Boer History1764 aan die Kaap die Goeie Hoop: Droogte, Zakrivier-rooftog en lord Clive in die Kent
Veertiende jaar: Kasteelkontinuïteit — 1764
Kalender 1764 het oopgegaan in die veertiende jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná sewentien jaar van huwelik dood en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n rang hoër as goewerneur sonder om by sy pligte te voeg. Die dertiende jaar het met die stoele gevul gesluit: Pieter van Reede van Oudtshoorn, op die 12de van Desember 1760 as waarnemende sekunde benoem ná Sergius Swellengrebel se dood en deur die direkteure bevestig, het die tweede stoel gesit; Jan Willem Cloppenburg het in September 1762 aangekom en die onafhanklike fiskaal se pen oorgeneem wat Van Oudtshoorn sedert September 1741 gehou het. Jacobus Johannes le Sueur het Stellenbosch gesit, nadat hy in Augustus 1763 Adriaan van Schoor opgevolg het. Jan Andries Horak het nog Swellendam gesit. Jan Frederik Kirsten het die winterhawe met die titel van resident gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n veertiende jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die veertiende jaar het daardie sterkte getoets op ’n reede wat ná die Indië-oorlog nog betaal het, op graandistrikte wat weer onder die droogtejare getel is, op ’n Zakrivier-stasie wat sy Europese dienaar en driehonderd skape verloor het, en op ’n Engelse veroweraar van Indië wat nie die steiger teen ’n suidooster kon haal nie. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die veertiende jaar net soveel as nuutheid van rooftog. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar af en toe is die vrede deur San-rowers versteur. Grond is nog aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Daar het nog grond genoeg gelyk. Veeposte in die buitenste distrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akker nie, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en daarna £5. Die oostelike gehuggie Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede geplaas is, naby die samevloeiing van die Sonderend, was nog die openbare boot op daardie pad. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit. Ds. Johannes Appeldoorn, sedert Oktober 1753 te Stellenbosch gestasioneer, het nog daardie dorp gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren was nog onder Remmerus Harders. Gesamentlike kerkrade het reeds in 1759 opgehou; hul reiskoste sou nie in die veertiende jaar op die gemeentes sit nie. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van albei geslagte en alle ouderdomme as 5 510 aangegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6 279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5 128 aangegee, en van hul slawe as 5 787. Geen later telling het in 1764 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n bestendige aanwas tot die koloniale bevolking deur dienaars van die Kompanjie wat hul ontslag geneem het. Die syfers, al kan daar nie as volkome akkuraat op staatgemaak word nie, gee nog die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 963 Europeërs en 1 109 swartes begrawe. By die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland toe as in 1713—in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste parallel gevoel, en in die ooste tot die Groot-Vis. Voor midsomer het dit heeltemal uitgesterf. Die veertiende jaar het dus nog binne daardie skadu geleef: minder vrye huishoudings, minder slawe, en ’n kolonie wat graan en wyn in ’n betalende baai verkoop het terwyl die hoofstad se arbeidskrag dun gebly het. Kompanjieboeke het reeds die kwartaallikse 600 gulden gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel sonder daardie Hollandse huishoudelike eis gesit. ’n Bevestigde sekunde het die tweede gesit. ’n Fiskaal-onafhanklik van twee Kaapse somers het die hooggeregshof gesit. ’n Nuwe landdros van een Kaapse winter het Stellenbosch gesit. [3] [9]
Uitwaarts het die grondregime nie verander nie. Veeposte van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorgebly het. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732 £5 gebly. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame bymekaargehou het, het hul eie regering behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Nederlandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. Dirk Marx se verslag, ontvang ná die Doddington-wrak, dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnota gebly. Kalender 1764 het geen tweede Beutler-skaal trek en geen tweede Hop-karavaan bygevoeg nie. Wat dit bygevoeg het, was nog ’n droogtejaar op die koringlys, ’n San-rooftog op ’n Zakrivier-skaapstasie, ’n kommando onder ’n veldkorporaal, tien kinders as dienaars geneem, en, in Desember, ’n Engelse gas wat sy eerste Kaapse nag op Robbeneiland deurgebring het. Gemiddelde uitvoere oor Tulbagh se een-en-twintig jaar sou later as 11 791 muid koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone en 346 legger gewone wyn getel word, met botter na Indië sedert 1754 gemiddeld 22 322 pond per jaar. Die veertiende jaar het binne daardie gemiddelde gesit ná ’n dertiende wat die Indië-koring tot ’n kwart gesny het. Wat dit bygevoeg het, was ’n droë koringjaar bo-op daardie sny, ’n vermoorde dienaar aan die Zak, en lord Clive in die Kent. [3] [4] [7]
Betalende reede ná die mislukte oes — 1764
Van die aankoms van die Franse oorlogskepe en transporte in Desember 1758 en Januarie 1759 was die boere in ’n voorspoedige toestand. Die oorlog in Indië tussen die Engelse en die Franse het die baai volgemaak; Franse oorlogskepe het tot 1761 kom ververs; ná daardie datum het skepe van albei nasies vir beeste, meel en wyn gekom. Offisiere van Franse pakkette van Mauritius en van Engelse pakkette van St. Helena het teen mekaar gebie. Die leë reede van die ooraanjare het ’n dubbele veiling geword. Kalender 1764 het binne daardie oplewing gesit ná die Indië-gevegte geëindig het: albei vlae het nog die reedes volgemaak terwyl die raad nog Kompanjie-ruime moes vul. Gedurende die een-en-twintig jaar 1751–1771 sou daar in Tafelbaai 988 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie inkom, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese en 1 Spaanse; in Simonbaai, 129 Nederlandse, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense en 2 Sweedse—die hele getal by die twee hawens 1 472, ’n gemiddelde van sewentig per jaar. Die veertiende jaar het binne daardie verkeer gesit. [3] [9]
By meer as een geleentheid in hierdie tydperk kon die regering nie soveel voorraad kry as wat vir die Kompanjie se eie skepe nodig was nie, omdat die burgers teen hoë pryse aan vreemdelinge wou verkoop. Daar was ’n middel. In Augustus 1762 het ’n plakkaat die verkoop van wyn aan vreemdelinge verbied onder verbeuring van alles wat aangebied is en ’n boete van £66 13s. 4d. Dit het die gewenste uitwerking gehad: die Kompanjie het soveel gekry as wat nodig was, en vier weke ná uitreiking is die plakkaat teruggetrek. In Januarie 1763 is dieselfde middel gebruik om ’n voorraad botter te bekom. Die veertiende jaar het daardie twee kort sluitings geërf. Dit het nie in die eerste maande ’n derde uitgeplak nie. Die oorlogstydse verversing het Tafelbaai nog volgemaak. Ná 1761 het skepe van Engeland en Frankryk albei vir beeste, meel en wyn gekom, en burgers het dikwels vreemdelinge se pryse bo die Kompanjie s’n verkies. Die Kasteel se antwoord het dieselfde gebly wanneer dit een nodig gehad het: eers ’n plakkaat, pakket-purser ná die magasyn wat dit nodig gehad het. [3]
Die regering, sowel as individue, het by die vreemdelinge gebaat. Die inkomste is verhoog, ’n hoeveelheid oorskotkoring in die magasyn is van die hand gesit, en party verskepings Bourbon-koffie is teen die lae prys van vyf-en-twintig sjielings per honderd pond vir deursending na Europa gekoop. Hierdie seisoen van voorspoed het tot Maart 1768 geduur, toe berig ontvang is van die sluiting van vrede tussen Frankryk en Engeland. Kalender 1764 het dus nog in die betalende helfte van daardie tydperk gesit: vier jaar voor die vredesnuus, een jaar ná die botterplakkaat, een jaar ná ’n oes wat Indië net ’n kwart van die gewone koring gestuur het. In 1756 is ’n uitvoerreg van £1 per legger op alle wyn en brandewyn wat in grootmaat aan vreemdelinge verkoop is, gelê, bo en behalwe die gelde wat vroeër gehef is. Die reg is by veiling verpacht, en in die eerste jaar is dit vir nie meer as £38 6s. 8d. verkoop nie. Vier jaar later—kalender 1760—het dit tot £400 gestyg. Daardie pacht het in 1764 nog betaal, omdat die baai gekoop het. Vir wynboere het die swaai skerp gebly. Indië het Kaapse wyninname gesny—uitvoer na Batavia, wat vir die vyf jaar 1751–5 gemiddeld 558 legger was, het tot 262 gemiddeld oor die volgende tien geval—en insolvensies het ontstellend gereeld geword; die fiskaal se fooi op vreemde wynverkope is selfs vir ’n graanfooi omgeruil om die druk te verlig. Teen 1764 het die reede-rekenkunde omgekeer: vreemdelinge het kontant betaal, magasyne het leeggemaak wanneer hulle kon, en die risiko was nie meer ooraan nie maar die Kompanjie se onvermoë om sy eie voorrade te verseker wanneer burgers vir pakketpryse uitstaan—en wanneer die graandistrikte nog ’n droë jaar gesit het. [3] [9]
Na Europa is jaarliks eerder meer as 100 legger gewone wyn gestuur en soveel Constantia-wyn as wat verkry kon word, wat gewoonlik nie meer as 14 of 15 legger was nie. Van 1736 tot 1761 was die prys wat die Kompanjie vir rooi Constantia-wyn betaal het £20 16s. 8d. en vir wit Constantia-wyn £10 8s. 4d. die legger, die eienaars verplig onder ’n ou kontrak om teen daardie prys te verkoop. In 1761 is ’n ooreenkoms met Jacobus van der Spuy, destyds eienaar van Hoog-Constantia, gemaak dat hy twee derdes van alle rooiwyn wat hy maak teen £31 5s. sou lewer, en twee derdes van alle witwyn teen £15 12s. 6d. die legger, vry om die oorblywende derde aan wie hy wil teen die beste prys te verkoop. ’n Soortgelyke ooreenkoms is later met Lambert Myburgh, eienaar van Groot-Constantia, gemaak. Die veertiende jaar het dus op daardie billiker Constantia-kontrak gesit terwyl die graandistrikte nog ’n droogte gesit het. Eers Kompanjie-ruime; pakket-purser nadat die Kasteel gehad het wat dit nodig gehad het. [3]
In 1761 is die eerste aalwyne uit Suid-Afrika uitgevoer: tweehonderd-en-agtien pond, geproduseer deur die ou burgerradslid Petrus Johannes de Wit. Die direkteure het opdrag gegee om die middel by die pakhuise te koop teen ’n prys van nie meer as twee sjielings en driepennies ’n halfpennig per pond nie. Van daardie datum af is dit ’n uitvoerartikel na Europa, maar die hoeveelheid in aanvraag is onbeduidend, en dit was nie tot groot voordeel van die kolonie nie. Botter, eerste na Indië gestuur in 1754, was ’n ander lyn: gedurende die volgende agtien jaar het die hoeveelheid wat jaarliks uitgevoer is gemiddeld 22 322 pond beloop, gewoonlik by die Kompanjie se pakhuise teen sespennies tot agtpennies per pond gekoop, hoewel in tye van skaarste soveel as ’n sjieling per pond betaal is. Die Januarie 1763-plakkaat het reeds gewys dat botter skaars genoeg was om te reserveer. Die veertiende jaar het daardie lyne nie uitgevind nie. Dit het hulle in ’n baai verkoop wat nog betaal het, uit Hugenote-valleie wat nog wyn gestort het—Drakenstein, die Paarl, Fransche Hoek en Val du Charron, later Wellington—behalwe wanneer die Kasteel eerste geneem het. [3] [7] [8]
Droogte in die graandistrikte — 1764
Gedurende die tydperk 1ste van Januarie 1751 tot 31ste van Desember 1771 was daar vyf jare van droogte, min of meer erg, in die koringdistrikte. Hierdie jare was 1755, 1756, 1763, 1764 en 1771. In 1755 was die droogte in die vroeë maande erg, en baie beeste het van honger gevrek, maar ná Junie het oorvloedige reën geval, en die koringoes was baie goed. In 1756 was die reën wat geval het ontoereikend vir koring, en net ’n swak oes is ingesamel; daar was egter soveel in reserve dat soveel as gewoonlik uitgevoer is. In 1763 was nie net die droogte erg nie, maar suidooswinde het vroeg opgesit en met soveel krag dat dit die groeiende koring deels vernietig het, en ’n plaag ruspes het gevolg, sodat min of niks geoes is nie. Daar was volop graan in reserve, maar dit is as verstandig beskou om net ’n kwart van die gewone hoeveelheid na Indië te stuur. Kalender 1764 is volgende op daardie lys geskryf. Dit het nie ’n tweede ruspesplaag nodig gehad om daar te sit nie. ’n Droë jaar ná ’n verwoeste jaar is alreeds ’n Kasteelprobleem. Die magasyne het die Indië-koring alreeds gesny. Die graandistrikte het nou nog ’n seisoen sonder om hulle aan te vul gesit. [3]
Die gemiddelde hoeveelheid plaasprodukte wat oor daardie een-en-twintig jaar na Indië uitgevoer is, was 11 791 muid koring, 202 muid rog, 68 muid gars, 202 muid ertjies, 174 muid bone en 346 legger gewone wyn. In 1763 is daardie stroom hard teruggesny. ’n Kwart van 11 791 muid is nie ’n hongersnoodsyfer op die Indië-boeke nie; dit is ’n Kasteelsyfer. Die magasyne het nog graan gehou. Die graandistrikte nie. Die veertiende jaar het daardie rekenkunde geërf. ’n Klein hoeveelheid droë vrugte en ’n bietjie ivoor het nog na Indië gegaan langs die verminderde graan. Botter, wanneer die Kompanjie dit kon kry, het nog teen sespennies tot agtpennies gegaan—of ’n sjieling in skaarste. Januarie 1763 se plakkaat het alreeds gewys dat botter skaars genoeg was om te reserveer. Die oes van 1763 het toe onder droogte, wind en wurms misluk. Kalender 1764 het die volgende droogtejaar in dieselfde distrikte bygevoeg. Dit het die sny nie omgekeer nie. Dit het daarop gesit. [3]
Die Hugenote-valleie wat ná 1688 wingerde geplant het, het nou koring sowel as wyn dopgehou. Drakenstein, die Paarl, Fransche Hoek en Val du Charron was landbousesettings wie se vrugte en graan volop geword het terwyl beeste skaars gebly het. Onder die tweede van der Stel is die nedersetting oor die eerste bergreeks uitgestrek om koloniste vir veeboerdery en veewei te plaas. Die Tulbagh-kloof het die poort na daardie binnelandse kom gebly. Piketberg, vanwaar Jacobus Coetsee in 1760 noord gery het, het in daardie selfde uitwaartse veeland gesit. Wyn van daardie ou Franse name kon nog ’n betalende baai vul. Koring uit dieselfde distrikte kon nie aanvul wat 1763 geneem het en 1764 nie teruggegee het nie. Die veertiende jaar het daardie plase nie uitgevind nie. Dit het hulle in pakketgoud betaal vir wat die droë seisoen gelaat het, en dit het Indië op ’n kort koringrantsoen gehou uit magasyne wat alreeds een keer versigtig was. [3] [4] [7]
Vreemdelinge het nog gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van artikels te verbied wat die Kompanjie nodig gehad het en waarvan die voorraad nie vir almal genoeg was nie. Januarie 1763 se botterplakkaat het daardie lyn alreeds in vet getrek. Die oes van 1763 het dit in meel getrek. Die droogte van 1764 het dit getrek gehou. Die Pruisiese vlag is eerste in Tafelbaai in 1755 gesien; die Sweedse in 1759. Liberale behandeling van Engelse besoekers is in 1761 ná die Chinsurah-skrik herstel; dit het nie gestrek tot die leegmaak van die magasyne vir pakketpryse wanneer die graandistrikte ’n tweede droë jaar gesit het nie. Die veertiende jaar se reede was dus nog ’n betalende een, met Engelse hoflikheid herstel, die eer van die vlag nog op elke saluut, en ’n oeslys wat nou 1763 en 1764 saam as droogte geloop het. [3] [9]
Zakrivier-rooftog — Junie 1764
In Junie 1764 het party San ’n veestasie aan die Zakrivier besoek, waar die burger Jacob van Reenen skape aangehad het. Hulle het Van Reenen se Europese dienaar, wat die stasie bestuur het, vermoor en driehonderd skape weggevoer. Die Zak het uitwaarts van die ou graandistrikte gesit, aan die binnelandse kant van die bergmuur wat die eerste veeboere deur die Tulbagh-kloof oorgesteek het. ’n Veestasie met ’n Europese dienaar en driehonderd skape was nie ’n dorp nie. Dit was ’n pos. Junie het die dienaar en die trop geneem. [3] [7]
Toe hy hoor wat gebeur het, het Gerrit van Wyk, die naaste veldkorporaal, ’n kommando opgeroep en die rowers opgejaag. Hul skuilplek is ontdek, en hulle is aangeval, toe vyf-en-twintig van hulle geskiet is, en tien kinders weggevoer is. Net drie-en-sestig skape is teruggekry. Driehonderd weggevoer en drie-en-sestig teruggebring is ’n plaasboek, nie ’n oorwinningstelling nie. Vyf-en-twintig geskiet is ’n kommandotelling. Tien kinders geneem is ’n hof telling. Die veertiende jaar het al drie op dieselfde Junie-blad geskryf. Van Wyk was nie ’n landdros nie. Hy was die naaste veldkorporaal. Die krygsraad van Stellenbosch en Drakenstein het veldkorporale al so in die Roggeveld in die lente van 1754 gebruik, toe Willem van Wyk, Godlieb Opperman, Nicholas Ryk, Pieter van Zyl, Barend Lubbe en Barend Forster ses weke in die veld deurgebring het nadat ’n groot San-geselskap groot troppe weggevoer en een Khoikhoi vermoor het. Daardie kommando het vier-en-sestig doodgemaak en net sewe beeste huis toe gebring uit alles wat verloor is. Junie 1764 was ’n kleiner veld en ’n harder terugwinning: drie-en-sestig skape van driehonderd, en ’n Europese dienaar wat glad nie huis toe gekom het nie. [3] [4]
Gedurende Tulbagh se administrasie het die inboorlinge die koloniste baie min lastig geval. Khoikhoi-stamme wat nog in kompakte liggame binne die grense van die Europese nedersetting bymekaargehou het, het hul eie regering behou, hoewel hul kapteins in die praktyk deur die Nederlandse owerhede aangestel is. Net wanneer Europeërs of slawe ook betrokke was, is hulle aan koloniale reg onderwerp. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en geen kaptein van hul eie ras erken nie. Baie het as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Dié was noodwendig aan koloniale reg onderworpe. Daar was gevalle van harde en onregverdige behandeling van Khoikhoi deur koloniste, veral op die afgeleë grens; maar die howe was oop vir hul beskerming, en die swaar vonnisse wat teen Europese misdadigers in sulke sake opgeteken is, bewys dat die wet nie ’n dooie letter was nie. Die regering, gewild, was sterk; onderdrukking op enige groot skaal kon net in tye van anargie plaasvind. Grond is aan koloniste toegeken sonder om hulle te raadpleeg. Daar was nog grond genoeg vir hulle en hul beeste. Met San was daar af en toe botsings. Junie 1764 was een van daardie botsings, nie ’n oorlog van die een-en-twintig jaar nie. Dit was ’n stasie, ’n dienaar, ’n trop, ’n veldkorporaal, en ’n skuilplek gevind. [3] [4]
Die regering was bekommerd om te voorkom dat die Khoikhoi gewere en perde in die hande kry, omdat baie wat olifantjagters vergesel het, deskundige skuts geword het en gevaarlik vir die vrede van die kolonie kon wees as hulle berede en gewapen was. In 1755 het party Khoikhoi in die distrik Swellendam etlike perde en ’n paar muskette as loon van burgers verkry, toe die landdros opdrag gekry het om die verbode goed op ’n vriendelike wyse in ruil vir iets anders te probeer bekom, en sulke dade in die toekoms streng te verbied. Die veertiende jaar se perdetalle het nog in die skadu van die 1763-vrekte gesit. Die Zakrivier-rooftog het daardie bekommernis nie herroep nie. Dit het gewys wat ’n stasie sonder genoeg gewapende manne in ’n nag kon verloor: ’n Europese dienaar en driehonderd skape. Ietwat later in 1754 is die beeste van Jacobus Gildenhuis van sy plaas in die Bokkeveld weggevoer; bure—Dirk Koekemoer, Jan van Aswegen en Andries van der Heiden, met twintig Khoikhoi—het agtervolg, ses-en-twintig neergeskiet, agt gewond, en byna al die beeste teruggekry. Vrede is toe gemaak. In Mei 1758 het ’n geselskap van omtrent tweehonderd San weer die noordwestelike plase getoets. Junie 1764 het nie ses veldkorporale vir ses weke byeengebring nie. Dit het die naaste een byeengebring. Gerrit van Wyk het gejag, gevind en aangeval. [3]
Tien kinders as dienaars geneem — Junie 1764
Die kinders is as dienaars onder party lede van die kommando verdeel, op grond dat dit onregverdig sou wees om hulle vir die sondes van hul ouers te skiet, dat om dié wie se ouers dood is agter te laat sou wees om hulle te laat omkom, en dat dié wat familie gehad het om vir hulle te sorg beslis rowers sou word as hulle nie van slegte invloede verwyder word nie. Daardie sin is die Kasteel se eie rekening van die tien. Dit is nie ’n dooplys nie en nie ’n slawewet nie. Dit is ’n kommando-beskikking. Vyf-en-twintig volwassenes geskiet; tien kinders geneem; die res van die skuilplek nie in die verslag wat Tafelvallei bereik het, getel nie. Die veertiende jaar het die praktyk nie uitgevind nie. Dit het dit op ’n Junie-blad geskryf ná ’n vermoorde dienaar en ’n trop wat kort huis toe gekom het. [3]
Le Sueur het die Stellenbosch-drosdy gesit wat so ’n verslag ontvang het. Hy het die stoel eers sedert Augustus 1763 gehou, in ’n huis wat sierliker herbou is ná die brand van die 31ste van Oktober 1762. Van Schoor, vyftien jaar in daardie selfde stoel, is na ’n amp in Kaapstad bevorder. Die drie broers Le Sueur was neefs van die goewerneur se oorlede vrou. Die nuwe landdros het ’n hof geërf, nie ’n nuwe grens nie. Swellendam het ’n bloot gehuggie onder Horak gebly. Die pont van 1757 op die Breede het nog die openbare pad gedra. Die Zakrivier-stasie was nie in daardie gehuggie se werf nie. Dit het in die uitwaartse veeland gesit wat Stellenbosch se veldkorporale nog gedek het. Gerrit van Wyk het die manne opgeroep omdat hy die naaste was. Die kinders het na lede van die kommando gegaan, nie na die Kompanjie se slawehuis in Tafelvallei nie. Verdeling as dienaars onder die manne wat gery het, was die grens se antwoord op wese van ’n rooftog. [3] [9]
Die slawewet van die 3de van September 1754, twee dae later met die Kompanjie se groot seël gepubliseer, het nog vir slawe gestaan: ’n manlike of vroulike slaaf wat ’n hand oplig, al is dit sonder wapens, teen heer of mevrou, is sonder genade ter dood veroordeel; slawe wat by ’n kerkdeur rondhang wanneer die gemeente uitgaan, of in ’n kerkhof by ’n begrafnis gevind word, moes erg gegesel word; nie meer as twintig slawe mag ’n makker se lyk volg nie. Die tien kinders van Junie is nie op daardie ordonnansie as Kompanjieslawe ingeskryf nie. Hulle is as dienaars van kommandolede ingeskryf. Die onderskeid het in die Kasteel se bewoording getel en nie op ’n Zakrivier-pos nie: die kinders is verwyder, die volwassenes wat gevind is, is geskiet, en die skape wat gevind kon word, is huis toe gedryf. Drie-en-sestig van driehonderd. Die veertiende jaar het die slawewet nie herskryf nie. Dit het die grens se ouer vonnis toegepas—neem die kinders, verdeel hulle, gee die gronde. [3]
Kerk, drosdyes en burgerlike werke — 1764
Die verskillende kerke in die kolonie was goed van predikante voorsien gedurende Tulbagh se administrasie. Toe hy goewerneur geword het, was Van der Spuy alleen aan die Kaap, Stellenbosch vakant, Van Echten te Drakenstein, Meyring te Waveren, en Voltelen te Zwartland. Teen die veertiende jaar was die stoele lankal gevul. Kroonenburg het in Oktober 1752 uit Europa aangekom en is aan die Kaap gestasioneer. Bode, deur die direkteure uitgestuur, het Voltelen se plek in November 1758 gevul ná Voltelen se dood in April. Serrurier van Hanau het in Maart 1760 aangekom; toe die raad probeer het om Bode na Waveren te stuur, het Bode geweier op grond dat hy, as predikant van die Kaap bevestig, nie verplig kon word om ’n pos van minder waardigheid te beklee sonder om aan wangedrag skuldig bevind te word nie. Die direkteure het besluit dat sy betoog reg was. Instruksies ontvang in April 1761 het beveel dat Serrurier as derde predikant van die Kaap bevestig word, Bode as tweede met agterstallige salaris herstel word, en geen opvolger by die eerste dood of verwydering van òf Kroonenburg, òf Bode, òf Serrurier nie. Hulle was almal in 1764 in aktiewe diens. [3] [8]
Appeldoorn het nog gepreek in die dorp wat sy drosdy in ’n nag verloor en ’n sierliker een gekry het. Hy het in September 1753 uit Europa aangekom en is die volgende maand te Stellenbosch gestasioneer; hy was nog daar. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Croeser het nog Zwartland gesit, nadat hy in November 1755 daarheen gegaan het onder ’n reëling met Voltelen waarvan die regering goedgekeur het. Harders het nog Waveren gesit, in 1761 deur die direkteure permanent gemaak nadat kommissaris Looten hom in Januarie 1758 van ’n skip afgehaal het. Gesamentlike kerkrade het nog nie vergader nie. Die veertiende jaar het die kerke nie herskik nie. Dit het drie preekstoele in Tafelvallei gehou, een te Stellenbosch, een te Drakenstein, een te Zwartland, en een te Roodezand, terwyl Le Sueur ’n herboude drosdy gesit het en Horak nog ’n gehuggie gesit het. Twee drosdyes, een nuwe landdros van ’n Kaapse winter, een ou een, en ’n herboude huis te Stellenbosch: dit was die landelike administrasie van 1764. [3]
Nie net in die dorp nie, maar ook in die landdistrikte, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Simonstad is vergroot: pakhuise is gebou, ’n klippier gemaak, ’n groot hospitaal opgerig. Die hospitaal—’n vierkantige gebou van 130 voet frontbreedte—is in 1760 begin en was nog aan die rys; dit was nog nie klaar nie. Stewige pakhuise, ’n slaghuis, ’n bakkery, werkswinkels vir smede en skrynwerkers, en ’n woonhuis vir die beampte in beheer van die stasie het in dieselfde vergroting gevolg. Die gebou wat in goewerneur Swellengrebel se tyd opgerig is—wat 450 voet lank was en vroeër vir alle doeleindes gedien het—is nou net as kwartiere vir die garnisoen en werkslui gebruik. Kirsten het nog as resident gesit, die titel wat hom in Mei 1761 ná De Nys se dood gegee is. Valsbaai was nie meer net ’n noodwinterdeur nie. Die hospitaalfondament van 1760, die residenttitel van 1761, en die pakhuise wat in hierdie jare gevolg het, het van Simonstad ’n tweede geboude gesig van Kompanjiemag gemaak—betaal terwyl vreemde en Kompanjieskepe nog die verversingsekonomie van Tafelbaai volgemaak het, en terwyl Stellenbosch Le Sueur in ’n nuwe drosdy gesit het. [3] [9]
Vreemdelinge het begin om die dorp in Tafelvallei onder die naam Kaapstad te ken, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelykgemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine waaruit die inwoners water gekry het, is hernu. Die stadhuis—dieselfde wat nog in gebruik is—is deur die burgerraad gebou. Die vestings is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van die Soutrivier opgerig. Die hospitaal in Tafelvallei was tot puin aan die val, en die direkteure het besluit om ’n nuwe een te bou, maar die werk was nog nie begin nie, al is die materiale versamel. Renault Berthault de St. Jean, hoofchirurg van daardie huis sedert die 1720’s, is op die 11de van Maart 1763 oorlede. Die veertiende jaar het ’n hospitaal sonder daardie Franse Protestantse chirurg gesit, nog wag vir die nuwe mure. Die Wapen Pleyn het nie meer net met milisie-oefening geklink nie. Die Caabse Vlek was aan die verander na ’n naam wat vreemdelinge al gebruik het. [3] [8] [9]
Hugenote-vanne het nog die valleie gesit wat in dieselfde baai verkoop het. Serrurier van Hanau het nog in Nederlands in Tafelvallei gepreek, sedert November 1760 met Margaretha Elisabeth Timmendorf getroud. Jan Serrurier van Hanau, eienaar van Alphen te Wynberg, het al as burgerradslid gesit. ’n Joubert het noord met Hop se waens gegaan; Joubert-plase het nog Waveren gesit. De St. Jean se lyn het deur die vroulike kant van van der Riet geloop. Die veertiende jaar het daardie Franse name nie uitgevind nie. Dit het Serrurier in die preekstoel gehou, Le Sueur in die Stellenbosch-stoel, en nog wyn en botter van Drakenstein en die Paarl teen pakketpryse gekoop—behalwe wanneer ’n plakkaat gesê het die magasyne kom eerste. Martin Melck se wynskuur in Strandstraat is al stilweg tot ’n Lutherse kerk omgeskep. Tulbagh se aandeel in daardie omskepping was om niks te doen nie: om die oog naaste daaraan toe te maak. Die Gereformeerde monopolie het nog gewaak. Die goewerneur se verdraagsaamheid het nog gesit. [7] [8] [9]
Lord Clive in die Kent — 17 Desember 1764
Onder persone van aansien wat tydens mnr. Tulbagh se regering aan die Kaap aangedoen het, was lord Clive, wat hier aangedoen het op pad na Indië vir die laaste keer, op die 17de van Desember 1764. Kort nadat die anker van sy skip—die Kent—geval het, het ’n stywe suidooster opgesit, maar Clive het besluit om te probeer aan wal kom. Hy het die skip in ’n groot, goed bemande boot gelaat, maar kon nie die steiger bereik nie, en ná ’n lang stryd teen die storm was hy verplig om na Robbeneiland te loop en die nag daar deur te bring. Die veertiende jaar se beroemdste gas het dus sy eerste Kaapse nag op die gevangeniseiland geslaap, nie in die tuinhuis nie. Die suidooster het nie op ’n veroweraar se rang gewag nie. Dit het die boot van die steiger af gehaal en na die eiland gestuur. [3] [9]
Toe hy die volgende oggend aan die Kaap land, is lord Clive met alle moontlike eer ontvang, en tydens sy verblyf het hy in die goewermentswoning in die tuin as gas van die Kompanjie gewoon. Hy is van ’n militêre wag voorsien, nie net vir homself nie, maar vir die kolonels wat hom vergesel het. Die tuinhuis was die Kompanjie se eer, nie ’n gehuurde lodgering nie. Die wag was die Kasteel se eer, nie ’n private eskort nie. Desember se suidooster het alreeds gewys dat Tafelbaai ’n steiger kon weier. Die oggendontvangs het gewys dat die Kasteel nie ’n gas sou weier nie. Neutrale verversing het albei kante gesny. Die eer van die vlag was ’n nee op impressment toe kommodoor Lynn in Januarie 1762 Engelse matrose van Nederlandse dekke geëis het. Die eer van ’n vooraanstaande besoeker was ’n ja op die tuinhuis en ’n wag by die deur. [3] [9]
Kaptein Collins, wat ’n Engelse oorlogskip in die baai bevel het, het hieraan aanstoot geneem. Hy het aan wal gelogeer, en toe hy laat een aand vasstel dat Clive se kolonels ’n wag soldate gehad het, het hy om die onmiddellike bywoning van die regeringssekretaris versoek. Toe daardie heer aankom, het kaptein Collins geëis dat hy op gesag van die goewerneur ingelig word waarom hy, wat die koning se kommissie hou, met minder hoflikheid behandel is as offisiere wat hul rang van lord Clive hou. Dit was met moeite dat die beleedigde kaptein oorreed kon word om die saak vir daardie nag te laat rus, omdat die goewerneur hom teruggetrek het, en die sekretaris hom nie wou steur nie. Die oggend is die saak voor goewerneur Tulbagh gelê, wat die kaptein verseker het dat geen belediging hoegenaamd bedoel was nie; en ’n wag is tot sy beskikking geplaas, soos hy dit verlang het. Die veertiende jaar het dus ’n nag van Engelse rang op die sekretaris se drumpel deurgebring, en ’n oggend van Engelse rang in die goewerneur se versekering. Die vergulde koets het die goewerneur s’n gebly. Die sentries het by Tulbagh se deur gebly. Die trompet het nog geklink wanneer hy vir ete gaan sit het. ’n Koning se kaptein het sy wag gekry toe hy daarvoor gevra het. Clive se kolonels het die hulle s’n gehou. [3] [9]
Die naam van Rijk Tulbagh as gasheer van ’n goed bestuurde taverne van die seë het al internasionale luister verkry. Onder die vooraanstaande gaste van sy jare was die abbé Nicolas Louis de la Caille, wat op die 19de van April 1751 aangekom en tot die 8ste van Maart 1758 gebly het; plantkundiges en seevaarders sou later hul name by dieselfde lys voeg. Clive se Desember-besoek het in daardie geselskap gesit as die Engelse veroweraar van Indië op sy laaste uitreis, ontvang in die tuinhuis ná ’n nag op Robbeneiland. Besoekers het die dorp al as Kaapstad geken. Koloniste het dit nog die Kaap genoem. Die huis by die kanaal, beskadu met kastanjebome, van die ander onderskei net deur die sentries en die trompet, het nog die paar mense gepas wat sake by hom te soek gehad het. Die inwoners het nie by sy deur verbygegaan sonder om een of ander teken van eerbied te toon nie. Die beste beleid was nog om regverdig en eerlik met elke man te handel. Desember 1764 het daardie beleid aan ’n Engelse toets onderwerp: ’n gas van die Kompanjie in die tuin, ’n koning se kaptein aan wal sonder ’n wag tot die oggend, en ’n suidooster wat alreeds veroweraar en bootsbemanning gelyk behandel het. [3] [9]
Liberale behandeling van Engelse besoekers is in 1761 herstel ná die direkteure se vroeër opdrag, in die Chinsurah-skrik, dat die Kaap Engelse skeepvaart niks moes voorsien wat moontlik onder bestaande ooreenkomste geweier kon word nie. Die twis was bygelê teen die tyd dat kommodoor Lynn in Januarie 1762 aangekom het; die nuwe bande van vriendskap was nog delikaat, en Tulbagh se eenwoord-nee op impressment het gewys dat hoflikheid nie saggeaardheid was nie. Desember 1764 het die herstelde hoflikheid in ’n tuinhuis en ’n militêre wag gesit. Die Kent het in Tafelbaai gesit. ’n Engelse oorlogskip het daar ook gesit, onder Collins. Franse pakkette het nog vir beeste, meel en wyn gebie. Die Pruisiese vlag is sedert 1755 gesien; die Sweedse sedert 1759. Vreemdelinge het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad die verkoop van wat die Kompanjie nodig gehad het, verbied het. Clive het nie as ’n purser gekom nie. Hy het as ’n gas gekom. Die Kasteel het hom gehuisves. Die suidooster het hom eerste gehuisves. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se nood uitgestrek en toe ’n gas ontvang: droogte weer in die graandistrikte ná die verwoeste oes van 1763; in Junie ’n San-rooftog op Jacob van Reenen se Zakrivier-stasie, die Europese dienaar vermoor, driehonderd skape weggevoer, Gerrit van Wyk se kommando wat vyf-en-twintig geskiet en tien kinders as dienaars geneem het, net drie-en-sestig skape teruggekry; op die 17de van Desember die Kent in Tafelbaai, ’n suidooster, ’n nag op Robbeneiland, en lord Clive die volgende oggend in die tuinhuis ontvang met ’n wag vir homself en sy kolonels, en ’n koning se kaptein ’n wag gegee toe hy een geëis het. Onder Tulbagh was 1764 nie ’n jaar van verowering nie maar van nog ’n droë koringlys, ’n grenskommando, en ’n Engelse gas—terwyl boere nog duur aan die vlote van twee ryke by ’n neutrale taverne van die seë verkoop het, behalwe wanneer die Kasteel eerste geneem en Indië op ’n kort koringrantsoen gehou het. Die veertiende jaar het gesluit met kontant in die baai, magasyne op ’n kort Indië-uitvoer, Van Oudtshoorn in die tweede stoel, Cloppenburg onafhanklik, Le Sueur in ’n sierliker drosdy, Kirsten nog as resident by die winterhawe gestileer, en Clive in die Kompanjie se tuinhuis. Die tuine van 1652 was honderd-en-twaalf jaar agter. Die oplewing het nog betaal. Die suidooster het nog besluit wie op die eiland slaap. [3] [4] [7] [8] [9]