Boer History1845 in Suid-Afrika: West in Natal, Zwartkopjes, Touwfontein, en die Maitland-verdrae
Die volksraad van die 6de Januarie, Stanger se opmeting, en West van die 4de Desember — Natal 1845
Op die 6de van Januarie het die volksraad by Pietermaritzburg aan sir Peregrine Maitland geskryf. Maitland was die man wat op die 18de van Maart 1844 die Kaapse eed afgelê het, nadat sir George Napier die regering neergelê het. Natal is in 1843 as ’n Britse kolonie ingeneem. Advokaat Henry Cloete was kommissaris. Die volksraad het op die 8ste van Augustus 1843 onderwerp. Lord Stanley se briewe-patent van die 31ste van Mei 1844 het Natal as ’n afhanklikheid by die Kaap ingelyf, afsonderlik vir geregtelike, finansiële en uitvoerende werk, met wetgewing deur die Kaapse goewerneur. Wat nog in die lug gehang het, was ’n luitenant-goewerneur by Pietermaritzburg, titel op plase, en ’n hof wat kon sit. Die brief het saak gemaak omdat 2 jaar en 6 maande verloop het sedert die ooreenkoms met luitenant-kolonel Cloete, en 16 maande sedert hulle ’n uitvoerige verklaring van hul wense in Cloete se hande geplaas het onder Napier se proklamasie van die 12de van Mei 1843, en hulle nog nie die koningin se besluite oor grond, inboorlinge of regering geken het nie. Verbouding en bevolking, het hulle gesê, het tot ’n algehele verlating deur die landbouers teruggesak. [4]
Stanley se despêche van die 25ste van Mei 1844 het die vorm vasgelê: ’n luitenant-goewerneur met ’n uitvoerende raad van 5, ’n enkele regter wat by Pietermaritzburg, Port Natal en Weenen sit, appèlle na die hooggeregshof in Kaapstad. Plaaslike bestuur kon die vorm aanneem wat die mense die aanneemlikste vind: Pietermaritzburg, as Nederlandse plek, kon landdros en heemrade herstel; Port Natal kon ’n munisipale raad hê. Die prokureur-generaal het die saak op die 12de van Oktober 1844 aan majoor Thomas Charlton Smith oorgedra. Smith het dit nie goedgedink om die volksraad in te lig nie — vandaar die toon van Januarie. Die vertraging het saak gemaak omdat, sonder ’n burgerlike regering, die boere nog in ’n volksraad sonder wettige staanplek gesit het, terwyl Smith die enigste mag in die land gehou het, en hoop op nog ’n ontruiming soos in 1839 nog die trek noord gevoed het. [3] [4]
Een verslag het dr. William Stanger en ’n klein staf op die 2de van Januarie aangestel; ’n ander het die aanstelling op die 17de van Februarie, met die geselskap wat Kaapstad op die 12de van Maart gelaat het as teken dat opmeting sou begin. Maitland het die landmeter benoem omdat onsekerheid oor grondtoekennings boere uit Natal gedryf het. Die Natalier van die 25ste van April het nog geskryf dat tot daardie dag niks gedoen is nie: hulle het van Stanger self van sy aanstelling gehoor, maar niks ampteliks is aan die volksraad meegedeel nie. Burgerlike beamptes wat al benoem was, was William Swan Field by die doeane, William Cowie as posmeester van die 22ste van Desember 1844, en kaptein William Bell as hawe-meester van dieselfde dag. Hawegelde, in 1844 van drie pennies tot 3 sjielings per ton verhoog, het tot die 6de van Desember gebly, toe hulle heeltemal afgeskaf is. [3] [4]
Op die 30ste van April het ’n kommissie onder die geheime seël bepaal dat die Kaapse goewerneur, wanneer hy in Natal is, die luitenant-goewerneur vervang, en hom gemagtig om voorlopig aan te stel as daar niemand deur die koningin gekommitteer is nie. Op die 21ste van Augustus — 14 maande ná Westminster — het Maitland die briewe-patent by twee proklamasies afgekondig: een wat Natal as die regteroewers van die Tugela en Umzinyati, die suidoostelike voet van die Drakensberge, en die vernaamste westelike tak van die Umzimkulu tot die see omskryf; die ander wat verklaar dat die koningin daardeur nie soewereine gesag oor onderdane buite daardie grense prysgee nie. Die Umzimkulu, nie die Umzimvubu nie, was die suidwestelike lyn, omdat Fodo op die suidelike oewer gesit het en omdat die adviseurs ’n pastorale strook sonder ’n hawe wou afsny. In Julie is Neapayi, die formidabelste van Faku se teenstanders, in die stryd gedood; sy seun Makaula het die vete met die Pondos voortgesit. ’n Ordonnansie wat Romeins-Hollandse reg in Natal vestig, is op die 27ste van Augustus uitgevaardig; ’n ordonnansie wat ’n distrikshof oprig, 39 artikels, op die 16de van Oktober. Die proklamasies het saak gemaak omdat hulle Stanley se papier van 1844 in ’n gepubliseerde grens omskep het, en omdat die tweede papier boere wat oor die Berg trek, gesê het hulle is nog Britse onderdane onder die Kaap die Goeie Hoop-strafwet. [3] [4]
Ná drie en ’n half jaar by Fort Napier het majoor Smith met sy afdeling van die 27ste op die 9de van Augustus in die Pilot na Simonbaai ingeskeep. Die vorige dag het luitenant-kolonel Edward French Boys met die 45ste militêre besit geneem. Op die 28ste van Augustus is Boys, Stanger en Field met die mag van plaaslike landdroste beklee. Een verslag het Maitland op die 29ste van Augustus aan kolonel Hare skryf dat Martin Thomas West van Grahamstad as eerste luitenant-goewerneur aangestel is; ’n ander het die voorlopige kommissie op die 13de van November, met ’n landdroskommissie onder die Kaap die Goeie Hoop-strafwet. Terselfdertyd is advokaat Henry Cloete as recorder benoem, Donald Moodie sekretaris van regering, Walter Harding kroonprokureur, en ’n paar dae later Theophilus Shepstone agent vir inboorlinge. Op die 22ste van November is die uitvoerende raad benoem: die senior militêre offisier, die sekretaris, die landmeter-generaal, die invorderaar van doeane, en die kroonprokureur. West en die staf het op die 4de van Desember by Port Natal geland en is met geesdrif ontvang; op die 12de het hy Pietermaritzburg bereik, en die recorder en luitenant-goewerneur het mekaar ingesweer. Daardie landing het saak gemaak omdat Natal, vir die eerste keer sedert Congella, ’n burgerlike hoof gehad het wat sonder Smith se bajonet by die tafel kon sit. [3] [4]
Die Europese inwoners was toe omtrent 400 Nederlandse pastorale gesinne en ’n paar honderd Engelse, die meeste by Durban. Daar was nog geen paaie waarlangs goedere oor die berge na die gemeenskappe binnelands vervoer kon word nie, sodat handel tot die mense binne die grense en dié van Zoeloeland beperk was. Cloete het die swartes in die voormalige republiek en die land tussen die Tugela en Buffels op tussen 80000 en 100000 geskat, en omskrewe lokasies onder superintendenten aanbeveel. Hulle was van drie klasse: inwoners wat nooit uitgedryf is nie, toe tussen 5000 en 11000 gereken, wie se aanspraak op grond niemand ontken het nie; dié wat deur Tshaka uitgedryf is en ná die Europeërs teruggekeer het, oor wie se regte mense verskil het; en vlugtelinge van stamme wat nooit Natal beset het nie, sedert 1838 ingekom om onder wit beskerming te wees, ten volle die helfte van die geheel gereken, sonder aanspraak bo wat die regering mag kies om te gee. In die praktyk kon die onderskeidings nie nagekom word nie: die imperiale owerhede wou nie onkoste bo ’n klein garnisoen aangaan nie. Invoere van die jaar was 30283 pond van die Kaap en 1337 pond van vreemde lande; uitvoere 10162 pond — ivoor 3557, huide 2538, botter 2246, mielies 858, wol 232, ander produkte 731. Een-en-twintig vaartuie het van die Kaap gekom, twee van Boston, een van Swede. Op die 15de van Desember het West gedink hy sou meer troepe teen Boesman-strooptogte op die plase moet vra. Die syfers het saak gemaak omdat hulle ’n kolonie met ’n burgerlike staf en byna geen paaie getoon het, en ’n swart bevolking wat die Kroon nie sou betaal om te vestig nie. [3] [3] [4]
Krynauw, Touwfontein, en Zwartkopjes van die 1ste Mei — Januarie–Mei 1845
Noord van die Oranje het die Napier-papier van 1843 met Adam Kok nog gestaan. Daardie verdrag het Kok as ’n Britse bondgenoot in ’n strook behandel wat die trekboere beset het en ontken het syne was om te regeer. Die boere het nog ontken dat hulle Britse onderdane was. Op die 13de van Januarie het Kok geskryf en om ’n militêre pos in sy land gevra. Die sekretaris van regering het op die 19de van Februarie geantwoord dat as enige algemene beweging van die emigrante sou plaasvind om hom aan te val, ’n mag uit die kolonie met alle moontlike spoed sou optrek. Ná ’n belofte soos dié het Kok niks van sy aansprake laat vaar nie. Die belofte het saak gemaak omdat dit die Griqua-kaptein gesê het Kaapstad sou ’n aanval op hom as ’n aanval op ’n bondgenoot behandel, en omdat dit die boere gesê het die koningin se troepe sou die Oranje teen hulle oorgaan. [3]
Die vonk was ’n plaas twis. Twee swartes van oorkant die Vaal in diens van Jan Krynauw het ’n Europeër op dieselfde plaas met assegaaie bedreig. Een verslag het die manne — September en sy broer April, Morolong-aanhangers van Moroko, nie Kok se mense nie — opgedra om vee van sekere lande af te hou, onbeskof geword, en aangegryp. Krynauw het hulle vasgemaak en na kommandant Jan Kock geneem. Een verslag het Kock hulle tot ’n deeglike slaan vonnis; ’n ander het Kock straf geweier en Krynauw dit self geneem. In elk geval is hulle aan ’n wa-wiel vasgemaak en elk 29 houe met ’n stiebeuel-leer gegee. Kok het na Colesberg gery en Fleetwood Rawstorne gevra of hy Krynauw vir verhoor sou ontvang. Rawstorne het tot versigtigheid aangeraai. Kok het omtrent honderd gewapende manne gestuur. Krynauw was van die huis af. Hulle het sy vrou uitgeskel, die huis oopgebreek, en drie gewere en ammunisie weggevoer — ’n ander verslag voeg twee stawe lood en ’n sak buskruit by, en die kreet “Kom uit, Krynauw, dit is die dag waarop jou bloed moet vloei.” Die strooptog het saak gemaak omdat dit ’n slaan van Moroko se manne in ’n gewapende Griqua-intrede op ’n Boerplaas omskep het, wat die kommandante nie onbeantwoord sou laat nie. [3] [4]
Die burgers het onder die wapen byeengekom. ’n Party van tussen die Oranje en die laer Caledon onder kommandant Jacobus Duplooy het hulle te hulp gekom. Hulle het ’n laer by Touwfontein gevorm, ’n plaas van Adriaan van Wyk omtrent 30 myl van Philippolis, hul gesinne onder ’n wag gelaat, en die twee kante het mekaar se vee begin vat. Wanneer hulle mekaar ontmoet het, is skote gewissel, elkeen die ander beskuldig dat hy eerste geskiet het. Rawstorne het ’n omsendbrief uitgevaardig wat die boere tot vrede oproep; dit het geen uitwerking gehad nie. Hy het toe muskette en ammunisie aan Kok verskaf — ’n ander verslag gee 60 muskette, 225 lb buskruit, 224 lb lood, en ’n vat vure — en majoor Campbell versoek om van Colesberg na Allemansdrif te skuif om vlugtelinge te beskerm en koloniale Hollanders te keer om na die boere oor te steek. By Zuurfontein, omtrent 30 myl oos van Philippolis, het sommige 200 Griquas etlike dae ’n groter Boeremag op ’n afstand gehou; by Hout Haalbaai het hulle op afstande byna buite die gewere geveg. Ongevalle van daardie klein oorlog, voor die dragonders gekom het, is as een Griqua dood en ses gevange gegee, en aan die Boerekant tien dood en gewond. Die muskette het saak gemaak omdat ’n Kaapse landdros ’n bondgenoot teen Britse onderdane gewapen het wat die Kroon nog opeis, en omdat die boere die twis toe as oorlog behandel het. [3] [4]
Op die 22ste van April het Campbell met 200 man die Oranje oorgesteek en, in die nag marsjeerend, die volgende oggend sonder teenspraak Philippolis bereik. Rawstorne het saam met die troepe gegaan. ’n Konferensie by Alwynskop op die 25ste van April het Jan Mocke, Jan Kock, Hermanus Steyn en Michiel Oberholster gebring. Mocke en Kock het gesê hulle is onafhanklik, slegs onderworpe aan die raad van Potchefstroom en Winburg; hulle sou vee teruggee as die Griquas dieselfde doen, maar hulle vereis ’n skeidslyn en erkenning as ’n vry volk. Rawstorne kon dit nie toestaan nie. Tot daardie datum is vier of vyf boere gewond; hulle het een Griqua gedood, ses gevangenes gemaak, en 280 perde en 3600 horingsvee gevang. Die konferensie het saak gemaak omdat dit die boere se aanspraak op onafhanklikheid op die tafel gesit het, en omdat Rawstorne, met ’n kommissie onder die strafwet, hulle nie as ’n vry volk kon behandel nie. [3] [4]
Die 7de dragonders onder luitenant-kolonel Richardson, artillerie onder kaptein Shepherd, en ’n trop Kaapse berede skuts onder kaptein H. D. Warden is van die oostelike grens vorentoe beveel. ’n Ander verslag het 94 dragonders, sommige koninklike artillerie, en 24 skuts, 11 dae se mars, 240 myl van Fort Beaufort. Hulle het Philippolis op die 26ste bereik, of, soos ’n ander verslag dit het, op Sondag die 27ste van April, en by Campbell se 160 van die 91ste aangesluit. Richardson het geproklameer dat emigrant-Britse onderdane onwettig in die wapen byeengekom, onvoorwaardelik moet oorgee. Die proklamasie het geen uitwerking gehad nie. Die mars het saak gemaak omdat dit die eerste keer was dat gereelde kavallerie van die Vis oor die Oranje gestuur is om Kok teen die emigrante te handhaaf. [3] [4]
Een verslag het Richardson Philippolis in die nag van die 1ste van Mei verlaat met 118 kavallerie, 160 infanterie, en die meeste van Kok se Griquas, ’n liggaam Griquas vooruitgestuur om die boere uit te lok, sommige 250 onder Mocke, Kock, Steyn en Duplooy wat hulle tot gebroke grond genaamd die Zwartkopjes, omtrent 5 myl van Touwfontein, agternagesit het, en die kavallerie ongesiens in hul agterhoede gekom het. ’n Ander het infanterie om middernag op Dinsdag die 29ste van April marsjeer, kavallerie die volgende dag aansluit, ’n eerste skermutseling by rotshoogtes naby Drie Kuil — ’n drieponder onder ’n Fransman en ’n deserteur van die 91ste deur luitenant Gray van die 7de gevang — dan ’n middernagskuif op die Zwartkopjes-kamp, Griquas teen dagbreek op ’n heuwel gewys, dragonders storm as die boere die laer verlaat. Die boere het nie probeer staan nie. Aan die Engelse kant is een Griqua gedood. Aan die emigrantkant is een boer en ’n Franse avonturier gedood, en nog ’n boer dodelik gewond — die eerste skermutseling in ’n ander verslag gee een Griqua en twee Boere dood. Vyftien gevangenes is geneem, onder hulle twee deserteurs; een is later tot die dood gevonnis, die ander tot 14 jaar harde arbeid. Infanterie het die Touwfontein-laer geneem: omtrent honderd man, die res vroue en kinders, het sonder weerstand oorgegee; wapens en ammunisie is gevat, ander eiendom gelaat, en op ernstige versoek is die meeste gewere teruggegee. Mocke, Kock en Duplooy het na Winburg teruggetrek. Die skermutseling het saak gemaak omdat dit die laer sonder ’n slag gebreek het, en omdat dit die kommandante wat nie aan die koningin sou sweer nie, op die pad na Winburg gelaat het. [3] [4]
Oberholster se party, wat van die begin af probeer het om uit die stryd te bly, het ingekom en die eed afgelê; Steyn se aanhangers dieselfde; teen die 17de van Mei het 316 emigrante gesweer — ’n ander verslag het 70 onder veldkornet Oosthuisen op die 4de van Mei en 280, hoofsaaklik Oberholster s’n, op die 8ste. Omtrent 2000 van die Griqua-vee is deur Steyn terugbesorg. Jacobus Theodorus Snyman se mense langs die laer Caledon, wat van Moshesh hou, het nie deelgeneem nie. Voor Maitland aangekom het, het Mocke, Kock en Duplooy aangebied om alles van die Griquas gevat terug te gee as alles van hulle gevat ook terugkom; Rawstorne is opgedra om te skryf dat die goewerneur slegs ’n onvoorwaardelike terugbesorging sou aanvaar. Op die 22ste van Mei het Richardson die Zwartkopjes-kamp opgebreek en na Touwfontein geskuif, waar die goewerneur die hoofde byeengeroep het. Die ede het saak gemaak omdat hulle die emigrante verdeel het: dié wat sweer kon onder ’n Britse resident bly; dié wat nie wou nie, is na Winburg of oor die Vaal. [3] [4] [7]
Maitland by Touwfontein, die Kok-ooreenkoms van Junie, en Joubert se toer — Mei–Augustus 1845
Maitland het Kaapstad op die 15de van Mei gelaat om die land self te besleg, met William Porter die prokureur-generaal. Hy het die reis te perd gedoen. Toe hy Beaufort-Wes om vyfuur op ’n donker koue oggend verlaat, het sy perd gestruikel en hom met geweld afgegooi; hy moes etlike dae daar lê, het toe Colesberg op die 7de van Junie bereik en tot die 16de bly lê voordat hy na Touwfontein kon beweeg. Van Colesberg het hy Mocke en Kock enige verklaring van hul twis geweier: hy het hulle as onderdane in rebellie beskou. Teen die einde van Junie het hy by die kamp aangekom. Die hoofde Moshesh, Moroko, Molitsane, Lepui, Gert Taaibosch, Carolus Baatje, Peter Davids, Adam Kok en Andries Waterboer was daar, met ’n groot aantal sendelinge. Sikonyela van die Batlokua was die enigste hoof van aansien tussen Vaal en Oranje wat afwesig was. Met Waterboer was daar niks om te besleg nie: sy distrik onder die verdrag van 1834 het buite die versteurde gebied gelê. Lepui, Carolus Baatje en Peter Davids het geen twis op hande gehad nie. Molitsane het gevra om as Moshesh se afhanklike behandel te word. Moroko en Taaibosch wou nie erken dat hulle Moshesh se vasalle is nie; Moshesh wou die aanspraak nie prysgee nie. Die byeenkoms het saak gemaak omdat Maitland die Napier-papier wou vervang met ’n skema wat ’n Britse offisier oor die Europeërs noord van die Oranje sit, sonder om die land in te lyf. [3] [4]
Kok het eers beweer dat elkeen in sy gebied wat hom nie gehoorsaam nie ’n rebel is en eiendom verbeur, dat alle huurkontrakte sonder sy goedkeuring ongeldig is, en dat dié wat in die wapen was deur Britse troepe uitgedryf moet word. Hy het toe gematig. Die goewerneur het voorgestel om die opgeëiste gebied in twee distrikte te verdeel: ’n onvervreembare Griqua-reservaat waarin geen witmanne behalwe sendelinge en handelaars — en dié slegs met koloniale toestemming — daarna grond mag koop of huur nie, huidige inwoners moet vertrek as huurkontrakte verstryk; en ’n distrik waarin grond vrylik aan witmanne verhuur kan word, die Griqua-heerskappy op papier gehandhaaf, maar administrasie toevertrou aan ’n Engelse offisier met die titel Britse resident, met ’n kommissie onder die strafwet, met regsbevoegdheid oor alle Europeërs, wat huur invorder, die helfte aan die Griqua-regering betaal, die ander helfte om koste te dek. Alle persone van Europese geboorte of afkoms moes as Britse onderdane beskou word. Kok moes 300 man tot die resident se beskikking stel wanneer hy geroep word. Die reservaat sou die land tussen die Riet en die Oranje omvat, van ’n reguit lyn Ramah–David se Graf ooswaarts tot Kromme-Elleboogspruit, Van Zylspruit, en Lepui se Bethulie. Meer as 80 plase in Europese hande het in daardie reservaat gelê; aankope sonder Griqua-regeringsgoedkeuring moes as 40-jaar-huurkontrakte behandel word. Die ooreenkoms is in Junie by Touwfontein gemaak en dadelik toegepas, al was die formele verdrag nog ongeteken toe die jaar sluit — dit is eers in Februarie 1846 verseël. Op die 1ste van Julie het die goewerneur na die kolonie vertrek. Hy het Rawstorne opgedra om by Philippolis as spesiale landdros te woon, Colesberg een keer per veertien dae te besoek. Alle troepe is na die oostelike grens terugbeveel behalwe Warden se Kaapse berede skuts, wat by Philippolis moes bly. Die Britse residentskap is aan majoor Smith aangebied, wat dit van die hand gewys het; dit is toe aan kaptein Sutton van die Kaapse berede skuts aangebied, wat dit voorlopig aanvaar het en op die 8ste van Desember oorgeneem het. Sutton het in Januarie 1846 bedank eerder as om leërbevordering te verloor, en Warden het hom opgevolg. Die Junie-papier het saak gemaak omdat dit, sonder inlywing, ’n Britse offisier oor elke Europeër tussen die Riet en die Oranje geskep het, en omdat meer as 80 plase binne die reservaat huurkontrakte in plaas van aankope geword het. [3] [4]
Geen soortgelyke reëling kon met Moshesh gesluit word nie. Hy het bereidwilligheid voorgegee, toe vir Europeërs slegs ’n klein driehoek tussen Caledon en Oranje tot ’n lyn van Commissie-drif tot Buffelsvlei aangebied, en die goewerneur gevra om die Europeërs — 447 gesinne — van die res van die Napier-toekenning te verwyder. Sy sendelinge het sy mense op tussen 40000 en 50000 teruggegee. Daar was nooit Basoeto-inwoners in of naby die klein lap wat hy wou afstaan nie. Maitland het uitgestel, en kommandant Gideon Joubert, ’n lojale en vertroude man wat al as spesiale kommissaris gebruik is, in Julie en Augustus op ’n inspeksietoer gestuur. Joubert het van David Stephanus Fourie van ’n 1839-aankoop van die Koranna-kaptein David Danser gehoor — Vaal by Platberg bo die Hart, suid tot die Modder, op tot Doornspruit, noord tot die Vet en in die Vaal — prys 300 skape en ’n wa gewaardeer op 67 pond 10 sjielings, die skape miskien 75 pond, in alles 142 pond 10 sjielings vir ’n strook wat Fourie gedink het 50 plase sou maak; 12 emigrantgesinne het dit toe beset. By Steenkoolspruit het hy Tulu gevind, hoogste in rang van die Bataung, wat gesê het sy vader het die land behalwe die reservaat verkoop; Molitsane by Mekuatling was ’n oorblyfsel onder Moshesh. By Winburg was Joubert in ’n republikeinse middelpunt: Kock wat die Britse regering veroordeel, Mocke al oor die Vaal, landdros J. Meyer ’n swak ou man wat slegs in die dood van die nag sou praat. Die toer het saak gemaak omdat Maitland nie ’n Moshesh-papier sou teken voordat hy weet hoeveel Europese gesinne binne die Napier-toekenning sit nie, en omdat Winburg die koningin nie as soewerein sou behandel nie. [3]
Moroko en Taaibosch het groot onbesette streek vir Europeërs aangebied; Moshesh wou nie meer as die Touwfontein-lap prysgee nie. Joubert het geen Basoeto suid van die Koesberg gevind nie, maar tussen daardie berg en Moshesh se lyn 72 plase beset deur 289 emigrantgesinne. Hy het Moshesh op 50000 of 60000 geskat, Moroko op 10000, Molitsane op 1000, Gert Taaibosch op 300, Carolus Baatje op 200, Peter Davids op 200 van alle ouderdomme. Die Franse en Wesleyaanse sendelinge het teenoorgestelde menings oor Moshesh se reg oor Moroko, Taaibosch, Peter Davids en Carolus Baatje gehou; Joubert het na die Wesleyaanse siening geneig omdat dit beter deur getuienis gesteun is, en omdat hy dit onwys geag het om die Basoeto sy bure te laat insluk. Die verslag het soveel moeilikheid getoon, sonder om die Napier-verdrag te skend, dat geen onmiddellike stappe geneem is nie. In 1845 het Gontse van die Barolong na ’n ander deel van die Potchefstroom-distrik getrek sonder dat van sy doen en late kennis geneem is. Die syfers het saak gemaak omdat hulle gewys het waarom ’n Kok-tipe reservaat nie vir Moshesh nageboots kon word nie: honderde Europese gesinne het op grond gesit wat die 1843-papier aan die hoof van Thaba Bosigo toegeken het. [3]
Fort Peddie van die 2de Januarie, Sandile se merke, en Scholtz van die 29ste November — Grens 1845
Die Rarabe-reëlings wat Maitland in September 1844 by Fort Peddie voorgelees het, is ná sy terugkeer na Kaapstad vorentoe gestuur. Vorige verdrae is nietig verklaar. Die grens van 1819, soos deur Gaika ooreengekom, het Britse gebied van die land van die Rarabe-kapteins geskei; hulle het as ’n besondere guns die lening van die distrik wat hulle wes van daardie lyn beset het, aanvaar, in ewigheid gewaarborg behalwe by vyandigheid of skending. Die regering mag forte bou en troepe oral wes van 1819 plaas. Polisie en Kaapse berede skuts mag daardie gebied binnegaan om misdadigers te gryp en gesteelde eiendom te vat. Gesteele vee tot hul gronde nagespoor moes terugbesorg of betaal word. Die grond deur Britse onderdane en Xhosa beset het soos in die Stockenstrom-verdrae gebly, asook die artikels oor diplomatieke agente en paspoorte. Christene by sendingstasies moes nie tot huwelik, toorderyklagtes of besnydenis gedwing word nie. Die vervanging het saak gemaak omdat dit die Stockenstrom-papier van 1836, wat die kapteins as onafhanklike magte behandel het, met ’n lening van die afgestane gebied en ’n reg om troepe wes van Gaika se lyn te sit, vervang het. [3]
By Fort Peddie op die 2de van Januarie het die kapteins Umkayi, Umhala, Siwani en Gasela hul merke in teenwoordigheid van kolonel Hare, Shepstone en kaptein John Maclean van die 27ste, wat die fort beveel het, geheg. Solank hulle die voorwaardes nakom, het die goewerneur onderneem om hulle gesamentlik 200 pond per jaar te betaal. Op dieselfde tyd en plek het Eno en sy seun Stokwe ’n afskrif gemerk en 50 pond tussen hulle belowe gekry; Pato en Kobe ’n ander, 100 pond per jaar; die Fingo-kapteins Jokweni, Mabandla, Kwenkwezi, Matomela, Kawulela, Pahla en Jama ’n afskrif, 100 pond onder hulle, met 200 gewere tot selfverdediging. Hierdie vier verdrae is deur Maitland in Kaapstad op die 30ste van Januarie geteken. Sandile, Makoma, Botumane en Koko het hul merke op die 21ste van Januarie geheg maar niks belowe gekry nie; hulle het beswaar gemaak teen ’n grensappèlhof, onderhandelinge het voortgeloop, en die goewerneur het eers op die 22ste van November geteken, teen welke tyd hy baie min waarde daaraan geheg het. ’n Verdrag van soortgelyke strekking het die merke van die Tembu-hoofde Umtirara, Mapasa en ses ander op die 25ste van Maart ontvang en is deur die goewerneur op die 11de van April geteken. Die Gaikas het sterk beswaar gemaak teen die appèlhof onder ’n grenskommissaris en teen die klousule wat sendingchristene beskerm; die appèlartikel is laat vaar en uit alle verdrae geskrap, die beskermingsklousule nie. Makoma was die hoofspreker by ’n byeenkoms van omtrent honderd volgelinge by Stretch se Tyumie-residensie in Januarie: hulle was tevrede met Stretch en Shepstone en het nie gesien waarom ’n muur tussen hulle en die regering opgetrek moet word nie. Die subsidies het saak gemaak omdat die Gaika-huis, naaste aan die plase en die beste in staat om diefstal te keer, niks betaal is nie, terwyl die kuskapteins en die Fingo’s wel. [3] [4]
Sandile het gesê roof van die boere is teen sy wens en dat hy nie genoeg gesag het om dit te onderdruk nie. Gevra of hy ’n fort naby sy kraal sou wil hê, het hy ja gesê. Die terrein voorgestel was die oostelike oewer van die Tyumie by Blockdrift, naby Lovedale en Stretch se residensie, beter van water as Pos Victoria. Op die 19de van November was sy voorwaardes ’n jaarlikse huur, geen handelaars sonder sy verlof, elkeen 20 pond per jaar vir ’n lisensie. Teen die einde van die jaar is die Sheshegu by Pos Victoria min meer as staande poele onder grys slym bevind, ongesond volgens die militêre dokter se ontleding, en die droogte het dit erger gemaak. In Oktober het Sandile gevra dat die troepe onttrek word; hy is gesê hulle kan nie terwyl strooptogte so volop is nie. In Augustus het Pato met Shepstone gebots; sy lojaliteit was nie langer bo verdenking nie. Shepstone, gewaarsku dat sy lewe onder Pato se mense nie veilig is nie, het gevra om na Natal oorgeplaas te word, en is as agent vir inboorlinge gegaan. Maclean het hom as diplomatieke agent slegs 16 dae voor die moord op die Peddie-pad vervang. Die Blockdrift-voorstel het saak gemaak omdat ’n fort daar troepe op Sandile se drumpel sou sit, op grond wat die 1819-lyn buite die kolonie gelaat het, en omdat Sandile se huurvoorwaardes getoon het hy bedoel om die grond as syne om te verhuur te behandel. [3] [4]
Op die 29ste van November is die grens in beroering gebring deur die moord op ’n sendeling naby Fort Peddie. Die eerwaarde mnr. Döhne het onlangs Bethel met Gasela se mense gestig. Drie sendelinge was op pad van Port Elizabeth om by hom aan te sluit, waens gelei deur Richard Tainton, een wa die eiendom van Shepstone. Hulle het omtrent 7 myl van die fort, in Pato se land, uitspan ná die oorgang by Trompettersdrif. Shepstone was uit guns by Pato se mense, en ’n plan is gemaak om hom op die pad te vermoor; hy was nie by die geselskap nie, al was sy dienaar wel. Omtrent twee-uur in die oggend het Gunukwebes aangeval. Shepstone se dienaar, aan die slaap by ’n vuur, is doodgesteek. Tainton en ’n ander het uitgeglip en weggekruip. ’n Assegaai in die sendelinge se wa gegooi het die eerwaarde Ernest Scholtz gewond, wat ’n paar uur daarna gesterf het — ’n ander verslag het die wond in die onderlyf toe hy uitgeleun het. Die uitlewering van die moordenaars is van Pato geëis; hy het belowe en hulle nooit oorgegee nie. Die moord het saak gemaak omdat dit in Pato se land gedoen is, op die pad wat ’n diplomatieke agent gebruik, en omdat Pato se weiering om die manne oor te gee die nuwe verdrae sonder ’n toets gelaat het wat die regering kon afdwing. [3] [4]
Gasela is in Maart oorlede; sy seun Toyise het opgevolg. In Julie het Stretch, die minste geneig tot ’n ongunstige verslag, geskryf dat daar 7 maande lank sprake was van ’n verbond, die Tembu ingesluit, vir ’n aanval op die kolonie. In September is Xoxo, te streng op veediewe, deur Makoma en Sandile van die mense wat Tyali hom gelaat het, ontset. Op die 23ste van Februarie het Makoma by majoor Smith om ’n ligging in die kolonie vir homself en sy mense aansoek gedoen, omdat hy uit die pad wou wees in geval van oorlog; die versoek is nie toegestaan nie. Die sluit van die jaar het ’n neiging tot groter roekeloosheid onder die jong manne met gewere en perde gesien; die ouer kapteins het afsydig gestaan en is oorstem. Die Vis was nog stil. Die kruit was dit nie. Daardie tekens het saak gemaak omdat die Januarie-merke teen November papier was, en omdat die volgende jaar se oorlog met dieselfde kapteins geveg sou word wat pas onder Maitland se vervangers vir Stockenstrom betaal is, of nie betaal is nie. [3] [4]
Ichaboe skoongeskraap, die Susan van die 23ste Oktober, en die setlaars van 1845
Die brik Ann van Bristol het Tafelbaai op die 15de van Februarie bereik, haar skipper kaptein Parr van ’n Amerikaanse walvisvaarder die presiese ligging van die eilandjie leer ken wat die mense op die vasteland ’n myl en ’n half daarvandaan by ’n naam geskryf Ichaboe noem. Sy het driekwart van ’n vrag geneem, haar kabels in ’n storm verloor, en na Bristol weggesteek. Litigasie het gevolg, en die neerslag het openbaar geword. Teen Februarie van hierdie jaar was die hele massa weg. Gedurende die besigste tydperk was sommige duisende arbeiders op die rots, ’n fregat van Simonbaai wat ’n komitee van skippers steun. Die hoeveelheid wat in 1844 en 1845 die Engelse mark binnegekom het, was omtrent 300000 ton, teen ’n gemiddeld van 7 pond per ton verkoop, gelyk in waarde aan 2100000 pond; invoerders het omtrent 2 pond per ton verdien, vrag 4, inskeep en landing omtrent 1. Dit het minder ammoniakale sout as die Peruaanse gehou, en was minder werd. Die kolonie se aandeel van die oorspronklike massa was klein: hawegelde, voorrade, en die wete dat die rots kaalgeskraap is. Die skoonmaak het saak gemaak omdat die stormloop van 1843– 1844 verby was, en omdat Kaapstad byna niks uit ’n vrag van meer as twee miljoen pond in Engeland geneem het nie. [3]
Die wetgewende raad het 10000 pond vir immigrasie-premies gestem. Drie klasse emigrante moes bygestaan word, volgens vermeende waarde: plaasopsieners en meestervakmanne teen 15 pond vir ’n enkele man tussen 18 en 40, 22 pond 10 sjielings as getroud, en 5 pond vir elk van drie kinders; ’n tweede klas teen 12, 18 en 4; ’n derde, ongeskoolde, teen 10, 15 en 3. Premie-orders in enige een maand is tot 100 persone beperk, sodat die stroom nie die vraag na arbeid oorskry nie. ’n Kaapstadse immigrasieraad het gesit — die sekretaris van regering, die tesourier-generaal, die gesondheidsbeampte, en die invorderaar van doeane as immigrasiebeampte. Die regering het later self die invoerder geword, en dié wat dienaars wou hê, die nuwe aankomelinge laat ontmoet en hul eie terme maak. John Marshall and Co. was die skeepskontrakteurs, teen 10 pond 8 sjielings vir elke statutêre volwassene. Die eerste skip van die skema, die Susan, het Londen op die 23ste van Oktober met 144 emigrante na Tafelbaai gelaat. Sy het nog nie tot anker gekom toe die jaar sluit nie; sy sou Tafelbaai op die 7de van Februarie 1846 bereik. In getalle sou die mense van hierdie nuwe stroom dié van 1820 oortref; in omstandigheid nie. Die 1820-manne het dakloos en onkundig van die land aangekom; hierdie is gekies vir werk wat al wag, hul paaie reguit gemaak, geen roep om ’n loopbaan uit teenspoed te sny nie. Die 10de van April 1844 is in Grahamstad as die eerste openbare herdenking van 1820 gehou, in die jaar toe hierdie nuwe immigrasie begin het. Die premies het saak gemaak omdat Suid-Afrika, anders as Kanada of Australië, geen woestyngrondfonds gehad het om passasiers te betaal nie, en omdat die kolonie nou arbeid met sy eie 10000 pond gekoop het eerder as om op Downing Street te wag. [4]
Op die 26ste van Mei het die Mutual-lewensversekeringsgenootskap sy kantoor in Kaapstad geopen. Die Colonial-bank, kapitaal 100000 pond, het op die 1ste van Oktober 1844 geopen. Advokaat Henry Cloete het die kolonie gelaat, en Thomas Butterworth Charles Bayley van Caledon is deur Maitland op die 10de van Desember tot die onamptelike stoel benoem. Die benoeming is aan lord Stanley gerapporteer, maar mnr. Gladstone, wat op die 23ste van Desember daardie minister as sekretaris van staat vir die kolonies opgevolg het, het dit nie goedgedink om dit te bekragtig nie. Die oostelike distrikte het nog geen onamptelike stoel gehad nie. Die benoeming het saak gemaak omdat Cloete se verskuiwing na Natal ’n westelike onamptelike stoel leeg gelaat het, en omdat Gladstone se weiering die raad gelaat het soos dit was: vyf amptelike lede en geen oostelike stem by die tafel nie. [3]
Die vlakterpad tot Klapmuts, die Romeinse-rotslig, en die oostelike petisie van Desember — 1845
Vir oorlogskepe wat Simonbaai gebruik, het lord Stanley ’n vuurtoring op Miller se Punt gelas; vlootoffisiere op die stasie het hom oorgehaal om dit te laat vaar, en op die 10de van Januarie is ’n lig die eerste keer van ’n hulk voor die Romeinse rots gewys — ’n helder draailig, 37 voet bo seevlak, die derde op die Suid-Afrikaanse kus ná Groenpunt en Mouillepunt. In hierdie jaar het die wetgewende raad 10000 pond tot vuurtorings op die kape Agulhas en Recife gestem. Skeepsienaars het tot Agulhas ingeteken; lantaarns is in Frankryk gemaak; geen van die twee ligte was nog op die punt nie. Agulhas sou eers op die 1ste van Maart 1849 gewys word; Recife eers op die 1ste van April 1851. Die hulk het saak gemaak omdat Simonbaai nog geen klip-toring gehad het nie, en omdat Agulhas, waar die St. Mungo in September 1844 10 man verdrink het, nog donker was. [3]
Die harde pad oor die Kaapse vlakte is in seksies oopgemaak so gou as hulle voltooi kon word. Montagu-brug oor die Soutrivier het op die 1ste van Julie 1844 begin gebruik word; die laaste seksie deur die sand na Klapmuts is op die 24ste van Desember van hierdie jaar oopgemaak. Uitgesonderd bandietearbeid het die pad omtrent 50000 pond gekos, by tariewe, tolgelde en besondere toekennings ingesamel. Deur die bergreeks naby George is ’n ryweg in die plek van Cradock se pas gesny, dig bezaaid met stukkende voertuie en die geraamtes van osse; dit was nog nie oop nie, en sou die naam Montagu-pas kry wanneer dit was, op die 18de van Januarie 1848. Oostelike manne wou nog ’n padraad van hul eie, afsonderlik van die weste, en het nog beswaar gemaak teen ’n regering wat ’n lening van 300000 pond vir ’n Tafelbaai-golfbreker oorweeg terwyl die ooste kortkom. Die Klapmuts-opening het saak gemaak omdat die sand tussen Kaapstad en die koringplase eindelik ’n harde pad was, deels betaal deur bandietearbeid onder Montagu se kode van die 1ste van Januarie 1844, en omdat die ooste nog geen raad van sy eie gehad het nie. [3] [4]
Die mense van die oostelike distrikte was nie baie begerig om in ’n raad verteenwoordig te word wie se onamptelike lede feitlik magteloos was nie. Wat hulle wou hê, was ’n regering van hul eie, byna of heeltemal onafhanklik van Kaapstad: dit was op die oostelike grens, het hulle gesê, dat al die gevaar van ’n vyand bestaan het, en hulle het slegs ’n nominale luitenant-goewerneur in kolonel Hare gehad. In Desember het hulle ’n sterk petisie na Engeland tot daardie uitwerking gestuur. Op die 24ste van Oktober, terwyl die petisie geteken is, het Maitland aan Stanley geskryf dat as ’n grenskommissaris aangestel word om die verdrae te sien uitvoer, die luitenant-goewerneur se instelling met voordeel afgeskaf kan word ná ’n tweeweeklikse pos tussen Kaapstad en die grens. Stanley het ’n kommissaris goedgekeur maar Hare nie afgeskaf nie, en beslis beswaar gemaak teen enigiets soos onafhanklike regering vir die ooste: as dit toegestaan word, sou die weste van hulp by ’n breuk vrygespreek wees, en die hele las sou op Engeland val. Die petisie het saak gemaak omdat dit die ooste se antwoord was op ’n raad wat dit nog geen onamptelike stoel gee nie, en omdat Stanley se weiering die Vis ’n Kaapse las gehou het, nie dié van ’n afsonderlike kolonie nie. [3]
Vroeg in die jaar het omtrent 300 gesinne op die Stormbergspruit, die noordoostelike grens, wat grond beset het wat leeg was behalwe ’n paar Boesmans nadat Moyakisani na die Koesberg gegaan het, by Hare om inlywing by die Kaap gevra. Op die 22ste van Augustus het Maitland die petisie vorentoe gestuur met sy mening dat dit nagekom moet word; die sekretaris van staat het geweier om die Britse besittings te vergroot. Die goewerneur wou nie toelaat dat die nuwe dorp daar sy naam kry nie. Die weiering het saak gemaak omdat die Stormberg-boere ’n drostdy en ’n kerk onder die Kaap wou hê, en omdat Downing Street nie nog ’n strook oorkant die Oranje sou neem terwyl Zwartkopjes nog besleg word nie. [3]
Prince Albert, Franschhoek, Mosselbaai, en die jaar se sluit — 1845
By kennisgewing in die Gazette op die 31ste van Julie is die naam Prince Albert, op versoek van die kerkraad, gegee aan die dorp op Kweekvallei wat die Zwartberg-mense uitgelê het, en wie se eerste predikant, die eerwaarde Pieter Kuypers Albertyn, op die 1ste van Augustus 1844 begin het. Die plaas is gekoop, die dorp uitgelê, en die gemeente in November 1842 deur die sinode gevestig; die naam was die laaste stuk. By Franschhoek het beide die Kaap- en Swellendam-rings goedgekeur ’n afsonderlike gemeente, nadat die evangelis wat sedert 1834 gekleurdes onderrig het in 1844 gelaat het en die mense besluit het om hulself van die Paarl af te skei, met ’n predikant wat ook sendingwerk sou doen. Sommige van Caledon-gemeente wat nader aan Franschhoek as aan hul eie kerk gewoon het, het gevra om aan te sluit. Op die 10de van Februarie is die grense voorgelê en bekragtig; op die 8ste van Mei is die name van die eerste ouderlinge en diakens as ’n hoflikheid vorentoe gestuur en die volgende dag goedgekeur. Die eerwaarde Pieter Nicolaas Ham het daar onder Europeërs en gekleurdes gearbei; die gemeente het hom betaal tot die 2de van Oktober, toe die goewerneur hom op die predikantestaf geplaas het. Ham was dieselfde man wat in 1843 na Natal gegaan het om die emigrante te bedien, deur majoor Smith ’n landing geweier is, en Lourenço Marques gelaat het toe hoop om hulle te dien misluk het. Die twee dorpe het saak gemaak omdat hulle eers kerkplekke was: die plaas is gekoop, die erwe verkoop, en die naam eers geneem nadat die kerkraad daarvoor gevra het. [3]
By Mosselbaai het die eerwaarde Tobias Johannes van der Riet die aanstelling op die 30ste van April ontvang en is op die 11de van Mei bevestig, dieselfde dag waarop die kerkgebou die eerste keer vir openbare erediens gebruik is. Die versoek om tot ’n afsonderlike gemeente gevorm te word, het in Oktober 1844 voor die ring van Swellendam gekom en is met goedkeuring ontvang. Predikante van die Engelse episkopale kerk is hierdie jaar by Graaff-Reinet en by George geplaas. ’n Tweede bidplek van daardie liggaam — Trinity-kerk in Harringtonstraat — is op die 12de van Julie in Kaapstad geopen. Agt-en-veertig sendingpunte was toe direk of indirek met die Nederlandse kerk verbind. Die bevestigings het saak gemaak omdat elke nuwe gemeente ’n dorp op die kaart vasgelê het, en omdat Trinity die tweede Engelse episkopale kerk in Kaapstad was, ná die jare toe biskoppe op pad na Indië die enigste besoekers was wat kon konfirmeer. [3]
Op die 21ste van Februarie is in Edinburgh ’n heer genaamd Henry Murray oorlede, wat in die vroeë jare van die eeu ’n koopman in Kaapstad was en die kolonie in Junie 1817 gelaat het. Sy vrou was kinderloos. Hy het 5000 pond opsygesit, rente aan die weduwee vir die lewe, die kapitaal daarna aan die Suid-Afrikaanse kollege as Murray se Gawe vir die gratis toelating van seuns uit die minder gegoede koloniste, seuns of afstammelinge van die ou Hollandse setlaars om die voorkeur te hê. Vakatures moes minstens 2 maande voor die dag van verkiesing geadverteer word. Nog ’n bemaking van hom, 3300 pond, het na die weeshuis gegaan, wat toe omtrent 33 kinders op ’n slag kon onderhou. Die gawe het saak gemaak omdat die kollege, wie se regeringstoelae nog nie verdubbel was nie, nou ’n fonds vir arm Hollandse seuns gehad het, en omdat die weeshuis 33 kon hou in plaas van op die kleiner voorraad van vroeër jare te lewe. [3]