bevestigde jaar leeggemaak. Hemmy was ’n Kaapstadenaar, voormalige hoofverkoopman, as sekunde benoem ná Oudtshoorn se dood, en het die stoel omtrent drie weke voor die 18de van Mei 1774 oorgeneem. Hy het dit deur die bevestiging gesit, deur Februarie 1776 se Batavia-despêse, deur die Nieuw Rhoon op die eilandrif, deur Cook se laaste uitwaartse aandoening, en deur die bewindhebbers se weiering van burgerwynuitvoer na Holland. Januarie het die man gevat sonder om die rang van die eerste stoel of die fiskaal se graanverlof van die derde te vat. Die politieke raad het nog gesit. Die eerste stoel het nog die Frieslandse baron gesit. Die fiskaalstoel het nog die Haagse advokaat gesit. Die tweede stoel het leeg gesit tot die eerste van Februarie. [3] [9]
Die raad het op die 1ste van Februarie byeengekom om ’n waarnemende opvolger te kies. Die pos is aan fiskaal Boers aangebied. Hy het geweier om dit te aanvaar. Die Haagse advokaat het die graanverlof en die fiskaalstoel gehou; hy het nie die tweede oorgeneem nie. Die aanbod en die weiering het dieselfde oggend gesit. Boers het op die 10de van Desember 1774 aangekom, by die Haag aan die praktiseer toe hy die aanstelling ontvang het, en het al twee volle jare en ’n maand van ’n derde as fiskaal-onafhanklik gesit. Goewerneur en fiskaal het dieselfde taal gepraat. Hulle kon selfs dieselfde grappe deel, of dié nou in Nederlands, Frans of Latyn vertel is. Februarie se raad het daardie paar nie verskuif nie. Dit het die fiskaal gevra om ’n tweede stoel daarby te sit, en die fiskaal het nee gesê. [3] [9]
Pieter Hacker, wat lank in diens aan die Kaap was en destyds die betrekking van meester van die wynstoor beklee het, is daarop gekies. Sy aanstelling as sekunde is kort daarna deur die bewindhebbers bevestig. Hy is as meester van die wynstoor opgevolg deur Jacobus Johannes le Sueur. Die tweede stoel het dus uit die wynstoor gevul, nie uit die fiskaal se kantoor nie en nie uit die militêre tak nie. Hacker was lank op die grond. Die bewindhebbers het ’n Kaapse dienaar bevestig. Le Sueur het die stoor oorgeneem wat Hacker gelaat het. Februarie se papier was ’n dood se nasleep: ’n aanbod geweier, ’n stoor meester verhef, ’n stoor meester benoem. Die drie name wat Desember 1774 op die Kasteel gesit het, was nie meer drie nie. Plettenberg, Hacker, Boers: dit was die derde volle bevestigde jaar se nuwe stel, bevestig uit die Nederlande ná ’n Kaapse verkiesing op die eerste van Februarie. [3]
Op die oppervlak het die eerste jare van die administrasie nog nie die latere ontploffing gewys nie. Februarie se vulling het binne daardie oppervlak gesit. Die boere van die verder afgeleë distrikte was nog, in hierdie derde volle jaar, waarderend van eerlike pogings om hulle en hulle behoeftes te verstaan. Die meeste setlaars het nog saamgestem dat die Baron ’n stewige werker was, wat hard probeer het om ’n goeie goewerneur te wees, hoewel die vergelykings tussen sy en Tulbagh se administrasie altyd ten gunste van laasgenoemde uitgeval het. Hemmy se dood het daardie vergelyking nie verander nie. Dit het die tweede stoel se man verander. Die Kasteel het nog ’n bevestigde baron met ’n Batavia-rang gesit, ’n Haagse fiskaal wat geweier het om die sekunde se pligte by sy eie te voeg, en ’n wynstoormeester nou in die tweede stoel bevestig. Januarie het ’n Kaapstadenaar begrawe. Februarie het ’n ander Kaapse dienaar benoem. Die eerste stoel het nie geskuif nie. [3] [9]
Twee Kuys-preekstoele — April 1777
Te Stellenbosch het mnr. Appeldoorn se dood in September 1772 die gemeente sonder ander bediening as dié van ’n konsulent gelaat. Die pos het vakant gebly tot April 1777, toe ds. Philip Kuys uit Holland aangekom en as residensiële predikant van Stellenbosch aangestel is. Vier jaar en sewe maande van ’n konsulent se papier het in dieselfde April geëindig wat Waveren gevul het. Stellenbosch het sonder ’n gevestigde predikant gesit deur die waarnemende jare, deur die bevestiging, deur die eerste volle jaar, deur die tweede, en deur Januarie se dood in die tweede stoel. April het ’n Hollandse naam in Appeldoorn se preekstoel gesit. Die gemeente wat sy predikant in September 1772 begrawe het, het in die derde volle bevestigde jaar weer ’n inwonende predikant gesit. [3]
In Junie 1774 is die gemeente van Waveren sonder ’n predikant gelaat deur die versaking van mnr. Harders se gesondheid en sy gevolglike aftrede op pensioen. In April 1777 het ds. Johannes Abraham Kuys uit die Nederlande aangekom en is daar gestasioneer. Waveren het leeg gesit deur die bevestiging, deur Februarie 1776 se Batavia-rang, deur Cook se laaste uitwaartse aandoening, en deur Hemmy se dood. April het dit gevul. Twee Kuys-name het dus in dieselfde maand twee landelike preekstoele gesit: Philip te Stellenbosch, Johannes Abraham te Roodezand. Die Land van Waveren, beset van die 31ste van Julie 1700 en die militêre pos van die 16de van Oktober 1700, het ná drie-en-dertig maande sonder een weer ’n gevestigde predikant gesit. Harders se pensioenpapier van Junie 1774 het in April se aankoms toegemaak. [3] [7]
Die kerk in Kaapstad is nog deur drie predikante bedien. Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau het nog daardie preekstoel drie diep gesit, soos die bewindhebbers beveel het toe die derde betrekking vasgemaak is. Gesamentlike kerkrade het al in 1759 opgehou. Zwartland het nog Goldbach gesit, die betrekking van April 1774. Die derde volle bevestigde jaar het dus ná April vyf gevestigde preekstoele gesit: drie aan die Kaap, een te Stellenbosch, een te Waveren, een te Zwartland—ses name as die Kaap se drie by die landelike drie getel word. Voor April het dit drie aan die Kaap gesit, ’n konsulent te Stellenbosch, ’n leë Waveren, en Goldbach te Zwartland. April se twee aankomste was die jaar se kerkpapier, nie ’n nuwe Kaapse derde nie en nie ’n Luterse verlof nie. Voor 1780 is geen ander openbare erediens as dié van die Nederduitse Gereformeerde kerk in die kolonie geduld nie; kalender 1777 het nog binne daardie verdraagsaamheid gesit. [3] [8]
Die kerk te Drakenstein was nog ’n arena van stryd. Die verkiesing in Januarie 1772 van Thomas Arnoldus Theron as ouderling is deur ’n aansienlike deel van die gemeente teengestaan, op grond dat hy nie behoorlik bevoeg was nie, en die twis het gewelddadig geword. Vier van die teenoorgestelde faksie is deur die kerkraad geëkskommunikeer. Teen 1775 was die stryd so groot dat baie mense geweier het om die dienste by te woon, en die ontevredene party het mnre. Pieter Marais en Jan Roos na Holland gestuur om hulle saak voor die bewindhebbers en die classis van Amsterdam te bring. Mnr. Marais is kort ná sy aankoms in die Nederlande oorlede. Die bewindhebbers het geweier om in die saak in te meng, maar die classis het die geskil ondersoek en probeer om die teenoorgestelde faksies te versoen. Die tweespalt in die gemeente het aangehou. Van der Spuy het in 1777 nog daardie preekstoel gesit. April se twee Kuys-aankomste het nie Drakenstein gesit nie. Hulle het Stellenbosch en Waveren gesit. Drakenstein het Theron se naam en Roos se Holland-papier gehou, en het ’n predikant al in die stoel gehou terwyl twee landelike preekstoele wat leeg gesit het, in dieselfde April manne uit die Nederlande ontvang het. [3] [8]
Van Ryneveld te Swellendam — Mei 1777
In Februarie 1776 het landdros Mentz van Swellendam op eie versoek uit die diens getree, en sergeant Pieter Diederik Boonaker is deur die raad aangestel om hom op te volg. Die tweede volle bevestigde jaar het ’n drosdy uit die militêre tak gevul. Die derde volle bevestigde jaar het daardie sergeant geërf. Swellendam se oostelike papier het nog tot die Boesmansrivier geloop van die 11de van Julie 1775. Die gehuggie wat Horak gelaat het, wat Mentz tien jaar gesit het, het ’n sergeant gesit deur Januarie se dood in die tweede stoel en deur April se twee preekstoele. Mei sou hom nie hou nie. [3]
Toe hierdie aanstelling by die bewindhebbers aangemeld is, het hulle hulle afkeuring daarvan uitgespreek, op grond dat ’n nuwe landdros uit die burgerlike—nie uit die militêre—tak van hulle diens gekies moes gewees het. Die Kaapse raad het ’n sergeant benoem. Die Sewentien wou ’n burgerlike dienaar hê. Die afkeuring het dieselfde papier gesit wat die eerste stoel in Februarie 1776 tot buitengewone raadslid verhef het en wat Hacker ná Februarie 1777 in die tweede stoel sou bevestig. ’n Militêre drosdy was nie ’n Batavia-rang nie. Dit was ’n tak wat die bewindhebbers nie uit die garnisoen sou laat vul het nie. [3]
Sergeant Boonaker is daarom in Mei 1777 vervang deur Daniel van Ryneveld. Die Breede-gehuggie het weer ’n burgerlike naam gesit. Mei se papier was die bewindhebbers se papier plaaslik gemaak: nie ’n sergeant nie, ’n van Ryneveld. Swellendam se raad van landdros en heemrade het nog die vakleerlingskapregister gesit wat eers in 1775 in werking getree het, waarvolgens kinders van Khoikhoi-moeders by slawvaders van agtien maande tot vyf-en-twintig vakleerlinge was, op aansoek aan landdros en heemrade, met ’n register wat deur die sekretaris gehou is. Die plaaskind se papier en die distriksrivier se papier het in die derde volle bevestigde jaar albei nog deur landdros en heemrade gegaan. Swellendam se raad het sy eerste naam vir die tweede keer in vyftien maande verander. Stellenbosch se raad nie. Bergh het nog die Visrivier-distrik gesit. Van Ryneveld het nou die Boesmansrivier-distrik gesit. [3]
In die amptenarekorps in die landelike distrikte het Bergh nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Van Ryneveld het Swellendam van Mei gesit, die stoel wat Mentz op eie versoek gelaat het en wat Boonaker teen die bewindhebbers se latere woord gesit het. Brand het nog Simonstad gesit. Staring het nog die vlootinstelling gesit. Die winterhawe het al Kerguelen se Rolland en Oiseau in Mei 1773 geneem, en het hulle ’n jaar later weer geneem op die terugkeer na Brest; dit het in 1777 nie ’n nuwe resident geneem nie. Tafelbaai in Januarie 1776 het die Nieuw Rhoon op ’n rif en daarna op ’n strand geneem. Die twee oop hawens van die derde volle bevestigde jaar het dus nog ’n Hollandse resident in die wintereen gesit en ’n Hollandse hospitaal nog besig om op Hollandse materiale vir eenduisend vierhonderd-en-vyftig te rys, met Hacker nou in die tweede stoel, twee Kuys-name in twee landelike preekstoele, en ’n burgerlike landdros aan die Breede waar ’n sergeant gesit het. [3]
Droogte, graan en die fiskaal se verlof — 1777
Van 1772 tot die aanvang van die oorlog met Engeland, ’n tydperk van nege jaar, is jaarliks ’n hoeveelheid Kaapse produkte na die Nederlande gestuur. In 1777 was die graanoes baie swak, weens ’n strawwe droogte, en nadat die Kompanjie se behoeftes in Indië voorsien is, kon geen koring afgestaan word nie, maar die gewone hoeveelheid wyn is vorentoe gestuur. Die sesde produksiejaar het dus ’n koringgaping en ’n wynvoortsetting gesit. Indië het geneem wat graan daar was. Europa het niks van daardie graan geneem nie. Europa het wyn soos gewoonlik geneem. Die tuine van 1652 is geplant om skepe te ververs; kalender 1777 het eers die oostelike pakhuise ververs, en het ná dié geen koring vir Amsterdam oorgehad nie. [3]
Die gemiddelde uitvoer na Europa gedurende hierdie nege jaar, 1772–1780, was 15 legger Constantia-wyn, 98 legger gewone wyne, 10,714 muid koring, 28,800 pond talg, en 8,614 pond aloe. Klein hoeveelhede brandewyn, rog, gars, plantaardige was, ossevelle, skaapvelle, growwe wol, velle van wilde diere, en leer is ook na Europa gestuur, maar nóg gereeld nóg van voldoende waarde om verdere vermelding te verg. Gedurende hierdie nege jaar was die gemiddelde uitvoer na Indië 14,419 muid koring, 180 muid rog, 66 muid gars, 87 muid bone, 100 muid ertjies, 296 legger wyn, 18,618 pond botter, 11,555 pond talg, en 1,183 pond ivoor. Sommige gedroogde en ingelegde vrugte, mosterdsaad, peltery en leer, hoewel nie tot enige groot waarde nie, is ook na Indië uitgevoer. Kalender 1777 het binne daardie gemiddeldes gesit as die jaar die koringbeen van die Europese gemiddelde nie nagekom kon word nie. Die wynbeen is nagekom. Indië is eerste nagekom. [3]
Die toename van uitvoer bo dié van vorige jare het nie verhoogde voorspoed vir die koloniste meegebring nie. Die pryse wat die Kompanjie betaal het, was ruïneus laag. Vir die koring na Indië gestuur het die boere slegs 8s. 9¾d. ontvang, en vir dié na Europa gestuur slegs 5s. 11½d. ’n muid, nadat die regeringsheffings afgetrek is. Die botter is teen 6d. tot 8d. gekoop, en die talg teen omtrent 2d. ’n pond. Terselfdertyd was daar ’n bestendige vraag na allerhande plaasprodukte teen meer as dubbel die pryse wat die Kompanjie gegee het. In 1777 het die droogte die graan gevat. Die Kompanjie se prys sou dit goedkoop gevat het as die graan daar was. Vreemdelinge sou meer as dubbel betaal het as die fiskaal verlof gegee het en as die skure vol was. Die skure was nie vol nie. Koring en wyn het nog die lyste van produkte na die Nederlande en die Indië aangevoer wanneer daar koring was om te stuur; botter, aloe en perde het ook op daardie lyste gesit. Dit was juis op die gebied van uitvoer dat die eerste ernstiger gemor gehoor is. In plaas daarvan om die voorspoed van die boere wat aan die voorrade deelgeneem het, te versterk, het die uitvoer eerder die uitwerking gehad om frustrasie en bitterheid te veroorsaak. Die pryse wat die Kompanjie betaal het, was so laag dat dit skaars die moeite werd was om te swoeg. ’n Droogtejaar het die swoeg se opbrengs nog kleiner gemaak. [3] [9]
Met graan was dit anders as met wyn. Soveel graan as wat geproduseer kon word, kon teen wins verkoop word, en dit het dus ’n saak van berekening geword om so groot ’n hoeveelheid as moontlik te kry sonder om vreemdelinge weg te jaag. Die fiskaal het beheer van die handel geneem, en niks is sonder sy verlof aan vreemdelinge verkoop nie. Die burgers het teen hierdie inbreuk op hulle regte geprotesteer, maar tevergeefs. Boers het in 1777 nog daardie verlof gesit. Hy het op die 1ste van Februarie die tweede stoel geweier; hy het nie die graanverlof geweier nie. In ’n droogtejaar het die verlof oor leë skure gesit net soveel as oor volle. Die gemiddelde wynproduksie was 8,244 legger, en die Kompanjie het slegs 945 legger vir eie gebruik en vir verkoop in Europa en Indië nodig gehad. Die bewindhebbers was daarom net te bly om te weet dat die oorskot teen hoë tariewe aan die Kaap verkoop kon word. Hulle het egter hulle eie handel beskerm: in 1776, toe sommige burgers versoek het om wyn na Holland uit te voer, het hulle toestemming geweier. Kalender 1777 het die gewone wyn vorentoe gestuur onder daardie weiering wat nog gestaan het. [3]
In die jaar 1772 was daar ’n skielike en groot toename in die vreemde skeepvaart wat Suid-Afrikaanse hawens aangedoen het, en die getal vaartuie het nie weer afgeneem tot die aanvang van die oorlog met Engeland nie. Gedurende hierdie nege jaar, 1772–1780, het daar in Tafelbaai 418 Hollandse skepe, 159 Engelse, 192 Franse, 41 Deense, 7 Sweedse, 16 Spaanse, 9 Portugese, en 3 Oostenrykse aangedoen; en in Simonsbaai 47 Hollandse, 85 Engelse, 46 Franse, 17 Deense, 1 Oostenrykse, en 6 Sweedse skepe; of, gemiddeld, 52 Hollandse skepe en 65 onder verskeie ander vlae het jaarliks die twee hawens aangedoen. Almal het vars proviand nodig gehad. Sommige van die Franse vaartuie is inderdaad van Mauritius gestuur spesifiek om vragte graan, vleis en wyn te kry; en af en toe het ’n Engelse vaartuig van St. Helena vir dieselfde doel aangekom. Die bewindhebbers het erken dat hulle aangemoedig moes word om aan te doen, aangesien hulle kontant in die land gebring en die inkomste verhoog het. Danksy hulle kon die kontrak vir die lewering van vleis aan die Kompanjie nou teen minder as 4d. ’n pond geneem word, want die kontrakteur het die voorreg gehad om vreemdelinge 2d. te vra. Die pachter van die heffing van £1 ’n legger op wyn en drank aan vreemdelinge vir uitvoer verkoop, kon nou byna £1,000 ’n jaar daarvoor betaal. Die gelisensieerde kleinhandelaar in wyn en drank kon £1,000 ’n jaar meer vir sy monopolie bied. Kalender 1777 het binne daardie aandoeners gesit as ’n droogtejaar: vleis en wyn kon nog ’n reede ontmoet; koring kon ná Indië nie Europa ontmoet nie. [3] [9]
Zwartrivier-buitepos — Julie 1777
Die buiteposte by Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Zonder End en Buffeljagtsrivier is nog onderhou. Hulle is onderhou deur die waarnemende jare, deur die bevestiging, deur die eerste volle jaar, en deur die tweede. Hulle het nie in Januarie 1776 die Nieuw Rhoon geneem nie; die steiger het haar geneem. Hulle het nie April se preekstoele of Mei se drosdy geneem nie. Hulle het die Kompanjie se oudste werk weg van Tafelvallei gesit: ’n baai, ’n kloof, ’n muts, ’n rivier sonder einde, ’n buffeljagtrivier. Kalender 1777 het hulle gehou, en in Julie nog een bygevoeg. [3]
In Julie 1777 is nog ’n buitepos gevorm by die Zwartrivier, in Outenikwaland, tussen die huidige dorpe George en Knysna. ’n Paar soldate is daarheen gestuur, maar die oogmerk was nie soseer om ’n militêre stasie te vestig nie as om ’n party houtkappers by te staan wat besig was om hout vir die Kompanjie se gebruik te vel en voor te berei. Julie se papier was hout, nie ’n nuwe oostelike rivier nie en nie ’n nuwe noordelike kommandant nie. Die Vis het nog Stellenbosch se oostelike naam gesit. Die Boesman het nog Swellendam s’n gesit. Die Zwartrivier het tussen latere George en latere Knysna gesit, ’n Kompanjie-byl in Outenikwaland, ’n paar soldate langs die houtkappers. [3]
Die hospitaal nog besig om op die Novembersteen te rys, het hout nodig gehad soos dit Hollandse materiale nodig gehad het. Die Kompanjie het nog hout nodig gehad vir store, vir die vlootinstelling wat Staring gesit het, vir die winterhawe wat Brand gesit het, vir ’n dorp wat vreemdelinge begin Kaapstad noem het. Outenikwaland se woude het ver van Tafelvallei gesit. ’n Paar soldate en ’n party houtkappers het hulle in Julie gesit. Die buitepos was nie Opperman se noordelike papier nie en nie Van Jaarsveld se Bruintjes Hoogte nie. Dit was ’n bylstasie aan ’n swart rivier, na die rivier genoem, geplaas waar later dorpe sou staan, onderhou soos die vyf ouer buiteposte onderhou is: nie om die 11 Julie 1775-lyn te herteken nie, maar om ’n Kompanjiewerk aan die gang te hou waar die werk was. [3]
Oos van die houtkappers het Prinsloo nog die Klein-Vis binne ’n distrik gesit. Suid van hulle het Swellendam se papier tot die Boesman geloop onder Van Ryneveld van Mei. Wes van hulle het Zonder End en Buffeljagtsrivier nog hulle ouer poste gesit. Die derde volle bevestigde jaar het dus ná Julie ses buiteposte gesit waar dit tevore vyf gesit het: die vyf geërfde name, en die Zwartrivier bygevoeg vir hout. ’n Droogtejaar wat ná Indië geen koring vir Europa kon afstaan nie, kon nog Outenikwalandse hout vir die Kompanjie se gebruik vel. Julie het nie ’n preekstoel gevul nie en nie ’n drosdy gevul nie. Dit het soldate langs byle gesit. [3]
Gordon, Paterson en Leiste — Junie en Oktober 1777
Kaptein Robert Jacob Gordon is onlangs deur die Oos-Indiese Kompanjie in diens geneem, en het op die 1ste van Junie 1777 by die Kaap aangekom. In hierdie tyd was hy tweede in bevel van die garnisoen, met luitenant-kolonel Van Prehn as die hoofmilitêre offisier. Hy was voorheen ’n offisier in die Skotse regiment onder kolonel Dundas in diens van die Verenigde Provinsies. Junie se papier was garnisoenpapier: nie ’n nuwe eerste stoel nie, nie ’n nuwe sekunde nie, nie ’n nuwe landdros nie. ’n Skots-Hollandse kaptein het die tweede militêre stoel onder Van Prehn oorgeneem, vier maande nadat Hacker die tweede burgerlike stoel oorgeneem het, een maand nadat Van Ryneveld Swellendam oorgeneem het, twee maande nadat twee Kuys-name twee preekstoele oorgeneem het. Die derde volle bevestigde jaar het ’n nuwe tweede-in-bevel gesit voordat dit sy Oktober-reis gesit het. [3]
In Oktober 1777 het kaptein Gordon Kaapstad verlaat in geselskap van luitenant William Paterson, ’n Engelse reisiger, op ’n verkenningstog. Hy het met die Sneeuberg tot by die Grootrivier gegaan, waarop hy heel onverwags iewers naby die ses-en-twintigste meridiaan van Greenwich afgekom het. Hy het ’n dag lank langs die suidelike oewer gereis op soek na ’n drif, maar het nie een gevind nie, en kon dus nie oorgaan nie. Van die kruin van ’n heuwel het hy waargeneem dat die rivier gevorm is deur die samevloeiing van twee strome, nie ver ooswaarts nie. Luitenant Paterson het ’n tyd tevore, siek, na die Kaap teruggekeer. Oktober se reis het dus ’n kaptein op ’n suidelike oewer gesit wat nie ’n drif wou gee nie, ’n heuwel wat twee strome se samevloeiing gewys het, en ’n Engelse reisiger al siek omgedraai. Die Sneeuberg wat Van Jaarsveld in 1776 gelaat het, om van San-plunderings vry te wees, het Gordon se pad noord in 1777 gesit. [3] [4]
Die Grootrivier waarop Gordon afgekom het, was nie die Vis nie en nie die Boesman nie. Dit was nie Swellendam se oostelike papier nie en nie Stellenbosch s’n nie. Dit het ver noord van Opperman se Piketberg-tot-Sneeuberg-bevel gesit, naby die ses-en-twintigste meridiaan, ’n dag se vrugtelose soektog na ’n drif, twee strome wat oos saamvloei soos van ’n heuwel gesien. Veeboere het die Kamiesberg, die Hantamberg, die land om die bronne van die Zakrivier in die Nieuwveldberge, en die Sneeuberg al etlike jare beset. Gordon se Oktoberpad het daardie besette papier as ’n weg gebruik, nie as ’n uitgifte nie. Hy het die rivier in 1777 nie genoem nie. Hy het dit gesien, ’n dag ernaas geloop, nie daaroorgekom nie, en van ’n hoogte gesien hoe dit gemaak is. Paterson, wat later ’n verslag van reise in die land sou gee, het daardie samevloeiing nie gesien nie. Siekte het hom al omgedraai. [3] [7]
Dieselfde maand is landmeter Hieronymus Leiste gestuur om die land sover dit deur Europeërs beset was, te inspekteer, en om ’n kaart op te stel. Hy het slegs geringe kennis van die binneland gemaak. Oktober het dus twee inspeksies gesit: ’n kaptein se onverwagte rivier sonder ’n drif, en ’n landmeter se besette-land-kaart wat nie diep gegaan het nie. Leiste se opdragte was die besette papier—die Vis, die Boesman, die Sneeuberg, die Hantam, die lopie van vyf of ses duisend akker—nie die ongedrifte Grootrivier waarop Gordon by die ses-en-twintigste meridiaan afgekom het nie. Die raad wou ’n kaart hê van wat Europeërs al gesit het. Gordon wou ’n drif hê oor wat hy nie verwag het om te vind nie. Geen Oktober-reis het die 11 Julie 1775-lyn herteken nie. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se restant, sy bank, sy riviere, sy grafte, sy winterhawe, en ’n rivier wat ’n kaptein nie kon deurwaad nie, gerek: in Januarie is die sekunde Hemmy oorlede; op die 1ste van Februarie het die raad die waarnemende pos aan fiskaal Boers aangebied, wat geweier het, en is Pieter Hacker, meester van die wynstoor, gekies en kort daarna bevestig, met Jacobus Johannes le Sueur wat hom in die stoor opgevolg het; in April het ds. Philip Kuys uit Holland as residensiële predikant van Stellenbosch aangekom, wat ’n konsulent se vakature van September 1772 beëindig het, en het ds. Johannes Abraham Kuys uit die Nederlande aangekom en is te Waveren gestasioneer, wat Harders se leë preekstoel van Junie 1774 beëindig het; in Mei is sergeant Boonaker te Swellendam deur Daniel van Ryneveld vervang, nadat die bewindhebbers ’n landdros uit die militêre tak afgekeur het; die graanoes was baie swak weens ’n strawwe droogte, en nadat die Kompanjie se Indië-behoeftes voorsien is kon geen koring vir Europa afgestaan word nie, hoewel die gewone wyn vorentoe gegaan het; op die 1ste van Junie het kaptein Robert Jacob Gordon aangekom en tweede in bevel van die garnisoen onder luitenant-kolonel Van Prehn gesit; in Julie is ’n buitepos by die Zwartrivier in Outenikwaland gevorm, tussen die latere dorpe George en Knysna, ’n paar soldate langs Kompanjie-houtkappers; in Oktober het Gordon Kaapstad met luitenant William Paterson met die Sneeuberg tot by die Grootrivier naby die ses-en-twintigste meridiaan gelaat, ’n dag langs die suidelike oewer geloop op soek na ’n drif, geen gevind nie, en van ’n heuwel twee strome oos sien saamvloei, terwyl Paterson al siek omgedraai het; dieselfde maand is landmeter Hieronymus Leiste gestuur om besette land te inspekteer en ’n kaart op te stel, en het slegs geringe kennis van die binneland gemaak. Stellenbosch se preekstoel het Philip Kuys gesit; Waveren het Johannes Abraham Kuys gesit; Goldbach het nog Zwartland gesit; Kroonenburg, Bode en Serrurier het nog die Kaap drie diep gesit; Brand het nog Simonstad gesit; Prinsloo het nog die Klein-Vis binne ’n distrik gesit; Van Jaarsveld het nog Bruintjes Hoogte gesit; Opperman se noordelike papier het nog ’n grens gesit wat vyfhonderd-en-drie nie toegemaak het nie; die hospitaal het op Hollandse materiale gerys; vreemde skepe het nog meer as die Kompanjie betaal; Boers het nog die graanverlof oor ’n droogte gesit; die gemiddelde wynoes het nog 8,244 legger teen 945 wat die Kompanjie nodig gehad het, gesit. Onder die bevestigde baron was 1777 die jaar die tweede stoel ’n wynstoormeester geneem het, twee landelike preekstoele twee Kuys-name geneem het, Swellendam ’n burgerlike landdros geneem het, die koring ná Indië vir Europa misluk het, Outenikwaland ’n bylpos geneem het, ’n Skots-Hollandse kaptein ’n garnisoenstoel en daarna ’n Grootrivier wat hy nie kon deurgaan het, geneem het, en ’n landmeter ’n kaart geneem het wat die binneland skaars geken het. Januarie het ’n Kaapstadenaar leeggemaak. Februarie het Hacker benoem. Die eerste stoel het nie geskuif nie. [3] [4] [7] [8] [9]