Boer History1815 aan die Kaap die Goeie Hoop: die Arniston, Slagtersnek, en Jan Bezuidenhout
Somerset-plaas en Groote Post — 1815
Lord Charles Henry Somerset het die Kaap vanaf die 6de van April 1814 geregeer. Hy was 46 toe hy die eed afgelê het, deur bloed of huwelik verwant aan die groot tory-families, en nie ’n man om as blote beskermheer te sit nie. ’n Paar maande ná sy aanstelling het hy ’n groot landbou-inrigting aan die ander ent van die kolonie gestig, deels om die troepe op die oostelike grens van meel en hawerhooi te voorsien, en deels om tabak as uitvoer te beproef. Die terrein was die strook by die Boschberg wat in Van Plettenberg se tyd deur Willem Prinsloo in besit geneem is, onlangs twee leenplase van Triegard en Bester. Die huurkontrakte is gekanselleer. Triegard het 2200 riksdaalders vir geboue en oeste ontvang, Bester 1400; Bester se plek is geneem vir die fontein wat albei natgemaak het. Die plaas het saakgemaak omdat die poste aan die Vis nog gevoed moes word, en omdat Somerset ’n uitvoer wou hê wat uit ’n regeringsinrigting onder sy eie naam sou kom. [3] [4]
Op die 1ste van Januarie het dr. Mackrill met sy gesin en afhanklikes, 20 siele in alles, besit geneem. Hy het 6000 tabakplante al in die grond gevind, twee kombuistuine, en omtrent 30 wawragte pampoene; twee lae modderhuise van 40 voet en ’n klein meul op Bester s’n was die hele staande werk. ’n Barak van 50 voet by 14 is vir die manne van die Kaapse Regiment opgerig; die Europeërs het een van die modderhuise geneem, wat ook as timmermanswinkel moes dien; die ander het ’n stoorkamer geword. Mackrill het ’n huis vir homself en sy gesin gebou, nog vier vir werksmense, en nog ’n klein meul. ’n Looiery, kersery, en seepwerk is vir later bespreek. Hy het wat hy gehad het aan beeste bestee en toe die openbare fondse gevra om die res te dra — “die land sal dit verdra” — en die plek is gesubsidieer. Arbeid was swaarder: hy het gevra vir sommige van die manne op Robbeneiland en vir klein Khoikhoi-kinders van Bethelsdorp; geen van dié twee uitweë is gevolg nie. Op sy voorstel dat die land die goewerneur se naam verdien, is die inrigting die Somerset-plaas genoem. [3] [4]
In Junie het die eerste vrag produkte Kaapstad bereik: 250 pond blaar-tabak en drie klein vatjies gedraaide tabak om te kou. Hoeveel Mackrill se werk was en hoeveel Triegard se oorblywende aanplanting, was nie duidelik nie; die monster het nie by die dokter se hoop uitgekom nie. Hy het gevra dat dit nie na Londen gestuur word nie, waar dit skaars vir die plaas die agting sou verdien wat sy moontlikhede verdien het, maar in Kaapstad verkoop en daar gekou word. Daarna het die tabakproef stil geraak, en die plaas se ware werk het meel, hawerhooi, en die aankoop van graan en beeste by die omliggende boere geword om die oostelike poste te voed. Wat van die Junie-monster afgehang het, was nie ’n nuwe uitvoer nie maar ’n kommissariaat: die Boschberg sou die linie voed, nie Londen nie. [3] [4]
Terselfdertyd was die proefplaas by Groote Post nog onder ’n raad van die voorste landbouers en etlike van die vernaamste burgerlike amptenare. Dit was gebruiklik om die goewerneur te vra om as president te sit, ’n amp wat weinig meer as ere was. Somerset het die lede bedank, toe na Groote Post uitgegaan en instruksies uitgereik hoe die werk gedoen moes word. Sommige van die direkteure het probeer om hul menings te gee; hulle het ophou bywoon toe hulle gevind het hy vasbeslote is om sy eie siening af te dwing. In Maart het hy die raad ontbind en die plaas in sy eie hande geneem. Hy was mal oor die renbaan en het die naam van ’n uitstekende perdekundige gehad. Hy wou Suid-Afrika sterk, goed geboude perde in getalle genoeg vir die leër in Indië laat voortbring. Openbare fondse sou nie soveel hoëklas-dekhengste koop as wat hy wou hê nie, so hy het baie op eie koste ingevoer. Teenstanders het later gesê hy handel in perde en gee grond aan dié wat hom afpersende pryse betaal; wat van 1815 gesê kan word, is dat die bloedlyne ingekom het, en dat ’n paar jaar later ’n uitvoer na Mauritius en Indië sou wys. [3]
Die papier-riksdaalder het dié jaar gedaal tot omtrent 2 sjielings en 2 pennies en ’n halfpenning. Amptenare wie se salarisse in sterling in Engeland vasgestel is — die goewerneur 10000 pond, die koloniale sekretaris 3500, en die res van daardie kort lys — is teen die wisselkoers betaal en het die val nie gevoel nie. Hulle het meer as ’n derde van die hele salarisrekening opgeslurp. Elke ander burgerlike amptenaar is in riksdaalders betaal en het dieselfde getal ontvang of die wisselkoers hoog of laag was; toe die papier daal, het hulle naby nood geleef. Selfs die hoofregter het nog net 6000 riksdaalders getrek, die ander regters 3250. Vrede in Europa ná die Napoleontiese oorloë het die kolonie se boeke nie verlig nie: oorlogsvraag het weggeval, en die riksdaalder van 1811–1815 het gemiddeld omtrent 2 sjielings en 6 pennies teen 3 sjielings en 6 pennies in die eerste jare ná Blaauwberg geweeg. [3] [4]
Die koste van die Khoikhoi-regiment was ’n las teen die koloniale inkomste, en die burgers het dit nie gehou nie. Sir John Francis Cradock het die korps van 500 tot 800 vermeerder net voordat hy geseil het, met die bedoeling om die burgers te ontlas wat nog die grensposte gehou het. Gereelde troepe is eerder onttrek, en die burgers moes bly tot April, toe Somerset, om hulle huis toe te laat, elke soldaat opgestuur het wat van die bewaking van Kaapstad gespaar kon word. Hy het nie meer van die regiment gehou as die koloniste nie, en hy het die sekretaris van staat aangespoor om dit te ontbind en ’n bataljon gereeldes te stuur; die keiserlike owerhede het ingestem, maar dit was toe nie gerieflik om nog ’n mag troepe te stuur nie. Aan die oostelike linie het die jaar ook die dorpe gemerk. In Februarie is kolonel Cuyler omtrent agtuur die aand in die bors gesteek deur een van sy Xhosa-polisiemanne, Cassie, wat hom ’n briefie oorhandig en toe ’n dolk gebruik het; die wond was gevaarlik maar nie dodelik nie, en Cassie het gesê hy is geteister met te veel werk. Die algemene plan van Grahamstad soos Knobel dit opgemeet het, was al goedgekeur; erwe aan weerskante van die hoofstraat moes verkoop word op voorwaarde dat ’n huis van minstens 30 voet by 13 by 8, van klip, baksteen, of modder, binne 18 maande op die straatlyn gebou word. Die openbare veiling is op die 8ste van Mei gehou. Pryse het ver bo die eerste bedoelde syfers geloop: Pieter Retief het 195 riksdaalders vir lot 20 en 50 vir lot 31 betaal; luitenant-kolonel Prentice 300 vir lot 23; majoor Fraser 170 vir lot 24. Die dorp self was nog dun: die totale getal geboue van alle soorte het, na alle waarskynlikheid, nie 30 oorskry nie, en dié vêr van mekaar; die hutte van Junie 1812 het nog gestaan en in gebruik gebly, maar so vervalle geraak dat hulle nie meer herstel kon word nie. [3] [4]
Op die 12de van Mei is Andries Stockenstrom van Cradock bevorder tot volle landdros van Graaff-Reinet in die plek van Fischer, wat na Tulbagh gegaan het; Jan Frederik van de Graaff het by Cradock opgevolg. Stockenstrom het ’n dorp gehad wie se drostdyhuis al in verval was, ’n tronk weinig beter as geen, en ’n pastorie beter as die drostdy by Uitenhage; Cradockstraat se 30 erwe is die vorige jaar vir 23329 riksdaalders verkoop, en die nuwe landdros het hom tot die verbetering van die plek gesit. Vroeg in die jaar het Coenraad Buys die sendingmense besoek wat naby die samevloeiing van die Vaal en die Oranje bymekaargebring is, en die mense se gemoedere is met alarm gevul deur sy berigte; in dié jaar het hy weer van die beskawing gevlug en naby Klaarwater — later Griekwastad — noord van die Oranje gaan woon. Twee sendingstasies onder die mense oorkant die Oranje het toestemming gekry om te staan, nadat Fischer die saak voor die regering gebring het. Die Mei-bevorderings het saakgemaak omdat die man wat Frederik Bezuidenhout in Oktober moes laat arresteer, eers toe die volle stoel by Graaff-Reinet inneem. [3] [4]
Die Arniston — 30 Mei 1815
In 1815 is ’n pospakketdiens tussen Engeland en die Kaap ingestel. Vinnigseilende vaartuie is deur die keiserlike regering gebruik om maandeliks die Theems te verlaat, en om pos, passasiers, en ligte vrag na die Kaapkolonie, Mauritius, en Indië te dra. Posgeld op briewe is vasgestel op 3 sjielings en 6 pennies die kwart-ons, op koerante op 3 pennies ’n ons. Briewe kon nog deur ander vervoer deur die poskantoor gaan teen 1 sjieling en 2 pennies uit Engeland en 8 pennies van die Kaap; die hoër tariewe by die gereelde diens moes vir reëlmaat en spoed betaal word. Die eerste pakket van daardie diens, die Eclipse, kaptein Burford, het op die 20ste van Desember die Theems afgevaar. Daardie seiling was nog maande weg toe die jaar se ergste wrak op die Agulhas-strand gelê het. [3]
Teen twaalfuur op die 30ste van Mei het die Engelse transport Arniston, kaptein George Simpson, tuiswaarts van Ceylon, breekers deur dik mis loefwaarts gesien. Wind en stroom het haar aangesit; alle pogings om oopsee te wen was vrugteloos. Teen vieruur was die posisie so gevaarlik dat drie ankers uitgegooi is; twee van die kabels het gebreek, en die kaptein het besluit om die skip voor nagval aan die strand te loop as die enigste kans om dié aan boord te red. Sy het vêr van die waterlyn gestrand, omtrent 25 myl noordoos van Kaap Agulhas. Die wrak het saakgemaak omdat dié kus nog geen vuurtoring gehad het nie, en omdat ’n tuiswaartse transport van Ceylon so na as wat die Kaap daardie jaar aan ’n enkele oggend se ramp gekom het. [3]
378 siele was aan boord, insluitend 14 vroue en 14 kinders. Onder die passasiers was generaal-majoor viscount Molesworth en sy dame; daar was heelwat ongeskikte soldate wat na Engeland teruggekeer het. Toe donkerte inval was nie ’n enkele boot gereed nie. Voor middernag het die skip stukkend gegaan, en van almal aan boord het net ’n timmerman en vyf matrose lewendig die land bereik. Hulle het die kus afgedwaal en van skaaldiere en kos wat uitgespoel het geleef. [3]
Op die 5de van Junie het ’n jong man genaamd Daniel Swart, wat toevallig van sy vader se huis ’n paar myl verder na die strand gery het, hulle teëgekom en huis toe geneem, en die ramp by die regering bekendgemaak. ’n Span arbeiders is gestuur om langs die strand te soek. Nie minder nie as 340 lyke is gevind en begrawe; ’n aansienlike hoeveelheid arrak in vate, skeepsmeubels, en ander artikels wat aan land gedryf het, is verseker. [3]
Lady Somerset en die weeshuis — September 1815
Die goewerneur het met sy dame, twee seuns, en twee dogters uitgekom. Die gesinskring was nie lank volledig nie. Lady Somerset, ’n dogter van viscount Courtenay, is skielik op die 11de van September oorlede. Haar oorskot is in ’n kelder onder die plaveisel van die Nederduitse gereformeerde kerk neergelê, waar die grond so met die as van die dooies gemeng is dat dit soos een groot graf is. Die begrafnis, hoewel die sterfkennis in die Gazette gesê het dit is so privaat as moontlik afgehandel, was onder die laastes aan die Kaap wat bygewoon is deur huilebalken, onderskeie van die tropsluiters wat 1 riksdaalder elk betaal is om die stoet te verleng — omdat hoe nader aan die lyk hoe groter die onderskeiding, omdat ’n groot trein ’n teken van agting was, en vanweë die bygeloof dat die laaste in die ry die volgende sou sterf. [3]
In Kaapstad het lank Margaretha Anna Heyning gewoon, weduwee van Hendrik Pieter Moller, geseën — soos sy aan ’n goewerneur geskryf het — met wêreldse goed, en oortuig dat dit haar Christelike plig is om dit vir die armes te gebruik. In September 1799 het sy ’n plan vir ’n toevlug vir behoeftige bejaarde vroue voorgelê; ’n erf bo-aan Langstraat is toegestaan; sy het Jan Vlotman, Godlieb Willem Bruckner, Jan Bougard, en Gerhard Ewoud Overbeek as die eerste direkteure genoem, en self 333 pond in die fonds gesit. Die bouplan is later laat vaar vir ’n maandelikse uitkering aan bejaarde Christenvroue in nood, sonder onderskeid van kerk of kleur. ’n Som van 1200 pond wat eers aan Michiel Christiaan Vos van Tulbagh vir ’n Roggeveld-kerk gegee is, het teruggekom toe Vos ná Amiens besluit het om te gelaat; sy het dit vir die diens van God opsygesit, en in 1808 besluit om ’n weeshuis te bou en dit met daardie geld te begiftig. Caledon het geen beswaar gehad dat die ou fondament vir ’n weeshuis gebruik word nie, en in Julie 1811 het hy 5000 riksdaalders uit sy private beurs gegee. Somerset het goedgekeur, en in Julie 1814 die raad vir onbestorwe boedels gelas om 8000 riksdaalders sonder rente as lening voor te skiet, wat feitlik gelykstaande aan ’n skenking was. Die opening in September 1815 was die jaar waarin dié gawes ’n huis geword het. [3]
Die gebou is in Oktober 1814 voltooi, maar dit was eers op die 26ste van September dat die Suid-Afrikaanse weeshuis formeel oopgemaak is. Dominee Serrurier, toe geboë onder jare, het sy laaste openbare toespraak by dié geleentheid gelewer, en ’n kollekte van omtrent 160 pond sterling is vir die begiftigingsfonds ingesamel. Bestuur is by ses direkteure gevestig, drie Lutherane en drie van die Nederduitse gereformeerde kerk, die oorlewendes om ’n opvolger aan te stel: George Willem Hoppe, Simon Stronk, Gabriel Jacobus Vos, Sebastiaan Leibbrandt, Frans de Necker, en Johan Wrensch, met Andries Richert as sekretaris. In haar testament en laaste kodisil van die 6de van Desember 1814 het mevrou Moller ’n onderwyserswoning en skoolkamer in Houtstraat wat Langstraat inkyk bygevoeg, toe aan die Lutherse gemeente verhuur, nooit vir ander as godsdienstige doeleindes te gebruik nie, en twee slawe — een ná 15 jaar vrygelaat te word, die ander ’n ambag geleer en ná 10 jaar teen betaling van 400 riksdaalders vrygelaat te word. Ná legate aan familie en 100 riksdaalders aan elkeen van etlike liefdadighede, moes die restant gelykop tussen die weeshuis en die Suid-Afrikaanse sendinggenootskap verdeel word. Haar bydraes tot die inrigting het tot omtrent 6000 pond beloop; ander skenkings tot die datum van stigting was omtrent 1000. [3]
Dieselfde September wat Lady Somerset begrawe het en die weeshuis oopgemaak het, het die sekretaris van staat, met Napoleon op Sint Helena in die oog, Somerset gelas om ’n garnisoen op die hoofeiland van Tristan da Cunha te plaas, wat hy as altyd as ’n afhanklikheid van die Kaapse regering beskou het — ’n veronderstelling wat die ou Hollandse ondersoek van 1696 in die Geelvink nie gedra het nie, want die eilande is onbeset gelaat as buite die handelsroete. ’n Amerikaner genaamd Lambert het in Desember 1810 met twee metgeselle op die hoofeiland gaan sit; Lambert en een metgesel het in Mei 1812 al visvang verdrink; Thomas Currie van Livorno het gebly, later aangesluit deur John Tankard en John Talien. In 1815 is by die Kaap berig dat dié persone oorvloed groente, graan, en varke het, en net ontevrede is omdat hulle sonder vroulike metgeselle is. Voordat die sekretaris se opdrag Somerset bereik het, het Sint Helena al seemanne gestuur om die Britse vlag te hys; hulle het niemand daar gevind behalwe Currie nie. Die Kaapse garnisoen self was nog nie ter see nie toe die jaar sluit. Die bevel het saakgemaak omdat Napoleon op Sint Helena elke Suid-Atlantiese eiland ’n moontlike reddingsbasis gemaak het, en omdat die Kaap gesê is die plig is al sy eie. [3]
Frederik Bezuidenhout — Oktober 1815
In 1815 het die bitter gevoel wat die vervolgings van die swart sirkuit veroorsaak het, nog nie uitgesterf nie, en die ontevredenheid oor verhoogde belasting was algemeen, terwyl baie op die grens gehou het dat die Khoikhoi-regiment daar gestasioneer is meer om hulle met ’n sterk hand te regeer as om ’n inval van die Xhosa te voorkom. Die swart sirkuit van 1812–1813 was die spesiale hof wat deur die landdistrikte gestuur is om klagtes van mishandeling van Khoikhoi-knegte te verhoor; sy dagvaardings en vonnisse het ’n staande grief onder die oostelike boere gelaat. Sake was in dié stand toe ’n klag van mishandeling van ’n gekleurde kneg voor die adjunk-landdros van Graaff-Reinet gelê is teen Frederik Cornelius Bezuidenhout, wat in die vallei van die Baviaansrivier gewoon het op ’n plaas wat aan grond gegrens het wat later ’n ander naam sou kry. Die kneg was ’n Khoikhoi genaamd Booy. Die geskil het jare geloop: kontrakte, beeste, goed wat agtergelaat is, woorde in die werf. Booy het na Grahamstad gegaan en in die Kaapse Korps ingeskryf; hy het teruggekom en weer gegaan. Bezuidenhout wou nie voor die adjunk-landdros verskyn nie. Die klag het saakgemaak omdat ’n dagvaarding wat ’n Baviaansrivier-boer nie wou gehoorsaam nie, Khoikhoi-soldate op ’n blanke man se plaas sou trek. [3] [4] [7]
Op die 18de van Maart het ’n geregsbode weer gekom. Ná hy die boodskap ontvang het, het Bezuidenhout in ’n humeur gevlieg, sy vuis geskud, en gevloek: wat dink die landdros? wat dink Stockenstrom? hy gee om sy lewe net soveel as niks. Die bode het gesê hy kom nie om te twis nie, net om hom te dagvaar, sê net of hy sal verskyn of nie. “Ek kan nie verskyn nie.” Op die 12de van September is hy weer gedagvaar; sy antwoord was dat dit onmoontlik is, omdat sy liggaamlike gesteldheid dit nie toelaat nie. Die saak het voor die sirkuitregters, W. D. Jennings en F. R. Bresler, op die 5de van Oktober gekom. Bezuidenhout was afwesig. Die hof het die hardnekkige nie-verskyning aangeteken en die landdros gelas om hom te laat arresteer. Stockenstrom was eers sedert Mei volle landdros; hy het die bode gelas om by die veldkornet van die Baviaansrivier-wyk om bystand aansoek te doen, en hom ’n brief gegee aan luitenant Rousseau by die naaste pos, met die versoek om hulp as dit nodig is. [3] [4]
Die bode het na die veldkornet gegaan, Philip Opperman, wat enige diens geweier het: hy het geweet Bezuidenhout is bereid om te weerstaan, en het raad gegee dat die brief aan die militêre offisier afgelewer word. Rousseau het, ná ontvangs van die brief, ’n party Khoikhoi-soldate voorsien, wat die bode na die plaas vergesel het. Toe hulle die woning nader, het Bezuidenhout op hulle geskiet, en toe met twee knegte na ’n grot in ’n groot rots wat oor die rivier hang, teruggetrek, waar hy voorheen ’n hoeveelheid ammunisie gestoor het. Die mond van die grot kon net deur een man op ’n slag nadergery word, maar van bo-op die rots kon die insittendes gehoor en toegespreek word. Hy is herhaaldelik opgeroep om oor te gee, en het volhardend geweier, en verklaar dat hy nooit lewendig gegryp sou word nie. Hy was besig om op ’n Khoikhoi-soldaat te mik toe hy die boonste deel van sy lyf blootgestel het, en is doodgeskiet deur een van die party wat gekom het om hom te arresteer. [3] [4] [7]
Die twee metgeselle het hulself oorgegee. Hulle is na Graaff-Reinet gestuur en op die 21ste van Oktober verhoor omdat hulle die hofbeampte in die uitvoering van sy plig weerstaan het, en is vrygespreek op grond daarvan dat hulle nie vrye agente was nie. Gerrit Bezuidenhout, broer van die dooie, met sy vier seuns en ’n Khoikhoi, wat die skote gehoor het en gedink het daar is ’n aanval deur Xhosa of ’n dergelike alarm, het te perd ingekom terwyl die besigheid nog op die rots was. Die dooie liggaam is uit die grot gebring. [3] [4]
Die volgende dag het die familie en vriende by die begrafnis byeengekom. By die graf het Jan Bezuidenhout verklaar dat hy nooit sou rus totdat die Khoikhoi-korps van die grens verdryf is en dié wat die ramp oor sy familie gebring het, gestraf is nie. Stockenstrom, Opperman, en Rousseau is genoem as veral wraak verdienend. Die ander teenwoordiges het die warmste simpatie uitgespreek, en voordat die geselskap uiteengegaan het, is ’n opstand beplan. Uit die klowings en die woude het die oproep uitgegaan dat Khoikhoi-soldate, handelende onder bevele van die Britse owerhede, ’n blanke man gedood het. Die klein groep treurendes het geweet dat weerstand teen die regering met wapengeweld ’n hopelose taak is; hulle het voor hulle die gevolg van Engeland se Khoikhoi-soldate gesien, en Jan, by daardie graf, het uiting gegee aan die angs van sy siel. [3] [4] [7]
’n Bietjie later het ’n byeenkoms op ’n ander plaas plaasgevind, toe besluit is dat ’n deputasie na Gaika se kraal moet gaan en probeer om bystand van hom te kry. Cornelis Faber, wie se suster Jan se vrou was, met drie of vier ander — onder hulle, in een relaas, Frans Marais — het dadelik op dié sending gelaat. Kort nadat hulle gegaan het, is hul doel aan Opperman bekendgemaak deur een wat by hul besprekings was. Die veldkornet het na Graaff-Reinet vertrek om Stockenstrom in te lig, maar het onderweg verneem dat hy, die landdros, en Rousseau verantwoordelik gehou word vir wat gebeur het. Gevolglik het Opperman nie gewaag om terug te keer nie, maar ’n brief aan Willem Krugel gerig waarin hy hom vra om as veldkornet op te tree. Teen die einde van Oktober was Hendrik Prinsloo al onder die plase aan die beweeg. Wat van Faber se rit afgehang het, was of ’n Xhosa-hoofman ’n blanke opstand teen die Kaapse Regiment sou bewapen. [3] [4] [7]
Slagtersnek — 18 November 1815
Op die 9de van November het die vernaamste samesweerders by die huis van Diederik Mulder ontmoet. Behalwe Jan Bezuidenhout en Cornelis Faber was daar Hendrik Prinsloo, seun van ou Marthinus die voormalige leier van die nasionaliste, Theunis de Klerk, Stephanus Botma, en Andries Meyer. Daar is ’n brief opgestel, gerig aan ’n bejaarde boer van invloed genaamd Jacobus Kruger, waarin hy van hul planne ingelig en uitgenooi is om aan te sluit. Dit is deur Botma uit Jan se diktee geskryf en deur Prinsloo geteken, en aan Jan Mulder gegee om na Kruger te neem. Op raad van sy broer, by wie se huis die byeenkoms gehou is hoewel hy nie daaraan deelgeneem het nie, het Mulder eerder na Stephanus van Wyk, veldkornet van die Tarka, gery en hom die stuk gegee. Van Wyk het daarmee na die adjunk-landdros by Cradock gehaas, wat afskrifte aan majoor Fraser by Grahamstad en aan kaptein Andrews aan die Vis gestuur het; die oorspronklike het na Stockenstrom by Graaff-Reinet gegaan. Van de Graaff het ook ’n bevel aan Opperman gerig om ’n kommando op te roep om te help om ’n inval van die Xhosa te voorkom; daardie bevel, omdat Opperman by Graaff-Reinet gebly het, het in Krugel se hande gekom. Die brief het saakgemaak omdat ’n stuk papier vir Kruger binne ure ’n lasbrief in drie kantore geword het. [3] [4]
Die owerhede, só met die ontwerp bekend, het dadelik maatreëls getref. ’n Patrollie het uit kaptein Andrews se pos gegaan, en Hendrik Prinsloo is verras, in hegtenis geneem, en as gevangene na die pos op Willem van Aardt se plaas gevoer, terwyl sy medestanders nog niks van gevaar vermoed het nie. Die nuus van sy inhegtenisneming, in plaas daarvan om ontsteltenis te versprei, het hulle aangespoor om met groter krag voort te gaan. Gaika het geweier om te help toe hy eers gevra is; Faber het nou na die kraal teruggekeer en die hele Zuurveld aangebied in ruil vir die vallei van die Katrivier en hulp teen die Khoikhoi-soldate. Gaika was te versigtig om in te stem, en het geantwoord dat hy eers moet sien hoe die wind waai voordat hy homself by ’n vuur plaas. [3] [4] [7]
Ten spyte van die mislukking het Abraham Botma op die 12de van November, op bevel van Jan Bezuidenhout, van huis tot huis in die Tarka laat weet dat Gaika hulp beloof het, die burgers uitgenooi om aan te sluit, en dié wat weier, gedreig dat hulle onbeskermd aan die genade van die Xhosa oorgelaat sou word. Theunis de Klerk was besonder besig. Intussen het Krugel, wat vir Opperman opgetree het, volgens Van de Graaff se bevel ’n aantal boere by Daniel Erasmus se opstal byeengeroep om ’n Xhosa-inval te weerstaan. Toe hulle bymekaarkom, het hulle tot ’n man verklaar dat hulle aan die kant van die regering is; maar die volgende aand het Theunis de Klerk, Jan Bezuidenhout, en Nicholas Prinsloo onder hulle verskyn en hulle oorgehaal om te help om Hendrik Prinsloo uit die bewaring van Khoikhoi-soldate te kry. [3] [4]
Op die 14de van November het Krugel se kommando met die oorspronklike samesweerders — in alles omtrent 50 man — onder Jan se bevel na kaptein Andrews se pos opgeruk, en toe hulle naby was, ’n Khoikhoi gestuur om te vra dat Hendrik Prinsloo oorgelewer word. Teen dagbreek daardie oggend is die pos versterk deur burgers onder Willem Nel, en majoor Fraser het aangekom en die bevel oorgeneem. Hy het die bode teruggestuur om te sê hy wil hê ’n burger moet kom om met hom te praat, sy doel om die verdwaasde manne te beweeg om nie verder te gaan nie. Nicholas Prinsloo het daarom na die pos gegaan, maar in plaas daarvan om kalm te praat, het hy in dreigende taal die vrylating van sy broer geëis. Fraser het geweier. Jan het gedink Nel kan oorgehaal word om van kant te verander en het om ’n onderhoud gevra; Nel het die opstandelinge besoek, is gevra om die hele burgerskap van Uitenhage op te roep en hulle deur hul mening te laat lei, het geweier, en sy uiterste gedoen om hulle te oorreed om die plan te laat vaar. Dit was met moeite dat hy weggekom het; sommige van die party wou hom met geweld terughou. Toe Nel gelaat het, het Jan die opstandelinge in ’n kring gevorm en van Krugel vereis om, in die naam van sy kommando, ’n eed van getrouheid aan hul saak af te lê. Die eed is afgelê, sommige van Krugel se manne wat hul hoede lig, ander die woord ja herhaal, sommige nóg die een nóg die ander. ’n Brief is toe aan Fraser gestuur waarin hy gelas word om Prinsloo nie weg te stuur nie, en ingelig word dat hulle binne vier dae sou terugkom. Hierna het die bende teruggetrek, en sommige het na verskillende dele van die grens gegaan om hulp te probeer kry. [3] [4]
Op die 17de van November het die bende na Slagtersnek opgeruk, naby die samevloeiing van die Baviaans- en Visrivier, wat ooreengekom is as die plek waar dié wat vir hulp gegaan het, enige rekrute wat hulle kon werf, sou bring. Gedurende die vorige nag het Cuyler, landdros van Uitenhage en militêre kommandant van die grens, Andrews se pos bereik, en hy het nou gemeenskap oopgemaak met die doel om die manne tot oorgawe te beweeg. Nel het weer na hulle gegaan en hulle aangespoor om te staak, tevergeefs. Die heemraad Barend de Klerk, ’n man van voorbeeldige karakter, het na sy broer Theunis gegaan en hom by hul moeder, wat toe op haar sterfbed was, gesmeek om die opstandelingesaak te laat vaar, maar sonder gevolg. [3] [4] [7]
Op die 18de van November het Cuyler na Slagtersnek opgeruk met 30 burgers onder Nel en 40 dragonders onder Fraser. Toe hulle binne geweerskoot van die opstandelingebende was, is die mag gestuit, en gemeenskap is weer oopgemaak om bloedvergieting te voorkom, met dieselfde gevolg as tevore. Voorbereidings vir ’n opmars is toe gemaak, maar net op daardie oomblik is etlike manne van die teenoorgestelde rigting sien aankom en by Jan se party aansluit. Dit was Faber en sy metgeselle van Gaika se kraal, Abraham Botma van Zwagershoek, en Andries Klopper van Bruintjieshoogte, almal met berig van volkome mislukking. Vyf van Krugel se manne het die saak al laat vaar en in die geheim huis toe gegaan. Die ander het vir die eerste keer die volkome hopeloosheid van weerstand besef. Krugel, met die uitroep “in Godsnaam laat my afgaan en my straf ontvang,” het na Nel se kommando gestap. Hy is gevolg deur 17 ander — Nicholas en Jan Prinsloo, seuns van ou Marthinus en broers van die gevangene by Andrews se pos; Willem Prinsloo, seun van Nicholas; Joachim, Willem, en Nicholas Prinsloo, neefs van ou Marthinus; Hendrik en Jacobus Klopper; Philip, Christoffel, en Jan Botha; Hendrik en Cornelis van der Nest; Pieter Erasmus; Jan Bronkhorst; Thomas Dreyer; en Adriaan Nel. Dié almal het hul wapens neergelê en is gevange geneem, behalwe die tweede Willem Prinsloo, wat vrygelaat is. Die ander het in verskillende rigtings gevlug, maar 15 het kort daarna oorgegee, onder hulle Theunis de Klerk. Wat van die 18de van November afgehang het, was nie ’n geveg nie maar ’n ineenstorting: Gaika het nie gekom nie, die Tarka het nie opgestaan nie, en die rif het homself in ’n drostdytronk leeggemaak. [3] [4]
Winterberg — 29 November 1815
Die desperaatstes, aangevoer deur Jan Bezuidenhout, het na Xhosa-land gevlug. Vir etlike dae was die rigting van hul vlug nie bekend nie; eindelik is dit ontdek, en hulle is agtervolg deur Nel met 22 burgers en Fraser met 100 van die Kaapse korps. Op die 29ste van November by die Winterberg is Abraham Botma verras en in hegtenis geneem, en Andries Meyer het homself oorgegee. Die ander was ’n entjie verder vorentoe. ’n Party Khoikhoi-soldate onder luitenant McInnes het ’n omtrek gemaak en hulself ’n entjie vorentoe geplaas. Die agtervolging het saakgemaak omdat die manne wat nie by die nek wou afkom nie, hul gesinne na Gaika geneem het, en die Kaapse Regiment is gestuur om hulle af te sny. [3]
Vier waens, met die gesinne van Jan Bezuidenhout, Cornelis Faber, Stephanus Botma, en Abraham Botma, het die plek nadergekom waar die soldate verskuil was en amper binne musketskoot uitgespan. Sodra die osse los was, het Faber, te perd en gewapen, en Stephanus Botma, ongewapen en te voet, na ’n stroomtjie naby gegaan om water te kry. Net toe hulle dit bereik, het ’n bende Khoikhoi-soldate onder vaandrig McKay uit ’n hinderlaag slegs 30 treë ver opgestaan. Faber het sy perd omgedraai en vol spoed weggejaag, maar toe die soldate op hom skiet, het hy hul skote beantwoord totdat hy gewond en onbekwaam was, toe is hy gegryp. Botma is afgehardloop en gevange geneem. [3]
Die soldate het nou die waens nadergekom en Jan Bezuidenhout opgeroep om oor te gee. Hy was ’n ongeletterde grensboer, wie se gewone woning ’n kapstok-en-klei-struktuur was wat skaars die naam van ’n huis verdien, en wat niks van verfyning ná die Engelse dorpspatroon geweet het nie. Sy kode het minstens een beginsel bevat wat gemeen is aan die edelste geeste in die ras waaraan hy behoort het: liewer sterf as om te doen wat vernederend is. Vir hom sou dit onuitspreeklik vernederend gewees het om aan die Khoikhoi-soldate oor te gee. In plaas daarvan het hy op hulle geskiet. Sy vrou, Martha Faber, ’n ware Suid-Afrikaanse plattelandse vrou, het aan die kant van haar man getree, met die woorde “laat ons saam sterf,” en soos hy een geweer afskiet, ’n ander vir sy gebruik gelaai. Sy seun, ’n seun van slegs 14 jaar, het ’n werksame aandeel in die skermutseling geneem. [3] [7]
Een Khoikhoi-soldaat is gedood. Toe het Jan twee ernstige wonde ontvang, waaraan hy binne ’n paar uur gesterf het, en beide sy vrou en sy seun is onbekwaam gemaak en gegryp. 10 gewere en omtrent 40 pond kruit is in die waens gevind. Die opstand wat by Frederik se graf beëdig is, was as ’n mag in die veld verby. [3]
Verhoor open — 16 Desember 1815
Die gevangenes — 39 in getal — is na Uitenhage vir verhoor gestuur. Op die 16de van Desember is hulle voor ’n spesiale kommissie van die hooggeregshof gebring, bestaande uit die regters W. Hiddingh en P. Diemel. Beelaerts van Blokland was sekretaris van die hof, en landdros Cuyler was aanklaer. Die gevangenes het die feite soos hier verhaal erken, en die getuienis wat afgelê is, was sluitend. Vonnis self is nie in dié kalender uitgespreek nie; die jaar het gesluit met die kommissie sittende oor ’n erkende opstand, en met die goewerneur in Kaapstad nog om te ontvang watter vonnisse die hof sou opstuur. Wat van die 16de van Desember afgehang het, was nie die tou nie maar die rekord: die feite was in, die vonnisse nie. [3]
Ou Marthinus Prinsloo, wat 16 jaar tevore ’n leidende aandeel in die nasionale beweging geneem het, het nog gelewe. Hoewel sy seuns, neefs, en kleinseuns in die onrus werksaam was, is hy nie daarin betrek nie. Die plaas Naude se Rivier, wat aan die Somerset-landgoed by die Boschberg grens, het nog in sy naam gestaan toe die jaar sluit; wat die goewerneur met daardie huur sou doen, was nog nie aangeplak nie. Onder die manne in die Uitenhage-tronk was Frans Marais, die Bataafse deserteur wat met Faber na Gaika gegaan het. Willem Krugel, wat die eed in die naam van sy kommando afgelê het en toe die nek afgeloop het, het onder die 39 gesit. Martha Faber, weduwee van Jan, was ook onder hulle. [3]