Boer History1700 aan die Kaap die Goeie Hoop: Valckenier se kommissie, Huising se vleiskontrak, oop veehandel, Waveren-besetting en Vergelegen
Valckenier, Huising se vleiskontrak en die oop veehandel — Februarie 1700
Die direkteure se opdrag van 27 Julie 1699 het Simon van der Stel se streng veeruil-placaat reeds nietig verklaar en beveel dat die handel oopgestel word op voorwaarde dat burgers trekosse teen veertien sjielings lewer wanneer dit vereis word. In Februarie 1700 het die politieke raad, onder daardie staande opdrag, tenders gevra om vleisvoorsiening op kontrakbasis te plaas. Die burger Henning Huising het ’n kontrak aangegaan om die garnisoen, hospitaal en Kompanjie se vlote van bees- en skaapvleis teen twee en ’n half pennies per pond te voorsien, met gebruik van die Kompanjie se slaghuise en, as veeweiveld, die hele distrik Groenkloof wat nie deur Khoikhoi beset was nie. Die kontrak is voorlopig vir tien jaar geteken, maar die direkteure het dit tot vyf jaar verminder. [3]
Met daardie transaksie het die Kompanjie beoog om die stuur van ekspedisies na die binneland om vee te koop, soos dit byna ’n halwe eeu die gebruik was, te staak; voortaan is dit slegs wanneer trekosse nodig was dat militêre ruilpartye binnelands gegaan het. Deur ’n placaat van die politieke raad onder voorsitterskap van die kommissaris Wouter Valckenier, op die 28ste van Februarie 1700, is die handel vir die burgers oopgestel, met sodanige beperkings as wat nodig geag is om misbruik te voorkom. Van hierdie datum af het veeteelt ’n gunstelingbedryf geword by jaarliks toenemende getalle koloniste. Daar was eweveel aan te verdien as met landbou, en dit is met minder koste en minder angs gepaard. Die regering het aansoekers toestemming gegee om grond op ’n bepaalde plek vir weiding te gebruik, maar as die weiding misluk of nie so goed was as verwag nie, het die okkupeerders nie gehuiwer om ander en beter plekke te soek nie. [3]
Valckenier se Februarie-teenwoordigheid het dus plaaslik vasgelê wat die Sewentien reeds uit Nederland besluit het: oop ruil onder regulasie, ’n private kontrakteur vir vloot- en hospitaalvleis, en Kompanjie-onttrekking van roetine-aankope binnelands. Huising se Groenkloof-weiveld en slaghuisvoorreg het hom, vir die vyfjaartermyn wat die direkteure sou toelaat, die vernaamste tussenganger gemaak tussen weidende vee en die reede se aanvraag. Kalender 1700 het dus nie met ’n nuwe oorlog of ’n nuwe fort begin nie, maar met ’n kommersiële herrangskikking van hoe vee die Kasteel se tafels en die skepe bereik. [3]
Vergelegen aan die goewerneur toegestaan — Februarie 1700
In dieselfde Februarie-besoek het kommissaris Wouter Valckenier, met gesag van die goewerneur-generaal en raad van Indië, aan Wilhem Adriaan van der Stel in vryeiendom vierhonderd morg grond by Hottentots-Holland toegestaan. Die plaas het hy Vergelegen genoem. Die goewerneur kon nie sonder sodanige hoër gesag grond vir homself neem nie; Valckenier se toekenning het dit verskaf. By hierdie vryeiendom het die goewerneur later nog bygevoeg deur ’n stuk aangrensende grond aan ’n ondergeskikte amptenaar toe te ken en dit dan teen ’n nominale prys van daardie persoon te koop—’n uitbreiding wat latere kritici as deel van dieselfde grondkonsentrasie sou behandel. [3] [4]
Op Vergelegen het hy ’n gerieflike woonhuis gebou, met ’n meul, ’n leerlooiery, ’n werkswinkel vir houtwaterpype, wyn- en graanstoorplekke, ’n opsigtershuisie, ’n slawekwartier en baie uitgebreide buitegeboue. Hy was gewoon om dikwels vir tien dae of ’n fortnight op ’n slag daar te woon, wanneer openbare sake deels opgeskort is. Dit is vir die direkteure verberg: daar is geen melding van Vergelegen of van die goewerneur se afwesigheid van die kasteel in die amptelike dagboek van gebeure of die korrespondensie van die tydperk nie, waarvan afskrifte na Holland gestuur is. Op die plaas is byna ’n halfmiljoen wingerdstokke geplant, of ten volle ’n kwart van die hele getal in die kolonie teen 1706. Bosse, boorde en koringlande is op ooreenstemmende skaal aangelê. Oor die berge by verskeie plekke het die goewerneur ses- of agthonderd grootvee en agt- of tienduisend skape gehad. [3] [4]
Die Februarie-toekenning het dus ’n private landboukompleks geopen wat later klagtes teen die administrasie sou oorheers. Sekunde Samuel Elsevier het die plaas Elsenburg naby Klapmuts verkry; ds. Petrus Kalden, predikant van die Kaap, het Zandvliet tussen Stellenbosch en die kop van Valsbaai verkry; die goewerneur se broer Frans van der Stel het by Hottentots-Holland geboer; en die vader het Constantia gehou. Die mark vir produkte was klein, en al hierdie persone het toegang daartoe gehad voordat gewone burgers enigiets kon verkoop. Kalender 1700 het nog nie openlike konflik oor daardie feite gebring nie, maar dit het wel Vergelegen se vryeiendomstitel onder Valckenier se kommissie op rekord geplaas. [3] [4]
Simon van der Stel en die Steenberge — 1 Februarie 1700
Op die 1ste van Februarie 1700 het dieselfde kommissaris, Wouter Valckenier, aan die afgetrede goewerneur Simon van der Stel lewenslange gebruik van die Steenberge toegestaan. Saam met die vryeiendom van Zeekoeivlei en omliggende grond ’n uur se stap in deursnee wat kommissaris Daniel Heins hom reeds op die 11de van Maart 1699 gegee het, het hy prakties die hele skiereiland buite sy Constantia-eiendom as veeweiveld gehad. Die Februarie-lewensgebruik het dus die grondskikking van die vader se aftrede voltooi terwyl die seun se Vergelegen-vryeiendom by Hottentots-Holland vasgelê is. [3]
By Constantia het Simon die gasvryheid en wynmaak voortgesit waarvoor vreemdelinge die huis reeds geken het. Die Steenberge-toekenning het nie ’n nuwe dorp geskep nie; dit het weidingsdiepte agter die skiereilandplaas wat reeds onder sy naam bekend was, wettig gemaak. In die politiek van 1700 het die vader se aftreegronde en die seun se Vergelegen aan teenoorgestelde kante van Valsbaai en die Hottentots-Holland-berge gestaan, albei binne twaalf maande van die Februarie-1699-oordrag onder Kompanjie-kommissarisse verseker. [3]
Besetting van die Land van Waveren — Julie–Oktober 1700
Die goewerneur se November-1699-toer het die Tulbagh-kom die Land van Waveren en die binnelandse reeks die Witsenberg genoem, en het besluit om daar ’n weidingsnedersetting te stig. Op die 31ste van Julie 1700 is sommige onlangse immigrante uit Europa gestuur om die Land van Waveren te okkupeer. Omdat dit die reënseisoen was, het die gesinne van die immigrante by die Kaap gebly totdat growwe huisies vir hulle akkommodasie opgerig kon word. Terselfdertyd is ’n korporaal en ses soldate gestuur om ’n militêre pos in die vallei te vorm vir die beskerming van die koloniste. Hierdie pos is die Waveren-buitepos genoem, en is vir baie jare in stand gehou. [3]
Op die 16de van Oktober is verskeie bykomende gesinne na die nuwe distrik gestuur om as veeboere ’n bestaan te maak. Verskeie burgers wat by Drakenstein gewoon het, is ná die 1699-toer reeds toegelaat om hulle vee by Riebeek-Kasteel te wei; die Julie- en Oktober-bewegings van 1700 het okkupasie oor die Roodezand in die kom self geneem. Landbou, behalwe om die behoeftes van inwoners te voorsien, kon nie met wins bedryf word weens die moeilikheid van vervoer nie; veeteelt was die beoogde hoofbron, in ooreenstemming met die oop-handelsregime wat pas onder Valckenier vasgelê is. [3]
Die Waveren-buitepos van sewe man was ’n dun lyn teen San-groepe wat die Obiqua-berge as basis vir afdraandes op vee ondertoe gebruik het. Moeilikhede met daardie rowers sou in 1701 toeneem, toe vee by Gerrit Cloete by Riebeek-Kasteel en by die Waveren-pos self gesteel is, en tydelike poste by Vogelvlei en versterkings gevolg het. Kalender 1700 het nietemin die burgerlike en militêre basis van die nuwe distrik gevestig: immigrantegesinne teruggehou by die Kaap totdat huisies gestaan het, toe ingetrek; ’n benoemde buitepos; en ’n tweede groep weidingsgesinne in Oktober. [3]
Van Loon by Stellenbosch en De Groot by Drakenstein — April 1700
Ná die verwydering in 1691 van ds. Pierre Simond na Drakenstein was daar byna nege jaar geen residensiële predikant by Stellenbosch nie. Een keer in drie maande het die predikant van die Kaap die vakante kerk besoek en die sakramente bedien, en by geleentheid het Simond vir dieselfde doel gekom. Op die oorblywende Sondae het die sieketrooster die dienste gelei. Uiteindelik het die Vergadering van Sewentien ds. Hercules van Loon, wat eens waarnemende predikant van die Kaap was, as residensiële predikant van Stellenbosch aangestel. Hy het op die 11de van April 1700 uit Nederland aangekom. [3]
By Drakenstein is diens steeds soms in die voorkamer van ’n boer se huis, soms in ’n groot skuur gehou, aangesien daar nog geen kerkgebou was nie. Daar was ’n Franse predikant, bygestaan deur ’n Franse sieketrooster. In April 1700 is vir die eerste keer ’n sieketrooster en skoolmeester vir die Nederlandse deel van die gemeente aangestel, wat vantevore verwaarloos is. ’n Bekwame en ywerige man genaamd Jacobus de Groot, wat van Indië na Europa teruggekeer het, is vir die doel by die Kaap aangehou. Die dubbele reëling—Franse bediening vir Hugenote, ’n nuuttoegewysde Nederlandse sieketrooster vir die Nederlandssprekende aandeel van dieselfde distrik—het die jaar as een van pastorale konsolidasie eerder as nuwe kerkfabriek by Drakenstein gemerk. [3]
Van Loon se installasie het die lang Stellenbosch-vakature gesluit wat deur die grootste deel van die 1690’s geduur het. De Groot se aanhouding het die verwaarlosing van Nederlandse hoorders in ’n gemeente wat nog rondom Franse prediking en Franstalige sieketroosting georganiseer was, beëindig. Geen van die aanstellings het in 1700 ’n nuwe steenkerk vereis nie; albei het benoemde amptenare op die plattelandse kringe geplaas terwyl Tafelvallei sy eie bouprojek voorberei het. [3]
Kaapse kerk se hoeksteen — 28 Desember 1700
In April 1678 is die fondament van ’n kerk in Tafelvallei gelê, maar daarmee het die werk gestaak. Vir nog ’n kwart eeu is dienste in ’n groot saal binne die kasteel gehou. Mettertyd het die armefondse tot ’n aansienlike bedrag opgehoop, en die kerkraad het toe ingestem om ’n som gelyk aan £2,200 Engelse geld vir die oprigting van die gebou aan te wend. Omdat die oorspronklike plan nou as te klein beskou is, is dit vergroot, en ’n nuwe hoeksteen is op die 28ste van Desember 1700 deur die goewerneur gelê. [3]
Teen die einde van 1703 sou die gebou behalwe die toring voltooi wees; die eerste diens daarin sou op die 6de van Januarie 1704 gehou word, met ds. Petrus Kalden as prediker. Van die gebou wat toe opgerig is, sou die toring en eindmure as deel van latere fabriek oorbly. Vir kalender 1700 was die beslissende openbare daad die Desember-fondament onder Wilhem Adriaan se hand, gefinansier uit opgehoopte armegeld en op groter skaal as die gestaakte 1678-plan—met die vooruitsig om aanbidding uit die kasteelsaai na ’n dorpskerk te verskuif. [3]
Wolversending, rysinvoer en droogte — 1700
Die direkteure wou graag skaapwol uit Suid-Afrika bekom, aangesien sommige monsters na Europa as uitstekende gehalte beoordeel is. Hulle was van mening dat as dit teen agt pennies per pond gelewer kon word, hulle goeie wins daaruit sou kon maak, en die koloniste sou nog ’n betroubare inkomstebron hê. Opdragte is aan die regering gestuur om hierdie nywerheid deur die burgers te laat aanpak. Maar dit was nie ’n bedryf wat homself destyds by Suid-Afrikaanse boere aanbeveel het nie. Alhoewel baie Europese skape in vorige jare ingevoer is, was daar baie min van suiwer ras oor, byna almal gekruis met die grootstert inheemse dier. Dit is algemeen geglo dat wolskape meer aan skurfte blootgestel is as ander, en die verwoesting deur daardie siekte was dikwels so groot dat die boere dit voortdurend gevrees het. Dan was daar die koste van aparte kuddes. Verder was die karkas van die wolskaap nie so waardevol soos dié van die ander nie, sodat die veeboere wat vir slagting geteel het, selfs nie tot eksperimente oorgehaal kon word nie. [3]
In 1700 het die regering tweehonderd vyf-en-tagtig pond wol huiswaarts gestuur wat van Kompanjie-skape geskeer is. Dit is gunstig ontvang, maar in plaas van toe te neem, het die hoeveelheid in daaropvolgende jare afgeneem. In 1703 was een klein baal al wat bekom kon word; dit het ongeveer vyftien pennies Engelse geld per pond op die mark in Amsterdam opgelewer. In 1704 is ’n baie klein hoeveelheid bekom, in 1705 niks nie, en in 1706 eenhonderd-en-veertien pond. Die 1700-versending het dus die hoogtepunt gemerk van ’n eksperiment wat die burgers nie op skaal sou aanpak nie terwyl slagvee meer winsgewend en minder siekte-angsvol onder plaaslike oortuiging gebly het. [3]
Van 1698 tot 1705 was die seisoene baie ongunstig vir boerdery, en geen koring kon uitgevoer word nie. In 1700 het dit nodig geword om rys uit Java in te voer, aangesien daar nie genoeg graan in die land was vir die verbruik van die mense en die voorsiening van vars brood aan skeepsbemannings nie. Die lang droogte sou eers in 1705 breek, toe oeste baie goed was alhoewel deur oesreën beskadig, en uitvoer sou in 1706 hervat met veertienhonderd muid na Batavia. Kalender 1700 het dus ’n hoopvolle wolpakket huiswaarts gekombineer met rys op die terugreis—bewys dat die nedersetting homself en die vlote steeds nie uit plaaslike graan alleen kon voed nie. [3]
Die bevolking het in hierdie tyd vinnig toegeneem. Die gesinne van die burgers was oor die algemeen groot, hulle het vroeg getrou, en geen jong vroue het ongetroud gebly nie. Uit Europa is elke jaar ’n paar setlaars ontvang. ’n Gebruik het posgevat om soldate en herstellende matrose vir kort periodes as dienaars by burgers te laat dien, sodat hulle lone en onderhoudskoste vir die Kompanjie gespaar is, terwyl hulle by die hand was in geval van nood. Van honderd tot honderd en vyftig van die garnisoen en seemanne was gewoonlik uit in diens. Baie slawe is uit Madagaskar en Mosambiek ingevoer. Teen daardie groei het die droogte, die rysinvoer en die nog dun Waveren-lyn gestaan—uitbreiding binnelands terwyl die graanskuur kort gebly het. [3]
Sluiting van 1700 aan die Kaap
Teen die einde van 1700 het kommissaris Wouter Valckenier op die 1ste van Februarie aan Simon van der Stel lewenslange gebruik van die Steenberge toegestaan en, in dieselfde Februarie-besoek, aan Wilhem Adriaan vierhonderd morg vryeiendom by Hottentots-Holland as Vergelegen gegee; op die 28ste van Februarie het die raad onder sy voorsitterskap die veehandel by placaat vir die burgers oopgestel, terwyl Henning Huising die vleiskontrak vir garnisoen, hospitaal en vlote teen twee en ’n half pennies per pond met Groenkloof as weiveld geneem het (tien jaar voorlopig, deur die direkteure tot vyf gesny). Op die 11de van April het ds. Hercules van Loon as residensiële predikant van Stellenbosch aangekom ná byna nege jaar sonder een, en in April is Jacobus de Groot as sieketrooster en skoolmeester vir die Nederlandse deel van Drakenstein aangehou. Op die 31ste van Julie is onlangse immigrante gestuur om die Land van Waveren te okkupeer, hulle gesinne by die Kaap gehou totdat huisies gestaan het, en ’n korporaal met ses soldate het die Waveren-buitepos gevorm; op die 16de van Oktober het verdere weidingsgesinne gevolg. Die regering het tweehonderd vyf-en-tagtig pond Kompanjie-wol na Europa gestuur en rys uit Java ingevoer onder die lang droogte wat koringuitvoer geblokkeer het. Op die 28ste van Desember het die goewerneur die nuwe hoeksteen van die Tafelvallei-kerk gelê, gefinansier uit opgehoopte armefondse op ’n vergrote plan. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar wat die veehandel en vleiskontrak oopgestel het, Vergelegen se vryeiendom en Waveren se eerste huishoudings geplant het, twee plattelandse preekstoelen en skoolposte gevul het, en die dorpskerk in steen begin het terwyl graan nog misluk het en wol kortstondig die reede verlaat het. [3]