Boer History1670 aan die Kaap die Goeie Hoop: Van der Broeck, Hackius en die Franse Vloot
Kommissaris Van der Broeck — Vroeë 1670
Die aankoms van die kommissaris Mattheus van der Broeck vroeg in 1670 was ’n belangrike gebeurtenis in die geskiedenis van die nog klein nedersetting. Van der Broeck was een van die bekwaamste amptenare van die Kompanjie en het toe as admiraal van ’n ryk gelaaide retouervloot van vyftien skepe opgetree. Sy opdragte van die Indiese owerhede was om enigiets reg te stel wat hy ná behoorlike ondersoek by die Kaap verkeerd sou vind. By aankoms het hy aan kommandeur Jacob Borghorst ’n lys vrae oorhandig waarop hy skriftelike antwoorde verlang het, en hy het vyf van die hoofamptenare van die vloot by die gewone politieke raad gevoeg om in die beraadslagings te help. [3]
Die kommissaris se besoek het die jaar dus onder dubbele druk geopen: ’n siek kommandeur wat reeds swaar op ondergeskiktes gesteun het, en ’n vlootadmiraal gemagtig om plaaslike praktyk te hervorm met tydelike raadsstemme van die skepe. Graan, dranklisensies, wynuitlate, openbare werke en die sitplekke van die politieke raad het almal onder daardie hersiening gekom voordat Borghorst se aflos uit Europa aangekom het. [3]
Van der Broeck se vrae was nie seremonieel nie. Hulle het die nedersetting gedwing om skriftelik en in ’n uitgebreide raad te antwoord waarom rys nog ingevoer moes word, hoe vrye boere versterk kon word sonder om Kompanjiemagasyne te laat uithonger, en watter plaaslike misbruike—veral die verspreiding van kantientjies—plaaskapitaal aftap. Die antwoorde het die res van die Borghorst-maande en die kort gesonde interval van Hackius se eerste somer gevorm. [3]
Graan, Hottentots-Holland en die Rondebosch-huur
Een van die kommissaris se vrae het die verbouing van koring geraak. Tot dusver is daar nie genoeg graan by die Kaap verbou vir die verbruik van die Kompanjie se mense en die vrye inwoners nie, sodat dit nodig was om jaarliks ’n groot hoeveelheid rys in te voer. Daardie uitgawe wou die Kompanjie van ontslae raak. Kommandeur Borghorst het voorgestel om ’n groot boerdery-inrigting by Hottentots-Holland te stig, ’n deel van die land wat hy eens besoek het en waar hy geglo het buitengewone geleenthede vir sowel landbou as veeteelt bestaan. Hy het ook voorgestel dat die vrye boere aangemoedig moes word met ’n aanbod van hoër pryse vir graan as dié wat voorheen gegee is. [3]
Sy standpunte is deur die raad aanvaar, en met die kommissaris se goedkeuring is besluit dat die Kompanjie se bewerkte grond by Rondebosch by openbare veiling verhuur moes word, en dat die dienspersoneel daar na Hottentots-Holland verskuif moes word. Die prys van koring is tot 16s. 8d. verhoog, en dié van rog tot 11s. 8d. die muid (toe ongeveer 224 lb avoirdupois). Die stap het drie beleide tegelyk verbind: hoër vaste pryse om vrye graan na Kompanjie-aankope te lok, ’n nuwe binnelandse Kompanjieplaas op die Hottentots-Holland-weivelde, en die omskakeling van die ouer Rondebosch-werke van direkte Kompanjieverbouing na ’n verhuurde vrymansbedryf. [3]
In die skriftelike opdragte van die kommissaris is die Kaapse owerhede aangesê om die vrye boere aan te moedig en by te staan, nie net om die opbrengs van hulle lande en kuddes nie, maar ook om die bystand wat van hulle in oorlogstyd te verwag was. Die vrymense het toe ’n milisiekompanie van nege-en-tagtig man gevorm. Van der Broeck het met die bevel om die Kompanjieplaas by Rondebosch te verhuur ’n onmiddellike toename van daardie getal beoog. Hy het ook beveel dat sodra die Kompanjie ’n goeie begin by Hottentots-Holland gemaak het, daardie streek eweneens aan vrymense uitgegee moes word. [3]
Kantientjies Verminder en die Batavia-wynmark
’n Groot euwel het, na die kommissaris se mening, bestaan in die aantal kantientjies wat onlangs opgerig is. Hulle is selfs by Rondebosch en Wynberg gevind, waar hulle ’n ernstige versoeking vir die boere was om hulle goed in verkwisting te spandeer. Aan die ander kant het elkeen vir sy lisensie betaal, en almal het kos en herberg vir vreemdelinge verskaf wanneer skepe in die baai was. Die kommissaris en raad het die getal tot nege vir die hele nedersetting verminder, maar het boonop aan Jacob Rosendael, eienaar van ’n groot wingerd, toegelaat om wyn van eie maak by kleinhandel te verkoop. [3]
Sommige monsters Kaapse wyn is na Batavia gestuur, maar is daar nie met veel guns ontvang nie. Dit was dus ’n vraag wat met die opbrengs van die wingerde gedoen moes word. Die raad het besluit dat elke individu sy wyn na Batavia kon stuur om daar vir eie rekening verkoop te word, teen betaling van 12s. 6d. vrag op elke halfaam, en sulke regte as die Indiese regering sou oplê. Dit het die Oosterse markte prakties oopgegooi vir Kaapse wynboere om die meeste daarvan te maak. [3]
Verre van as ’n voorreg of toegewing deur die koloniste van daardie dae beskou te word, is dit deur hulle as gelykstaande aan ’n verbod op wynmaak gehou. Hulle wou ’n mark ter plaatse hê, want hulle was te arm om ’n twaalfmaand vir die prys van hulle opbrengs te wag. Hulle was ook nie ’n volk geneig om enige risiko te loop nie, en daarom was hulle idee van ’n goeie mark ’n mark waar die prys van alles vasgestel was, waar ’n man tot ’n stuiwer kon bereken wat sy wyn sou bring voordat dit sy plaas verlaat. Die vryheid van die Indiese mark was dus geen aansporing vir hulle om hulle wingerde te vergroot nie. Die nedersetting van 1670 het Rosendael se plaaslike kleinhandelsreg en die nege gelisensieerde kantientjies verkies bo ’n verre Batavia-veiling. [3]
Waterloop, Raadsitplekke en Vrymanskontrakte
Wat openbare werke betref, het die raad besluit om ’n klipwaterloop van die reservoir tot by die steiger te bou, en om vier-en-twintig morg grond met bome te beplant, half els vir timmerhout en half kreupelhoutbosse vir brandstof. Die plantings is egter nooit uitgelê nie: by nadere oorweging het die kommandeur tot die slotsom gekom dat hulle in Tafelvallei gevaarlik sou wees weens die skuiling wat hulle aan roofdiere sou bied. Die waterloop is vir tenders oopgestel, en ’n kontrak vir die bou daarvan is deur die burger Wouter Mostert aangegaan vir die som van £625. Daar is verder besluit dat alle bakstene en teëls wat die Kompanjie in die toekoms benodig, by openbare tender van vrymense gekoop moes word. [3]
Die pligte van elke lid van die regering is noukeurig omskryf. Cornelis de Cretzer is van fiskal tot sekunde bevorder, en Jacob Granaat van sekretaris tot fiskal. In die politieke raad sou die sekunde Cornelis de Cretzer, die luitenant Johannes Coon, die fiskal Jacob Granaat en die boekhouer Anthonie de Raaf sitplekke hê, terwyl die kommandeur vryheid gelaat is om een of twee ander geskikte persone toe te laat indien hy dit nodig ag. Die bevordering het die lang voorlopige gaping gesluit wat die geskorste Hendrik Lacus gelaat het en het De Cretzer, reeds die bekwaamste werksame amptenaar onder Borghorst, as formele tweede in die nedersetting gevestig. [3]
Saam het die waterloopkontrak, die baksteen-en-teël-tenders en die nuwe raadlys ’n nedersetting beskryf wat probeer het om roetine-Kompanjiebehoeftes na vrye arbeidsmarkte te skuif terwyl die papierhiërargie om ’n siek kommandeur verskerp is. Mostert se klipkanaal van reservoir tot steiger was die sigbare openbare werk van die jaar; De Cretzer se sitplek as sekunde was die administratiewe skarnier totdat sy latere teenvoorspoed hom uit die Kaapse geskiedenis geneem het. [3]
Hackius Arriveer en Neem Bevel Oor — Maart 1670
Pieter Hackius en sy gesin, wat op 7 Desember 1669 in die Sticht van Utrecht van die huis vertrek het, het op die 18de van Maart 1670 Tafelbaai bereik. Die nuwe kommandeur het as ’n nog bevestigder invalied aan wal gekom as die amptenaar wat hy kom aflos het. Maar hy het ook, soos Borghorst, gehoop dat hy ná ’n kort dienstermyn in hierdie land toegelaat sou word om na die vaderland terug te keer om sy dae daar te eindig. [3]
Op die 25ste van Maart 1670 is die regering formeel oorgedra, en ’n paar weke later het Borghorst in die Beemster ingeskeep en na Europa teruggekeer. Die oordrag het die Borghorst-administrasie afgesluit wat in Junie 1668 onder reeds gebreekte gesondheid begin het en wat vir ongeveer driekwart van sy loop die praktiese leiding by ondergeskiktes gelaat het. Hackius het die Van der Broeck-hervormings geërf, die verhoogde graanpryse, die Rondebosch-huurbeleid, die Hottentots-Holland-projek, Mostert se waterloopkontrak, en ’n raad wat nou in daaglikse werk deur De Cretzer as sekunde gelei is. [3]
Vir etlike maande ná Hackius se aankoms het niks buite die gewone stil roetine van die lewe in die nedersetting plaasgevind nie. Die kommandeur self was ’n tyd lank nie in staat om ’n aktiewe aandeel in die bestuur van sake te neem nie, en eers in Junie het hy sy eerste raadsvergadering gehou. Die formele oordrag van 25 Maart het dus ’n bevel geopen wat reeds deur dieselfde liggaamlike swakheid beperk is wat Borghorst se stoel leeggemaak het—nog ’n gebroke Indië-dienaar wat gehoop het die Kaapse lug sou slegs ’n kort laaste pos voor Europa wees. [3]
Die Grundel se Oostelike Vaart en Verlies by Os Medãos do Ouro
In die jaar ná haar noordelike kustoer verby Sint Helenabaai is die verkenningsvaartuig Grundel ooswaarts gestuur, maar het niks noemenswaardigs ontdek nie. Die verste punt wat sy bereik het, was die baai Os Medãos do Ouro, in die verslag as breedtegraad 27° 17′ S. aangegee; maar dit was ’n fout, want op later kaarte is dit op breedtegraad 26° 40′ aangedui. Hier het ’n offisier en sestien man aan wal gegaan om die land te ondersoek, maar het nooit teruggekeer nie, en weens hierdie ramp het die Grundel omgedraai en na die Kaap gevaar. [3]
Die oostelike vaart het dus nie met ’n nuwe hawe of veekus geëindig nie, maar met die skielike verdwyning van ’n landingsgeselskap by ’n Portugees-benoemde baai ver op die suidooskus. Sewentien man verloor op ’n kusondersoek het die klein verkenningsinrigting met een slag van offisiere en matrose gestroop. Die vaartuig se terugkeer na Tafelbaai het die Grundel se Afrika-opmetingswerk afgesluit wat met Martin Vaz en die dorre noordelike woestynverslag van die vorige seisoen begin het. [3]
Vir die nedersetting van 1670 het die ramp langs die Van der Broeck-graanprogram en die Hackius-oordrag gesit as ’n herinnering dat kuskennis steeds teen hoë risiko gekoop is. Die Kaap het reeds ’n permanente Saldanha-pos teen Franse voornemens gehou; die Grundel se oostelike mislukking het gewys hoe min die teenoorgestelde seekant nog opgelewer het vir dieselfde soort bootwerk en walpartye. [3]
Leeu-premies en Burgerraadslede — Junie 1670
Toe Hackius eindelik in Junie raad gehou het, was dit nodig geword om groter pogings aan te wend om die leeus en luiperds te vernietig wat op die kuddes in die nedersetting jag gemaak het. Omdat dit ’n saak was wat die belasting van die burgers geraak het, is hulle raadslede, nou tot drie in getal vermeerder, genooi om in die beraadslagings te help. Daar is besluit dat die premies vir die vernietiging van roofdiere verhoog moes word, en dat in die algemeen die helfte van die belonings uit fondse wat deur die burgers ingesamel is, betaal moes word. [3]
In die besondere geval van leeus wat tussen Tafelberg en die Tierberg gedood is, is die premie tot £6 5s. elk verhoog, waarvan twee derdes deur die vrymense betaal moes word. Die hoër skaal het aangedui hoe ernstig die veeverliese op die bewoonde weivelde geword het en hoe ver burgergeld reeds gekoppel was aan die verdediging van kuddes wat sowel vrye huishoudings as Kompanjieskepe gevoed het. [3]
Die Junie-sitting was dus die eerste duidelike daad van Hackius se eie raad: nie ’n nuwe binnelandse ekspedisie of ’n kasteelbevel nie, maar ’n gesamentlike Kompanjie–burger-tarief op roofdiere langs die Tafelberg–Tierberg-gordel. Drie burgerraadslede by die tafel, die helfte van die gewone belonings op vrye fondse, en twee derdes van die besondere leeu-premie op vrymansbeurse het saam gewys hoe belasting en wildvernietiging ’n gedeelde nedersettingslas geword het. [3]
Admiraal De la Haye en die Franse Besetting by Saldanhabaai — September 1670
In September het die tweede groot vloot wat deur die Franse Kompanjie toegerus is, op pad na die ooste in Suid-Afrikaanse waters aangedoen. Admiraal De la Haye het die fort met vyf skote gegroet, en is met slegs een beantwoord, wat hy as ’n belediging teenoor sy koning gekla het. Hy skyn verwag te het om hier watter vars voorrade en seestores hy ook al nodig gehad het, te kan kry, maar hy is gou ontnugter. Kommandeur Hackius het geen beswaar gemaak teen sy aankoop van groente by die boere nie, maar het hom meegedeel dat die Kompanjie hom niks uit eie tuine of magasyne kon verskaf nie. Die admiraal was verontwaardig oor sulke behandeling, maar juis toe hy om voorrade gevra het, het hy teenoor die Nederlanders as vyande opgetree. [3]
Ses van sy skepe het in Saldanhabaai aangedoen. Hulle het by die plek wat nou die Ou Pos genoem word ’n stasie gevind wat deur ’n paar soldate onder bevel van sersant Hieronymus Cruse beset was. Van hierdie stasie het hulle met geweld besit geneem en die soldate gevange geneem. Sommige burger-vissers wat hulle gewone werk in die baai verrig het, is ook gevat en gevange geneem. Die Kompanjie se vlag is afgehaal en sy bakens vernietig; die Franse het die vlag en wapens van hulle koning in die plek gestel. Die politieke raad het ’n formele protes teen hierdie dade van geweld ingedien, maar hulle het geen mag gehad om weerstand te bied nie, en daarom het hulle verstandig niks gedoen om die Franse verder uit te lok nie. [3]
Ná ’n kort aanhouding was admiraal De la Haye so goed om sy gevangenes vry te laat, en hy het toe vertrek sonder om enige garnisoen agter te laat. Die Franse vlag is vir vier maande nie versteur nie. Daarna is die inrigting by die Kaap met driehonderd man versterk, en die stasie by Saldanhabaai is weer in besit geneem en beset. Die September-krisis het dus die vrees vervul wat die 1669-bevel vir ’n permanente Saldanha-pos aangedryf het: ’n Franse vloot kon ’n sersant se wag opsy vee, die Kompanjie se merke aftrek, en sy eie simbole laat staan totdat Nederlandse krag teruggekeer het. [3]
Immigrantgesinne Aangekondig — Laat 1670
Vir tien of twaalf jaar het die owerhede van die Oos-Indiese Kompanjie probeer om tuiniers en kleinboere te oorreed om uit Europa na Suid-Afrika te emigreer, maar met min sukses. Nou en dan kon hulle ’n paar gesinne na hulle oostelike besittings stuur wat deur glansende verhale van die Indiese eilande aangelok is; maar die Kaap het geen sulke aantrekkingskrag gehad nie, want sy inwoners was nog grootliks pastorale Khoikhoi-gemeenskappe en dit het niks tot die handel bygedra nie. Van al die Nederlandse afhanklikhede was dit die een wat die minste aantrekkingskrag vir emigrante gehad het. [3]
In Oktober 1670 kon die Kamer van Amsterdam egter aankondig dat dit ’n paar gesinne bekom het wat met die volgende vloot gestuur sou word, en in die daaropvolgende Desember word van nog ’n geselskap gepraat wat op die punt was om na die Kaap en Mauritius te vertrek. Die gesinne is so onder die skepe versprei as om hulle gemaklike huisvesting die beste te verseker. Sommige vaartuie het slegs een spaarkajuit gehad en het dus slegs een gesin as passasiers geneem; ander het twee of drie geneem. [3]
Onder die nuwe name van burgers in hierdie tyd word dié van Jacob en Dirk van Niekerk, Johannes van As, François Villion, Jacob Brouwer, Jan van Eden, Hermanus Potgieter, Albertus Gildenhuis en Jacobus van den Berg gevind. Voordat hulle die Nederlande verlaat het, het die emigrante ’n eed van getrouheid aan die State-Generaal, die bewindhebbers van die Kompanjie, die goewerneur-generaal en die Raad van Indië, en alle goewerneurs, kommandeurs en bevelhebbers wat oor hulle te water en te lande gestel sou word, onderteken. Die laat-1670-aankondigings het die Kaap nie skielik met vrye gesinne gevul nie, maar hulle het die eerste duidelike tros van vanne gemerk wat later vrye rolle as gewone burgerstok eerder as toevallige soldate met vrye briewe sou behandel. [3]
Gonnema se Cochoquas by die Nedersetting — Desember 1670
Daar was op hierdie tyd min verkeer tussen die Europeërs en die inheemse mense, en daardie min was nie deurgaans vriendelik nie. In Desember 1670 het die tak van die Cochoquas onder die hoof Gonnema die nedersetting besoek. Hulle teenwoordigheid het heelwat paniek onder die grensboere by Wynberg veroorsaak, van wie sommige hulle huise verlaat het, wat die Khoikhoi daarna oopgebreek het. Gelukkig het hulle nie lank in die buurt gebly nie. [3]
Die Desember-besoek het die kalenderjaar op ’n grensalarm eerder as op ’n formele oorlog afgesluit. Wynberg-huise wat leeg gelaat en daarna binnegegaan is, het gewys hoe dun die vrye plase nog was sodra ’n sterk Cochoqua-gevolg naby die bewerkte gordel beweeg het. Gonnema se mense het gekom en gegaan sonder ’n opgetekende geveg in 1670; die skrik self was genoeg om die hoof se naam weer op die rand van die nedersetting te vestig ná vroeëre veehandel en binnelandse kontak van die Van Riebeeck-jare. [3]
Só het 1670 geloop van Van der Broeck se vyftien-skip-ondersoek en die Hottentots-Holland-graanontwerp, deur Hackius se Maart-installasie en die Grundel se oostelike ramp, tot De la Haye se September-vernedering van die Saldanha-pos, die herfspromesse van ’n paar immigrantgesinne, en Gonnema se Desember-verskyning onder die Wynberg-plase. Die nedersetting het die jaar geëindig met ’n tweede siek kommandeur, ’n Franse vlag wat eers onlangs by Saldanha afgehaal is, hoër leeu-premies op burgerbeurse, en vrye vanne wat begin verdik het op die rol langs die ouer Kompanjiedienaars en tuiniers. [3]