Boer History1700 aan die Kaap die Goeie Hoop: Valckenier se kommissie, Huising se vleiskontrak, oop veehandel, Waveren-besetting en Vergelegen
Valckenier, Huising se vleiskontrak en die oop veehandel — Februarie 1700
Sedert 1658 was handel tussen die burgers en die Khoikhoi streng verbied. Die vernaamste doel was om enige daad te voorkom wat ’n botsing met die inheemse mense kon meebring. In stryd met die wet het partye van deserteurs en ander persone van losse karakter egter ’n veehandel bedryf, en was dikwels skuldig aan optrede wat nie van roof onderskei kon word nie. Goewerneur Simon van der Stel het gemeen om dit te stuit deur swaarder straf te dreig, en op die 19de van Oktober 1697 het hy ’n plakkaat uitgevaardig waarin die ruil van vee by Khoikhoi verbied is onder straf van géseling, branding, verbanning en konfiskasie van eiendom. Die direkteure het dit afgekeur. Hulle was geneë om die koloniste toe te laat om vee by die Khoikhoi te koop en dit vet te maak vir verkoop aan sodanige persone as wat sou kontrakteer om die garnisoen en vlote van bees- en skaapvleis te voorsien. Hulle het dus die plakkaat nietig verklaar, en op die 27ste van Julie 1699 opdrag gegee dat die veehandel oopgestel moet word, op voorwaarde dat die burgers trekosse aan die regering lewer wanneer dit vereis word, teen veertien sjielings elk. [3]
Die politieke raad het toe geen keuse gehad nie, maar was genoodsaak om opdragte te gehoorsaam. Tenders is gevra, en in Februarie 1700 het die burger Henning Huising (ook Huizing) ’n kontrak aangegaan om die garnisoen, hospitaal en Kompanjie se vlote van bees- en skaapvleis teen twee en ’n half pennies per pond te voorsien, hy om die gebruik van die Kompanjie se slaghuise te hê en, as veeweiveld, die hele distrik Groenkloof wat nie deur Khoikhoi beset was nie. Die kontrak is voorlopig vir tien jaar geteken, maar die direkteure het dit tot vyf jaar verminder. Met hierdie transaksie het die Kompanjie beoog om die stuur van ekspedisies na die binneland om vee te koop, soos dit byna ’n halwe eeu die gebruik was, te staak; en voortaan is dit slegs wanneer trekosse nodig was dat militêre ruilpartye binnelands gegaan het. [3]
Huising se opkoms in ’n skerper lig. Die Duitse immigrant het in ’n kort tyd rykdom opgestapel; Simon van der Stel het vroeër sy skerpsinnigheid en gawes as organiseerder erken, en onder die seun het hy die vleisvoorsieningsmonopolie verkry toe die Kompanjie sy eie roetine-veeboerdery gestaak het. Die Februarie-skikking van 1700 was dus nie slegs ’n oop-handelsplakkaat nie: dit het een goed geplaaste kontrakteur die vernaamste tussenganger gemaak tussen binnelandse vee en die reede se aanvraag vir die termyn wat die direkteure sou toelaat. [3]
Deur ’n plakkaat van die politieke raad onder voorsitterskap van die kommissaris Wouter Valckenier, op die 28ste van Februarie 1700, is die handel vir die burgers oopgestel, met sodanige beperkings as wat nodig geag is om misbruik te voorkom. Van hierdie datum af het veeteelt ’n gunstelingbedryf geword by jaarliks toenemende getalle koloniste. Daar was eweveel aan te verdien as met landbou, en dit is met minder koste en minder angs gepaard. Die regering het aansoekers toestemming gegee om grond op ’n bepaalde plek vir weiding te gebruik, maar as die weiding misluk of nie so goed was as verwag nie, het die okkupeerders nie gehuiwer om ander en beter plekke te soek nie. [3]
Die Februarie-skikking het dus plaaslik vasgelê wat die Sewentien reeds uit Nederland besluit het: oop ruil onder regulasie, ’n private kontrakteur vir vloot- en hospitaalvleis, en Kompanjie-onttrekking van roetine-aankope binnelands. Huising se Groenkloof-weiveld en slaghuisvoorreg het hom, vir die vyfjaartermyn, die vernaamste tussenganger gemaak tussen weidende vee en die reede se aanvraag. Dieselfde kommersiële herrangskikking het egter gou wrywing met San-groepe op die Obiqua-reeks en daarbuite vermenigvuldig: toe vee by Gerrit Cloete by Riebeek- Kasteel en by die Waveren-pos in 1701 gesteel is, en toe meer as tweehonderd stuks wat aan Huising self behoort het later by Groenkloof geneem is, het die oop-handelsregime van 1700 reeds die grensvee gevoed wat rowers die moeite werd gevind het om weg te dryf. [3]
Kommersiële verkeer tussen burger en Khoikhoi sou nie onbepaald oop bly nie. Sommige Khoikhoi het later sodanige klagtes oor die gulsigheid en geweld van burgerlike handelspartye gemaak dat die politieke raad die vryheid van vrye ruil voorlopig opgeskort het, en, weens die goewerneur se voorstellings, het die Vergadering van Sewentien in 1703 die voorreg teruggetrek. Kommersiële verkeer tussen die twee rasse is weer onwettig gemaak, en daar is hoofsaaklik op die Europese veeboere staatgemaak om soveel vee te voorsien as wat nodig was. Kalender 1700 staan nietemin as die jaar waarin Valckenier se Februarie-plakkaat en Huising se vleiskontrak die direkteure se Julie-1699-opdrag in Kaapse praktyk omgesit het—drie jaar van vrye ruil oopgemaak voordat die eksperiment omgekeer is. [3]
Vergelegen aan die goewerneur toegestaan — Februarie 1700
Tussen Wilhem Adriaan van der Stel en die koloniste van Suid-Afrika was daar nie die geringste gevoel van simpatie nie. In al die amptelike dokumente van die tydperk waarin hy aan die hoof van sake gestaan het, en die hoeveelheid is groot, is daar nie ’n enkele uitdrukking soos “ons eie Nederlanders” van sy vader nie. Hy het die direkteure wel versoek om ywerige Seelandse boere en geen verdere Franse kadette uit te stuur nie, maar die sin toon ewe min genegenheid vir die een klas as vir die ander. Die goewerneur was besig om op baie groot skaal, soos dit in daardie dae gemeet is, vir sy eie voordeel te boer. [3]
Hy kon nie grond vir homself neem nie, maar in Februarie 1700 het ’n kommissaris, Wouter Valckenier met name, wat gesag van die goewerneur-generaal en raad van Indië gehou het, die Kaap besoek, en op sy versoek aan hom in vryeiendom vierhonderd morg grond by Hottentots-Holland toegestaan. Hierby het hy later bygevoeg deur ’n stuk aangrensende grond aan ’n ondergeskikte amptenaar toe te staan, en dit dan van daardie persoon teen ’n nominale prys te koop. Die landgoed het hy Vergelegen genoem—“ver geleë,” in glos naby die latere Somerset-Wes-landstreek. Die blote feit dat Valckenier hom hierdie pragtige stuk grond toegestaan het, het reeds bitter gevoel onder vryburgers opgewek wat toesien hoe Kompanjiedienaars vir private wins boer op ’n skaal wat geen gewone setlaar kon ewenaar nie. [3] [4]
Daarop het hy ’n gerieflike woonhuis gebou, met ’n meul, ’n leerlooiery, ’n werkswinkel vir die maak van houtwaterpype, wyn- en graanstoorhuise, ’n opsigtershuisie, ’n slawekwartier, en baie uitgebreide buitegeboue. Hy was gewoon om dikwels daar vir tien dae of ’n veertien dae aaneen te woon, wanneer openbare sake deels opgeskort is. Dit is vir die direkteure verberg, want daar is geen melding van Vergelegen of van die goewerneur se afwesigheid van die kasteel in die amptelike joernaal van voorvalle of die korrespondensie van die tydperk nie, waarvan afskrifte na Holland gestuur is. Op die landgoed is byna ’n halfmiljoen wingerdstokke geplant, of ten volle ’n kwart van die hele getal in die kolonie in 1706. Bosse, boorde en koringlande is tot ’n ooreenstemmende omvang aangelê. Oorkant die berge op verskeie plekke het die goewerneur ses- of agthonderd grootvee en agt- of tienduisend skape gehad. [3] [4]
Die lande was in ’n hoë staat van bewerking, met sowat vierhonderdduisend wingerdstokke, duisende vrugtebome, en alles anders wat verbou kon word. Oorkant die berge het die goewerneur nie minder as vyftien verskillende veestasies gehad nie. Alhoewel dit alles vir sy private wins bestaan het, is dit byna geheel en al op koste van die Kompanjie bewerk, maar sonder hulle kennis: sowat sestig dienaars en honderd slawe wat aanhoudend op die landgoed gewerk het, buiten smede, waenspanners en baie ander; die Kompanjie se hoofhouthouer as superintendent; waens, ploeë en ander werktuie gemaak met die Kompanjie se yster; en die nodige hout uit die Kompanjie se woude getrek. Met amptenare in ’n posisie om te handel en die beperkte mark op hierdie wyse te oorspoel, kon die burgers met hulle klein en onbystande middele weinig meer doen as om by die owerhede in Holland te protesteer. [3] [4]
Die sekunde, Samuel Elsevier, het ’n toekenning van die plaas Elsenburg naby Klapmuts verkry. Ds. Petrus Kalden, predikant van die Kaap, het op dieselfde wyse die plaas Zandvliet verkry, tussen Stellenbosch en die kop van Valsbaai. Hierdie amptenare het op ’n veel kleiner skaal as die goewerneur geboer; maar, veral in die geval van die predikant, het hulle hul openbare pligte verwaarloos om na hul private eiendomme om te sien. Die goewerneur se broer, Frans van der Stel, was ’n boer by Hottentots-Holland. Sy vader was ’n boer by Constantia. Die mark vir produkte was klein, en al hierdie persone het toegang daartoe gehad voordat die burgers enigiets kon verkoop. Kalender 1700 het nog nie openlike konflik oor daardie feite gebring nie, maar dit het wel Vergelegen se vryeiendomstitel onder Valckenier se kommissie op rekord geplaas—die grondslag van die klagtes wat Adam Tas en die landelike burgers later na Batavia en die Vaderland sou dra. [3] [4]
Die toekenning so diep gesny het. Gebore in Haarlem op 24 Augustus 1664, het Wilhem Adriaan onder aristokratiese Six- en Hinlopen-verbintenisse in Amsterdam grootgeword, kort as jongman by ’n Kompanjietoonbank aan die Kaap gedien, met Maria de Hase getrou, en as raadslid van die stad teruggekeer voordat hy die koloniste op 23 Januarie 1699 in die oë gekyk het. Vir homself kon die aanstelling soos ’n kroonprins se opvolging van ’n aftredende koning lyk. Daardie trots, gestel teenoor vryburgers wat sonder Kompanjie-yster, Kompanjie-slawe of Kompanjie-houthouers geboer het, het van Vergelegen meer as ’n groot plaas gemaak: dit het die simbool geword van ’n private monopolie wat met openbare middele gebou is. Kalender 1700 het slegs die vryeiendom vasgelê; die politieke storm het nog etlike jare voorlê. [3]
Simon van der Stel en die Steenberge — 1 Februarie 1700
Nadat hy die administrasie op die 11de van Februarie 1699 oorgedra het, het Simon van der Stel na sy plaas Constantia afgetree, waar hy ’n groot en aansienlike woning gebou het. Daar was vreemdelinge van aansien die volgende dertien jaar altyd seker van ’n hartlike ontvangs, en die gasvryheid van die voormalige goewerneur was so groot dat sy huis selde of nooit sonder gaste was. Hy het sy oorblywende jare hoofsaaklik aan landbou en veeteelt gewy. Op die 11de van Maart 1699 het hy van die kommissaris Daniel Heins ’n toekenning in vryeiendom van Zeekoe Vlei met die omliggende grond ’n uur se stap in deursnee verkry. [3]
Op die 1ste van Februarie 1700 het dieselfde kommissaris wat Vergelegen aan die seun toegestaan het, Wouter Valckenier, aan die afgetrede goewerneur die gebruik van die Steenberge vir die termyn van sy lewe toegestaan. Prakties het hy dus die hele skiereiland anderkant sy eiendom as veeweiveld gehad. Die wyn wat hy gemaak het, was die beste in die kolonie. Die burgers het geglo dat hy ’n geheim vir die vervaardiging daarvan besit, en vreemdelinge het die gehalte aan die sorg by die pers en gisting toegeskryf, maar dit is nou bekend dat dit sy geur aan die grond te danke gehad het. [3]
Van die dag af dat hy na Constantia afgetree het, het Simon se naam uit die aktiewe administratiewe rekord vervaag, dog as private burger-boer het hy nog twaalf jaar lank uiters bedrywig gebly, die Kompanjie van vars produkte en wyn voorsien en plaaslike en buitelandse gaste gul onthaal. Die Februarie-lewensgebruik van die Steenberge het die grondskikking van die vader se aftrede voltooi terwyl die seun se Vergelegen-vryeiendom by Hottentots-Holland vasgelê is. Die Steenberge-toekenning het nie ’n nuwe dorp geskep nie; dit het weidingsdiepte agter die skiereilandplaas wat reeds onder sy naam bekend was, wettig gemaak. In die politiek van 1700 het die vader se aftredegronde en die seun se Vergelegen aan teenoorgestelde kante van Valsbaai en die Hottentots-Holland-berge gestaan, albei binne twaalf maande van die Februarie-1699-oordrag onder Kompanjie-kommissarisse verseker—die vader deur Heins en Valckenier, die seun deur Valckenier alleen. [3]
Besetting van die Land van Waveren — Julie–Oktober 1700
Die goewerneur se November-1699-toer het reeds die Tulbagh-kom die Land van Waveren genoem, ter ere van ’n familie van aansien in Amsterdam, en die binnelandse reeks die Witsenberg, na die regverdig geëerde burgemeester Nicholas Witsen van Amsterdam. Die besoekers is bekoor deur die kom se voorkoms. Baie min Khoikhoi is gevind. In die skuilplekke van die berge was woude van pragtige bome; al kon die hout nie na die Kaap vervoer word nie, sou dit van groot nut vir inwoners wees. Immigrante het in elke vloot uit die Nederlande aangekom, sodat die goewerneur besluit het om ’n nedersetting in die vallei te stig, waar veeteelt met voordeel bedryf kon word. Landbou, behalwe om die behoeftes van inwoners te voorsien, kon nie winsgewend beoefen word nie, weens die moeilikheid van vervoer. [3]
Die kom self sit op die tweede trap waardeur die vasteland van die oseaan na die binnelandse vlakte styg. Die Breë-rivier het sy bron op die derde terras en, afstormend deur die kloof later Michell se pas genoem, vloei suidooswaarts deur die lang vallei binneland van die Obiqua. Die kom word deur die Klein-Berg en sy spruite gedreineer, wie se waters deur ’n kloof in die Obiqua ontsnap en noordweswaarts vloei. Die waterskeiding tussen Breë en Klein-Berg is slegs ’n sagte deining: aan die voet van Michell se pas kan ’n meulsloot water van die een oseaan se dreineringsgebied na die ander draai. Vir veeboere was die punt eenvoudiger. Weiding en berghout het anderkant die gevestigde Bergrivier-plase gelê, en ’n dun militêre lyn kon die kom opeis voordat mededingende Europese of San-gebruik daarteen verhard. [3]
Verskeie burgers wat by Drakenstein gewoon het, is nou toegelaat om hulle vee by Riebeek-Kasteel te laat wei, en op die 31ste van Julie 1700 is sommige onlangse immigrante uit Europa gestuur om die Land van Waveren te okkupeer. Omdat dit die reënseisoen was, het die gesinne van die immigrante aan die Kaap gebly totdat growwe huisies vir hulle akkommodasie opgerig kon word. Terselfdertyd is ’n korporal en ses soldate gestuur om ’n militêre pos in die vallei te vorm vir die beskerming van die koloniste. Hierdie pos is die Waveren-buitepos genoem, en is baie jare lank in stand gehou. Op die 16de van Oktober is verskeie bykomende gesinne na die nuwe distrik gestuur om as veeboere ’n bestaan te maak. [3]
Die Julie- en Oktober-bewegings van 1700 het dus okkupasie oor die Roodezand in die kom self gedra, in pas met die oop-handelsregime wat pas onder Valckenier vasgelê is. Die Waveren-buitepos van sewe man was ’n dun lyn teen San-groepe wat die Obiqua-berge as basis vir afdalings op vee daaronder gebruik het. Moeilikhede met daardie rowers sou in 1701 vermenigvuldig, toe ’n bende veertig stuks vee van Gerrit Cloete se plaas by Riebeek-Kasteel weggejaag het, ’n tydelike militêre pos by Vogel Vlei aan die voet van die Obiqua-berge gevestig is, Cloete weer beroof is, elf stuks van die Waveren-pos self gesteel is, en versterkings van ses berede soldate later na elkeen van die twee poste gestuur is met twaalf man by Riebeek-Kasteel gestasioneer. In November 1701 sou veertig stuks vee, meestal die eiendom van Etienne Terreblanche, deur San in die Land van Waveren gevat word, en een van die soldate wat probeer het om hulle te herwin, sou gedood word. [3]
Kalender 1700 het nietemin die burgerlike en militêre voetspoor van die nuwe distrik gevestig: immigrant- huishoudings by die Kaap teruggehou totdat huisies gestaan het, daarna ingetrek; ’n genoemde buitepos van ’n korporal en ses soldate; en ’n tweede skof weidingsgesinne in Oktober. Die omvang van die nedersetting in 1700 toon hoe die ouer Franse en Nederlandse plase langs die Bergrivier—Franschhoek (eers as Oliphants Hoek bekend), Groot Drakenstein, Dal Josaphat, die Paarl-landstreek, en Wellington—nog die gevestigde kern gevorm het, terwyl Waveren anderkant die Obiqua as die nuutste veedistrik gelê het eerder as as ’n tweede graankolonie. Van omstreeks 1710 tot 1715 sou baie van die boere uit Waveren geleidelik die vallei van die Breërivier afdryf, sodat die Julie–Oktober-okkupasie van 1700 die eerste vaste Europese voetspoor merk in ’n kom wat later die ooswaartse trek gevoed het. [3] [4] [8]
Van Loon by Stellenbosch en De Groot by Drakenstein — April 1700
Na die verwydering in 1691 van ds. Pierre Simond na Drakenstein, was daar byna nege jaar lank geen inwonende predikant by Stellenbosch nie. Een maal in drie maande het die predikant van die Kaap die vakante kerk besoek en die sakramente bedien, en by geleentheid het Simond vir dieselfde doel bygewoon. Op die oorblywende Sondae het die sieketrooster die dienste gelei. Uiteindelik het die Vergadering van Sewentien ds. Hercules van Loon, wat eenmaal waarnemende predikant van die Kaap was, as inwonende predikant van Stellenbosch aangestel. Hy het op die 11de van April 1700 uit die Nederlande aangekom. [3]
By Drakenstein is diens nog soms in die voorkamer van ’n boer se huis, soms in ’n groot skuur gehou, aangesien daar nog geen kerkgebou was nie. Daar was ’n Franse predikant, bygestaan deur ’n Franse sieketrooster. In April 1700 is ’n sieketrooster en skoolmeester vir die eerste keer vir die Nederlandse deel van die gemeente aangestel, wat vroeër verwaarloos is. ’n Bekwame en ywerige man genaamd Jacobus de Groot, wat van Indië na Europa teruggekeer het, is vir die doel aan die Kaap aangehou. Besonderheid: dit is gevoel dat ’n sieketrooster en skoolmeester nodig was om die Nederlandse seksie van die Drakenstein-gemeente te bedien, aangesien baie die Franse taal nie verstaan het nie; Jacobus de Groot van Haarlem, toe op pad na Europa vanaf Galle, het die eerste aanstelling van die regering in April 1700 ontvang; hy was goed onderlê in die Franse taal, en het drie en ’n half jaar lank die pligte van sieketrooster by Galle ywerig nagekom. Die brief van die 3de van April 1700 aan die landdros en heemrade van Drakenstein teken die aanstelling op. [3] [8]
Die dubbele reëling—Franse bediening vir Hugenote, ’n nuut toegewysde Nederlandse sieketrooster vir die Nederlandssprekende aandeel van dieselfde distrik—het die jaar as een van pastorale konsolidasie eerder as nuwe kerkstof by Drakenstein gemerk. Van Loon se installasie het die lang Stellenbosse vakature gesluit wat deur die meeste van die 1690’s geduur het. De Groot se aanhouding het die verwaarlosing van Nederlandse hoorders in ’n gemeente wat nog om Franse prediking en Franstalige sieketroosting onder Paul Roux georganiseer was, gesluit. Geen van die aanstellings het in 1700 ’n nuwe steenkerk vereis nie; albei het genoemde beamptes op die landelike kringe geplaas terwyl Tafelvallei sy eie bouprojek voorberei het. [3] [8]
Simond self het reeds na Europa gekyk. Hy het ’n nuwe beryming van die psalms van Dawid voorberei, wat hy aan ’n sinode van die Franse kerke wou voorlê, aangesien groot belangstelling in die werk deur die Hugenote in Europa getoon is. Hy het dus sy bedanking aangebied, tot spyt van die Drakenstein-mense, en verlof gevra om na die Nederlande terug te keer. Die Vergadering van Sewentien het toegestem op voorwaarde dat hy bly tot die aankoms van ds. Hendrik Bek (Beck), wat hulle aangestel het om hom op te volg; Bek sou die Kaap eers in April 1702 bereik. Vir kalender 1700 was die beslissende pastorale dade dus van Loon se aankoms by Stellenbosch en de Groot se aanhouding vir die Nederlanders van Drakenstein, terwyl Simond se Franse gemeente nog dienste gehou het sonder ’n permanente kerkgebou en sonder om nog sy aangewese opvolger te ontvang. [3] [8]
Taaldruk het daardie aanstellings reeds omraam. Die direkteure wou hê dat Frans in Hugenote-gesinne so gou moontlik vir Nederlands plek moes maak; die aandeel Franstaliges was te klein, naas Nederlandse en Duitse afkoms, vir Frans om lank die openbare tong van ’n gemengde distrik te bly. Toe Bek later op bevel van die Sewentien openbare erediens in Nederlands gehou het, terwyl Paul Roux Franse sieketroosting voortgesit het, sou die Franse volwassenes wat nog nie ’n Nederlandse preek kon volg nie, om veertiendaagse Franse prediking memoriaal indien. Daardie twis behoort hoofsaaklik tot 1702 en daarna. In 1700 was die praktiese antwoord op gemengde hoorders eenvoudiger en meer plaaslik: hou die Franse bediening, en voeg de Groot by sodat Nederlandse boere by Drakenstein nie langer aan ’n taal oorgelaat is wat hulle nie verstaan het nie. [3] [8]
Kaapse kerk se hoeksteen — 28 Desember 1700
In April 1678 is die fondament van ’n kerk in Tafelvallei gelê, maar daarmee het die werk gestaak. Vir nog ’n kwart eeu is dienste in ’n groot saal binne die kasteel gehou. Mettertyd het die armesfondse tot ’n aansienlike bedrag opgehoop, en die kerkraad het toe toegestem om ’n som gelykstaande aan £2 200 Engelse geld aan die oprigting van die gebou te bestee. Aangesien die oorspronklike plan nou as te klein beskou is, is dit vergroot, en ’n nuwe hoeksteen is deur die goewerneur op die 28ste van Desember 1700 gelê. [3]
Teen die einde van 1703 sou die gebou klaar wees behalwe die toring. Die eerste diens daarin sou op die 6de van Januarie 1704 gehou word, met ds. Petrus Kalden as prediker. Van die gebou wat toe opgerig is, sou die toring en eindmure as deel van latere stof bly, wat deel vorm van die sywande van die huidige kerk—die Groote Kerk wat later bekend gestaan het as die dorpskerk wat onder Wilhem Adriaan se goewerneurskap voltooi is. Simon van der Stel sou daar in 1712 begrawe word, onder plaveisel en ’n gedenkteken wat later verlore geraak het toe die kerk in die negentiende eeu herbou is. Vir kalender 1700 was die beslissende openbare daad die Desember-fondament onder die seun se hand, befonds uit opgehoopte armesgeld en groter geskaal as die verlate 1678-plan—wat erediens, in vooruitsig, uit die kasteelsaals na ’n dorpskerk sou verskuif. [3]
Die Kaapse fondament het dus ’n jaar afgesluit waarin die landelike kerke ook beamptes gekry het sonder om nog stof te kry. Stellenbosch het van Loon in April ontvang; Drakenstein het de Groot vir sy Nederlandse hoorders in dieselfde maand ontvang, terwyl dit nog in plaaskamers en skure aanbid het; Tafelvallei het armesfondskapitaal aan ’n groter steenplan as die een wat twee-en-twintig jaar vroeër verlaat is, verbind. Die kasteelsaals sou deur 1701–1703 bly dien, maar die Desember-steen het die einde van daardie lang tussentyd as Kompanjiebeleid vasgelê eerder as as ’n private hoop van die kerkraad alleen. [3]
Wolversending, rysinvoer en droogte — 1700
Die direkteure was begerig om skaapwol uit Suid-Afrika te verkry, aangesien sommige monsters wat na Europa gestuur is as van uitstekende gehalte beoordeel is. Hulle was van oordeel dat as dit teen agt pennies per pond gelewer kon word, hulle ’n goeie wins daaruit sou kon maak, en die koloniste nog ’n betroubare bron van inkomste sou hê. Opdragte is aan die regering gestuur om hierdie bedryf deur die burgers te laat aanpak. Maar dit was nie ’n bedryf wat Suid-Afrikaanse boere in daardie tyd aangespreek het nie. Alhoewel ’n goeie aantal Europese skape in vorige jare ingevoer is, was daar baie min van suiwer ras oor, byna almal met die grootstert inheemse dier gekruis. Dit is algemeen geglo dat wolskape meer aan skurfte onderhewig was as ander, en die verwoesting wat daardie siekte aangerig het, was dikwels so groot dat die boere dit voortdurend gevrees het. Dan was daar die koste van afsonderlike kuddes. Verder was die karkas van die wolskaap nie so waardevol soos dié van die ander nie, sodat die veeboere wat vir slagting geteel het, selfs nie oorreed kon word om eksperimente te doen nie. [3]
In 1700 het die regering tweehonderd vyf-en-tagtig pond wol huiswaarts gestuur wat van skape van die Kompanjie geskeer is. Dit is gunstig ontvang, maar in plaas van toe te neem, het die hoeveelheid in daaropvolgende jare afgeneem. In 1703 was een klein baal al wat verkry kon word; dit het omtrent vyftien pennies Engelse geld per pond op die mark in Amsterdam gerealiseer. In 1704 is ’n baie klein hoeveelheid verkry, in 1705 niks nie, en in 1706 honderd-en-veertien pond. Intussen het die goewerneur die saak as private spekulasie aangepak. Hy het al die wolskape in die nedersetting by ’n plaas van homself byeengebring, na Europa geskryf vir ramme en ooie van goeie ras en na Java vir sommige Persiese skape, en was op die punt om die bedryf ’n billike proef te gee toe hy teruggeroep is. Die 1700-versending het dus die hoogtepunt gemerk van ’n amptelike eksperiment wat die burgers nie op skaal sou aanpak solank slagvee winsgewender en minder siekte-angsvol onder plaaslike oortuiging gebly het nie. [3]
Die goewerneur het vroeër probeer om die kultuur van sy te introduceer. Hy het eksperimente met die wit moerbei gedoen, wat gevind is om goed te groei en te floreer, maar die sywurms wat hy uit ingevoerde eiers verkry het, is almal dood. Hy het die proef toe opgegee, van oordeel dat die moerbei in die verkeerde seisoen van die jaar blare dra vir wurms uit die suide van Europa. ’n Minder belangrike maar meer geslaagde eksperiment van hierdie goewerneur was die plaas van patryse en faisante op Robbeneiland om te teel. Ander opbouende werk by wat tot dieselfde gewoonte van amptelike inisiatief behoort: verbetering van die Kompanjietuin, ’n klein museum en herboude tuinhuis, ’n botaniese gids wat ’n eeu later nog geraadpleeg is, ’n nuwe tuin naby Rondebosch genaamd die Nieuwe Landen (Newlands), boomplanting, en die Waveren-verkenning reeds genoem. Nóg sy nóg jagvoëls het die graanbalans van die nedersetting verander, maar albei behoort by die Kompanjie se wolpakket van 1700: projekte van bo af gedryf waar burgerlike aansporing agtergebly het. [3]
Van 1698 tot 1705 was die seisoene baie ongunstig vir boerdery, en geen koring kon uitgevoer word nie. In 1700 het dit nodig geword om rys uit Java in te voer, aangesien daar nie voldoende graan in die land was vir die verbruik van die mense en die voorsiening van vars brood aan die bemannings van skepe nie. In 1705 sou die lang droogte breek, en die oeste sou baie goed wees; maar terwyl die koring geoes is, sou swaar reën inval en dit grootliks beskadig. Daar sou egter ’n oorskot bo die behoeftes van die land wees, en in 1706 sou uitvoer hervat word en veertienhonderd muids na Batavia gestuur word. Kalender 1700 het dus ’n hoopvolle wolpakket huiswaarts met rys op die terugreis gekombineer—bewys dat die nedersetting homself en die vlote nog nie uit plaaslike graan alleen kon voed nie. [3]
Die bevolking het in hierdie tyd vinnig toegeneem. Die gesinne van die burgers was oor die algemeen groot, hulle het op ’n vroeë ouderdom getrou, en geen jong vroue het ongetroud gebly nie. Uit Europa is elke jaar ’n paar setlaars ontvang. ’n Gebruik het in swang gekom om soldate en herstellende matrose vir kort tydperke as dienaars by burgers te laat dien, hulle lone en onderhoudskoste sodoende vir die Kompanjie gespaar, terwyl hulle by die hand was in geval van nood. Van ’n honderd tot ’n honderd-en-vyftig van die garnisoen en seemanne was gewoonlik uit in diens. ’n Groot aantal slawe is uit Madagaskar en Mosambiek ingevoer. Tussen die jare 1691 en 1700 merk baie vaname wat die eerste keer in die koloniale rekords voorkom—onder meer Bakhuizen, de Haas, Odendaal, Bisseaux, Helm, de Boer, van Rensburg, Brink, Hoffman, le Riche, Coenradie, Cronjé, Delport, Maritz, Mouton, Mouy, Niel, Swanepoel, en de Vos—die demografiese basis waarop daardie groei gerus het. Franse name wat in dieselfde generasie nog in Nederlandse spellinge ingesink het: Crosnier na Cronjé, Mesnard na Minnaar, de la Porte na Delport, Terreblanche na Terblanche, Niel na Nel. Teen daardie toename het die droogte, die rysinvoer, en die nog dun Waveren-lyn gestaan—uitbreiding binneland toe terwyl die graanskuur kort gebly het. [3] [8]
Die slegte seisoene het geneig om ’n gees van rusteloosheid onder die boerderybevolking te wek, wat deur die gedrag van die vernaamste beamptes van die regering vergroot is. Met die uitbreiding van die nedersetting onder oop veehandel en die Waveren-besetting het vars moeilikhede met San-rowers reeds op die Obiqua- en Groenkloof-flanke begin vorm. Blik plaas dieselfde druk in die oorsprong van die trekgewoonte: toe amptenare ’n beperkte mark met Kompanjiemiddele kon oorspoel, het burgers met klein onbystande middele weg van Tafelbaai na afgeleër weiding gekyk. Kalender 1700 self word minder as ’n jaar van openlike grensoorlog opgeteken as as die jaar waarin Valckenier se kommissie, Huising se kontrak, Vergelegen se vryeiendom, die Steenberge-lewensgebruik, die Waveren-huisies en buitepos, van Loon en de Groot, die Kaapse kerkfondament, die Kompanjie se wolpakket, en die Java-rysinvoer saam herrangskik het hoe die kolonie vleis gekoop, binnelandse weiding okkupeer, sy landelike preekstoele beman, en sy mense onder droogte gevoed het. [3] [4]