Boer History1742 aan die Kaap die Goeie Hoop: Valckenier in hegtenis, Simonstadbaai as winterhawe, Schmit se dope, Lutherse petisie geweier en die sebra-bevel
Swellengrebel, Tulbagh en fiskaal Van Oudtshoorn — 1742
Kalender 1742 het begin met Hendrik Swellengrebel nog as goewerneur en Ryk Tulbagh nog as sekunde onder die reëling wat die direkteure op die 14de van April 1739 opgelê het. Die stoel van onafhanklike fiskaal is nie meer deur Daniel van den Henghel beklee nie. Hy het fiskaal gebly tot die 18de van September 1741, toe hy afgelos is deur Pieter van Reede van Oudtshoorn, wat deur die oppergesag uitgestuur is; ’n paar maande later is Van den Henghel as kommodoor van ’n eskader van vier skepe na Europa teruggekeer. Vir die volle landbou- en skeepvaarjaar van 1742 was die drie senior burgerlike name dus Swellengrebel, Tulbagh en Van Oudtshoorn. Gewone raadsake, landdrosthowe by Stellenbosch en Drakenstein, en die drie dorps- en distrikspreekstoele het nog Europese gemeentelewe geram. [3] [9]
Swellengrebel was die eerste gebore Caabse Vlekker wat tot die hoogste pos geroep is. Hy is op die 29ste van September 1700 gebore, seun van Johannes Swellengrebel, wat in 1691 aangekom het, verskeie mindere ampte beklee het insluitend dispenser en ’n sitplek op die hooggeregshof, en in 1716 as vryburger gevestig het, en van Johanna, dogter van die ontdekker-soldaat Hieronimus Cruse. Ná Johanna se dood toe Hendrik dertien was, was sy stiefmoeder Christina Stants, weduwee van Jan van Meerland, ook ’n Kaapse koloniale, sodat geen ander indrukke sy jeug gevorm het as dié van die Kaap die Goeie Hoop nie. Vriendelikheid, gesonde verstand en lang ervaring, eerder as buitengewone gawes of besondere skoolopleiding, het hom ’n gewilde en bekwame goewerneur gemaak. As Kompanjie-amptenaar is hy grootgemaak in die praktiese skool van Maurits Pasques de Chavonnes en Jan de la Fontaine. In 1727, terwyl hy nog ’n geharde raadssekretaris onder Noodt was, het hy met Helena Wilhelmina ten Damme, ook ’n gebore Vlekker, getrou. Tulbagh was die bruidsjonker. Die paartjie het in die ruim Swellengrebel-woning in Bergstraat gewoon; ná die April-aanstelling het die nuwe goewerneur eers ’n ruk in die ouerhuis aangebly voordat hy in die Kasteel ingetrek het, en hy het ’n gereelde besoeker daar gebly deur hierdie vierde kalenderjaar van sy goewerneurskap. [3] [9]
Tulbagh, reeds sekretaris en deur huwelik in die Swellengrebel-familie, het die tweede burgerlike stoel deur die hele 1742 beklee. Hy is op die 21ste van Mei 1699 in Utrecht gebore, seun van Dirk Tulbagh, ’n offisier van die State-Generaal, en Catharina Cattepoel, en het in 1716 as ’n seun nog nie sewentien nie aan die Kaap geland. Twee swaers het dus die eerste en tweede stoele beset: ’n Kaapsgebore goewerneur wie se wêreld Tafelvallei was, en ’n Utrechtsgebore sekretaris wie se hele Kaapse loopbaan langs daardie selfde familie deurgebring is. Van Oudtshoorn, in sy eerste volle landboujaar as onafhanklike fiskaal, het die drie-naam-hiërargie voltooi wat Tafelvallei nou as gevestig behandel het. Dié kontinuïteit het ruimte gelaat vir ’n winterhawe-eksperiment, ’n wildplakkaat en harde belydenissake om die Kaap se geskrewe besigheid vir die jaar te oorheers. [3] [9]
Anderkant die Kasteel het die nedersetting nog die militêre buiteposte by Saldanhabaai, Klapmuts, Groenkloof, Ziekenhuis en Rietvlei gedra. Die Waveren-pos, in stand gehou sedert 1700, het nog gestaan. Geen nuwe distrik is van Stellenbosch afgesny nie; geen nuwe kerkplek is in die Swartland of by Roodezand gestig nie. Die enigste kerke in die kolonie het dié by die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein gebly. Skole het by elk van daardie drie setels bestaan; elders is die onderwys van kinders dikwels toevertrou aan geen bekwamer onderwyser as ’n soldaat wat vir ’n kort termyn gehuur is nie. Die gemeente-, buitepos- en magistraatskaart van 1742 was dus die kaart van die vorige jaar, onder name wat Tafelvallei al geken het. [3]
Die grensgeheue van die 1739- Saninvalle op Piketberg en die Bokkeveld, en die September 1740-kasteelbesoek van die leiers genaamd Waterboer, Anthonie, Dragonder en Klein Jantje, het onlangs gebly. Swellengrebel se vroeë jare is al gekenmerk deur moeilikhede met San-bendes op afgeleë plase en veeposte; blanke nedersetting het geleidelik oor die agterland uitgekring en grond ingeneem wat die San as jagveld beskou het. Ná ’n strawwe kommandostraf het daardie genoemde leiers na die Kasteel gekom, belowe om beter te gedra, en gepas onthaal is. Roofdierpremies wat in November 1739 verminder is, het nog die kontantbelonings vir leeu-, luiperd- en hiënavelde geram. Die kenmerkende Kaapse besigheid van 1742 was nie ’n wisseling van goewerneurs nie. Dit was die eerste werkende winter by Simonstadbaai, ’n sebra-plakkaat, ’n Lutherse weiering, vyf Morawiese dope, en—aan die begin van die jaar—’n bevel om ’n siek gas in die tronk te sit wat onlangs goewerneur-generaal van Nederlands-Indië was. [3] [9]
Valckenier uit die Swift in hegtenis geneem — 10 Februarie 1742
Aan die begin van daardie selfde jaar 1742 is Swellengrebel met ’n unieke en uiters netelige probleem gekonfronteer. Om ’n oud-goewerneur-generaal en admiraal van die retoursvloot in hegtenis te neem moes ’n uiters pynlike en verleentheidsvolle taak vir ’n goewerneur van die Kaap gewees het. Hy het geen keuse gehad nie: die Here XVII het dit beveel. Toe Adriaan Valckenier aankom—baie siek en nie in staat om op sy voete te staan nie—het niemand aan die Kaap geweet dat Sy Eksellensie ’n blote vlugteling was nie, en die amptenare onder leiding van die goewerneur het hul geserpte lywe gebuig om hul eerbied te betoon. [9]
Valckenier se hoog-en-magtigheid het net ’n veertien dae geduur. Op die 10de van Februarie het die kaptein van die Engelse skip Swift ’n brief by die Kasteel afgelewer waarin die goewerneur beveel is om Valckenier in hegtenis te neem. Die brief het verduidelik hoekom: die oud-goewerneur-generaal was verantwoordelik vir die dood van etlike duisende Chinese tydens onluste in Batavia, en het drie Rade van Indië wat sy beleid teëgestaan het, gedeporteer. Hendrik moes die rooi tapyt oprol en sy siek gas gevange sit. [9]
Die fisiese deel van daardie onaangename plig het op Rudolf Siegfried Allemann, destydse garnisoenkommandant, geval. As gebore Pruis en onbesorgd oor gevalle Hollandse grootsheid, het hy geen besware daaroor gehad nie. Die hegtenis het dus ’n Kaapsgebore goewerneur wat Amsterdam moes gehoorsaam, saamgevoeg met ’n gas wat nog die titels van goewerneur-generaal en admiraal gedra het, en ’n garnisoenoffisier wat die brief sonder seremonie sou uitvoer. Vir ’n kolonist wie se wêreld Tafelvallei was, was die rooi tapyt en die sel dieselfde veertien dae: eers die serpe, dan die lasbrief. Kalender 1742 het dus nie met ’n wisseling van plaaslike stoele begin nie, maar met ’n retoursvloot-gevangene in Kasteelbewaring. [9]
Die voorval het ongemaklik langs die gewone masjinerie van ’n verversingstasie gesit. Swellengrebel se reputasie in Tafelvallei was dié van ’n vriendelike en warmhartige bestuurder, nie van ’n tronkbewaarder van onderkonings nie. Tog het die Here XVII se brief geen plaaslike diskresie gelaat nie. Vir ’n veertien dae het die Kasteel ’n man ontvang wat nie kon staan nie, met die eerbewyse verskuldig aan ’n goewerneur-generaal van Nederlands-Indië; nadat die Swift se kaptein aan wal gekom het, het daardie eerbewyse ’n lasbrief geword. Dieselfde jaar wat Simonstadbaai as winterreede en Schmit se gesag om te doop getoets het, het dus ook getoets of ’n kolonistegoewerneur ’n siek gas sou gevange sit wanneer Amsterdam so beveel. Hy het. [9]
Simonstadbaai vir die eerste keer as aanloophawe gebruik — 1742
Weens die swaar verliese wat die Kompanjie deur skipbreuke in Tafelbaai gely het, het die direkteure in 1741 besluit dat hulle vlote daarna van die 15de van Mei tot die 15de van Augustus by Simonstadbaai moes ververs—die seisoen toe noordwes-stormwinde algemeen was. Die seiltye uit die Nederlande en die Indië is so gereël dat daar onder gewone omstandighede nie baie skepe in Suid-Afrikaanse seë in daardie tydperk sou wees nie, maar storms en onvermydelike oponthoude moes nog in ag geneem word. Kalender 1741 het daardie besluit op papier geskryf. Kalender 1742 moes dit laat werk. [3]
Simonstadbaai het veilige skuiling in die winterseisoen gebied, maar daar was ’n nadeel in moeilikheid van toegang oor land, wat die voorsiening van ’n skip met vars proviand duur gemaak het. Die binneste inham van Valsbaai, onder die oostekant van die Kaapse Skiereiland, is lank as veiliger ankerplek vir skepe gelaat wat nie die oop reede kon hou nie. In 1742 is die baai vir die eerste keer as aanloophawe gebruik, toe dit gevind is dat bote in mooi weer vanaf die kop van Kalkbaai kon vaar en so die landvervoer aansienlik verkort het. Die eerste winterseisoen onder die direkteure se bevel het dus ’n papierbesluit in ’n werkende reede verander voordat enige permanente magazyn of poshouer se kwartiere nog aan die suidelike oewer gebou is. [3]
Daardie Kalkbaai-bootskakel was die praktiese ontdekking van die jaar. Landvervoer van Tafelvallei om die berg tot by die suidelike oewer het duur gebly; ’n boot wat die binneste water in mooi weer bewerk het, het die laaste stuk afgesny. In slegte weer het die voordeel weer gekrimp, en die Kaap moes nog ’n skip voorsien wat nie goedkoop vanaf die Kasteelmagasyne bereik kon word nie. Vars vleis, groente en water moes nog van die skiereiland se plase en fonteine kom; die nuwe reede het wrakke gespaar, nie arbeid nie. Geen dorpie het nog sy naam van die hawe gekry nie. Kalender 1742 self het die eksperimentele gebruik van die baai en die Kalkbaai-bootskakel opgeteken, nie ’n geboude stasie nie. Die eksperiment het binne ’n besige skeepvaarthoofstuk gesit: in die dertien jaar 1738–1750 het daar 640 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, 198 Engelse, 23 Franse en 20 Deense in Tafelbaai ingeloop. [3]
Simonstadbaai het in 1742 begin gebruik word, en voor die einde van 1750 het sewe-en-sewentig skepe, almal van die Kompanjie, in daardie hawe ingeloop. Die gemiddelde getal wat Suid-Afrikaanse hawens oor daardie dertien jaar aangedoen het, was dus 73 jaarliks. Daardie later syfers meet die opening wat aan hierdie kalenderjaar behoort het: ’n Kompanjie-winterhawe aan die Valsbaai-kant, eers met bote uit Kalkbaai bewerk, nog sonder ’n magazyn, hospitaal of genoemde poshouer aan die suidelike oewer. Die direkteure het die seisoen besluit; Swellengrebel se regering moes die skepe voed wat werklik gekom het. [3]
Die landbougeheue van die vorige jare het nog gewone voorsiening gevorm. Die koringoes van 1740 was die beste wat ooit in die land geken is; nadat die magasyne gevul is, is 17 000 muids uitgevoer. Kalender 1742 het op daardie herstelde stapelbasis begin eerder as op ’n hongersnoodverhaal. Gewone Kaapse uitvoere in hierdie hoofstuk, buiten die wisselende koringstapel, het rog, ertjies en bone na Indië ingesluit, gewone wyn na Batavia buiten skeepsvoorrade, al die Constantia-wyn wat bekom kon word, en ivoor, velde van wilde diere, volstruisvere en gedroogde vrugte. Wynboere het lank gekla dat daar geen afset vir die opbrengs van hul wingerde was nie, destyds van twee- tot vierduisend leggers per jaar. In 1742 was die magasyne gevul uit die groot koringoes van 1740 nog die onmiddellike feit: brood is nie meer gerantsoeneer nie, en die eerste Simonstadbaai-winter kon as ’n skeepvaartprobleem eerder as ’n hongersnoodprobleem bewerk word. [3]
Sebra-beskermingsbevel — 1742
Van tyd tot tyd is regulasies uitgereik vir die bewaring van onskadelike wilde diere en vir die vernietiging van roofdiere. In November 1739 is die beloning vir die doodmaak van ’n leeu van £16 9s. 5d. tot £2 1s. 8d. verminder, vir ’n luiperd van £2 1s. 8d. tot £1 5s. 0d., en vir ’n hiëna van 12s. 6d. tot 8s. 4d. Die helfte van daardie premies is deur die Kompanjie betaal, die ander helfte deur die burgerraad as die dier in die Kaapse distrik doodgemaak is, en deur die hof van landdrost en heemrade as dit in die distrik Stellenbosch en Drakenstein doodgemaak is. ’n Paar jaar voor Swellengrebel se induksie is die premies op die doodmaak van wilde diere aansienlik gesny; entoesiasme vir lukrake slagting van sebras, leeus en olifante het ’n bietjie afgeneem, maar ’n groot deel onnodige skietery het nog aangehou. [3] [9]
Die olifant het byna uit die gevestigde distrikte verdwyn, weens die vraag wat altyd na ivoor bestaan het. Olifantjag anderkant die oostelike grens, in Julie 1737 ná die slagting van Hübner se party verbied en die volgende Oktober weer oopgemaak, het onder die beperking voortgegaan dat elke jagter twee sjielings en ’n pennie vir ’n lisensie moes betaal en nóg inboorlinge lastig val nóg met hulle handel dryf. In 1742 is ’n bevel uitgereik wat die vernietiging van sebras onder ’n boete van £10 vir elke oortreding verbied het. Waar leeu-, luiperd- en hiënavelde nog verminderde premies verdien het, is die sebra nou as ’n sigbare deel van die gevestigde land beskerm eerder as as prooi behandel. [3]
Die opmerkings van die lede van die politieke raad oor die uitroeiing van hierdie dier het getoon dat hulle die vraag in ’n breër lig as blote wins kon sien. Sy teenwoordigheid op die heuwels, volgens hulle, was ’n aantreklike kenmerk. ’n Joernaalinskrywing van 1742 het dieselfde gedagte in daardie woorde gestel. Dit is tot Swellengrebel se blywende eer dat hy verder gesien het as die winste uit huide en velde. Hulle het ook gedink dat die sebra makgemaak kon word, en met die oog op ’n eksperiment het hulle ’n premie van £20 elk vir drie jonges aangebied wat by die kasteel afgelewer moes word. [3] [9]
Die bevel het dus ’n strafboete vir doodmaak met ’n kontantaanmoediging om lewende vullens in Kompanjiehande te bring gepaar—’n ongewone mengsel van landskapvoorkeur en makmaakproef in die wildregulasies van die Swellengrebel-jare. Kalender 1742 het dus ’n bewarings- en eksperimentklousule by die Kaap se wildedierewet gevoeg in dieselfde jaar dat die Kasteel ’n terugkerende onderkoning gevange gesit het en vir die eerste keer Kompanjieskepe uit Kalkbaai-bote natgemaak het. Onnodige skietery het nie opgehou nie; die plakkaat het die dier genoem wie se teenwoordigheid op die heuwel die raad wou hou. [3] [9]
Ds. Hendrik Kock vertrek en Meyring bly assistent — Februarie 1742
Aan die begin van die dekade was die enigste kerke in die kolonie nog by die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein. Daardie drie preekstoele was van predikante voorsien, ds. Willem van Gendt wat deur die direkteure uitgestuur en in Desember 1738 by Stellenbosch gestasioneer is. Ds. François le Sueur het nog die Kaapse gemeente beklee, ’n ampstermyn wat in April 1731 begin het. Skole het by elke plek bestaan, maar elders is die onderwys van kinders dikwels toevertrou aan geen bekwamer onderwyser as ’n soldaat wat vir ’n kort termyn gehuur is nie. Afgeleë huurplase het nog dae van die naaste kerk gelê, sodat bywoning van openbare erediens dikwels vir lang tye verwaarloos is. [3]
Ds. Hendrik Kock is in Februarie 1742 na Europa teruggekeer. Hy het in Suid-Afrika aangekom en in April 1732 as predikant van die Kaapse gemeente diens aanvaar, sodat sy Kaapse preekstoel byna tien jaar langs Le Sueur s’n geloop het. Arnoldus Maurits Meyring, van ’n aandoenende skip as kapelaan agtergehou, is as assistent-predikant by die Kaap gehou totdat die pastorie by Waveren geskik vir bewoning was. In kalender 1742 self was die deurslaggewende kerklike feit Kock se vertrek en die terughouding van Meyring in Tafelvallei eerder as enige later eerste diens by ’n bergkomkerk. [3]
Die opvolging van predikante wat die pos van predikant van Kaapstad beklee het, het dus Kock van April 1732 tot Februarie 1742 opgeteken, met Le Sueur wat van April 1731 aangehou het. Meyring se waarnemende tyd by die Kaapse preekstoel sou later geskryf word; binne hierdie kalenderjaar was hy ’n assistent wat teruggehou is, nog nie ’n landpredikant nie. Die drie Gereformeerde gemeentes het dus die jaar se gemeentelas gedra met een minder gevestigde predikant by die Kaap totdat daardie assistentrol die gaping gevul het. [3]
Die groter program van nuwe kerke by wat Tulbagh en Malmesbury sou word, het nog voor hierdie jaar gelê. Binne 1742 het die kerklike kaart die drie ou gemeentes plus ’n assistent wat in Tafelvallei gehou is, gebly. Daardie selfde kaart het die jaar se twee belydenisgeskille geram: Lutherane in die dorp wat ’n residensiële predikant van hul eie wou hê, en ’n Morawiese sendeling by Baviaanskloof wat begin doop het. Albei sake sou teen ’n aparte doopvont beslis word. [3]
Lutherse petisie om ’n residensiële predikant geweier — 1742
Terwyl die getal gemeentes verbonde aan die staatsgodsdiens later vermeerder sou word, is dissenters verbied om kerke te stig waarin ’n ander vorm van erediens beoefen sou word. Daar was baie Lutherane aan die Kaap, en hulle was gretig om ’n residensiële predikant te hê, maar kon nie verlof van die regering kry nie. Die Nederduits Gereformeerde vestiging het die openbare preekstoele gehou; ’n tweede residensiële belydenis was nie te koop nie. [3]
In 1742 is ’n sterk petisie van hulle geweier. Geen beswaar is gemaak teen Lutherse kapelane van Deense skepe wat diens in ’n privaathuis hou nie, maar dit was die uiterste vryheid wat toegestaan is. Besoekende bediening kon ’n bemanning aan wal raak; ’n residensiële Lutherse predikant en ’n aparte gemeente nie. Die weiering het die belydenismonopolie van die Nederduits Gereformeerde vestiging vir die Swellengrebel-jare vasgelê in dieselfde kalender waarin Simonstadbaai eerste Kompanjieskepe ontvang het en die raad ’n Morawiese doopdokument ondersoek het. [3]
Deense skepe was nie skaars op die Kaapse boeke van hierdie hoofstuk nie: 20 Deense vaartuie het oor die dertien jaar 1738–1750 in Tafelbaai ingeloop. ’n Kapelaan van een van daardie skepe kon in ’n privaathuis preek sonder om ’n raadsaak te opper. ’n Residensiële predikant, met ’n gemeente en reëls van sy eie, was ’n ander saak. Die Lutherse petisionarisse van 1742 het om die tweede gevra en die eerste ontvang. [3]
Dieselfde beleidsraam wat ’n Lutherse residensiële predikant geblokkeer het, het ook die harder saak van die Morawiese sendeling by Baviaanskloof gevorm. Albei geskille het tot ’n enkele jaar van belydenisgrens-trek behoort: een gesluit deur petisie geweier, die ander oopgemaak toe ’n vreemde doopgesag teen die politieke raad en die klasis van Amsterdam getoets is. In albei het die Kaap se openbare doopvont Nederduits Gereformeerd gebly. [3]
Schmit doop vyf bekeerlinge en die raad verbied verdere doop — 4 September 1742
George Schmit, ’n Morawiese sendeling uit Duitsland gestuur om die bekering van Khoikhoi tot die Christendom te beproef, het hom by Baviaanskloof—later Genadendal—in die distrik Stellenbosch gevestig. Die eerste vermelding van hierdie sendeling in die verrigtinge van die politieke raad is op die 11de van Julie 1737 gedateer, toe aangeteken is dat ’n sekere persoon genaamd George Schmit in die skip Huis te Rensburg gekom het met die oogmerk om die Khoikhoi tot die Christendom te bekeer as dit moontlik sou wees; dat gehoop moes word so ’n wenslike gevolg sou bereik word deur die seën van die Here op die middele wat aangewend sou word, sodat daardie mense tot die ware kennis van God gebring kon word; en dat alle moontlike bystand aan hom in die voortsetting van daardie verdienstelike werk gegee moes word. [3] [9]
Daar is beoog dat as enige Khoikhoi bekeer sou word, die sendeling hulle aan die predikant van die gemeente vir die doop sou voorstel, en dat hy nie sou probeer om ’n aparte gemeente te vorm met reëls wat van dié van die Nederduits Gereformeerde kerk verskil nie. Hy het ’n groep Khoikhoi bymekaargemaak, met wie hy vyf jaar gewerk het, en sy uiterste gedoen om hulle die leerstellinge van die Christendom en die voordele van ’n gevestigde nougesette lewe te leer. Al dié tyd het hy niks as vriendelikheid van die regering ontmoet nie. Deur 1741 was hy nog die toegestane onderwyser onder daardie 1737-verstandhouding. In 1742 het hy vyf van sy bekeerlinge gedoop en is dadelik tot verantwoording geroep. [3]
Op die 4de van September van daardie jaar is die saak deur die politieke raad bespreek. Schmit se gesag om die sakramente te bedien is ondersoek en bevind ’n dokument te wees wat deur die hoof van ’n vreemde genootskap onderteken is, wat die raad beslis het geen krag in Suid-Afrika kon hê nie. Die sendeling is derhalwe verbied om verder te doop, maar hy is aangeraai om voort te gaan om die Khoikhoi te onderrig, in welke werk sy groot ywer erken is. Die predikante van die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein is deur die raad versoek om ’n verslag van die omstandigheid op te stel en dit aan die klasis van Amsterdam vir instruksies voor te lê. [3]
Die drie predikante wat daardie verslag onderteken het, het “die vereiste versigtigheid” voorgestel in die hantering van “’n saak van hierdie aard.” Hulle het die goewerneur aangeraai dat die genoemde George Schmit by voorraad tot verdere bevel verbied moes word om verder te doop, met die aanbeveling egter dat hy met dieselfde ywer voortgaan om hulle te onderrig, wat hy aanvaar het om te doen. En so is besluit: Schmit doen die harde werk van onderrig, die predikante sprinkel die heilige water. Die doop het hulle eksklusiewe besigheid gebly; inbreuk op daardie monopolie sou nie geduld word nie. Swellengrebel, in ’n godsdiensgeskil ingetrek wat hy nie gesoek het nie, het die versigtigheid geneem wat die preekstoele gevra het. [3] [9]
Een van daardie opstellers was Swellengrebel se swaer, Le Sueur, nog predikant van die Kaapse gemeente ná Kock se Februarie-vertrek. Die goewerneur wat Valckenier in Februarie gevange gesit het, het nou, in September, ’n sendeling se doopvont verbied terwyl hy sy onderrig prys. Albei besluite was plaaslike uitvoerings van ’n metropolitaanse monopolie: die Here XVII se lasbrief in die een geval, die Gereformeerde sakrament in die ander. Kalender 1742 het hulle in dieselfde raadskamer gehou. [3] [9]
Bekeerlinge verstrooi en populêre vooroordeel teen Schmit — 1742
Hierdie besluit het vir die sendeling gelyk of dit sy posisie, indien nie heeltemal onhoudbaar nie, ten minste baie onaangenaam maak. In sy relaas het hy gesê dat hy dit baie onsinnig gevind het dat hy die Khoikhoi moes onderrig en hulle vir die doop na predikante stuur wat hulle nie om hul bekering bekommer het nie. Die 1737-verstandhouding het altyd daardie kant toe gewys: onderrig by Baviaanskloof, doop by die gemeentelike vont. Ná vyf jaar se arbeid het die vyf dope van 1742 getoets of die sendeling self die sakrament mag bedien. Die raad het nee geantwoord. [3]
Nou moes hy teen populêre vooroordeel stry, want sy optrede het baie van die koloniste laat dink hy is ’n ketter, en dit het algemeen geglo geraak dat die Morawiërs fanatici was wat wilde opvattings van die Christendom gehuldig het. Die mense wat hy bymekaargemaak het, het hom gelaat, waarskynlik uit liefde vir verandering, hoewel hy geglo het dit was weens voorstellings deur naburige boere dat die godsdiens wat hy leer nie dié van die bybel was nie. ’n Toegestane onderwyser van 1737 het ná die vyf dope ’n verdagte leraar in die Stellenbosch-distrik geword. [3]
Hy het hieroor by die raad gekla, en instruksies is aan die sersant in bevel van die militêre pos hiernaas gestuur om die saak noukeurig te ondersoek, sodat enigiemand wat hom in sy goeie werk verhinder, tot verantwoording gebring kon word; maar die mense wat verstrooi het, kon nie weer bymekaargemaak word nie. Die Kasteel het die onderrig dus nog as goeie werk beskryf selfs terwyl dit die vont verbied het. Die sersant se ondersoek kon nie ’n groep herstel wat al uitmekaar was nie. [3]
Onder hierdie omstandighede het Schmit homself onbekwaam gevind om enige goeie uit te rig, en hy het derhalwe verlof van sy Genootskap gevra om na Europa terug te keer. Hy het gehoop dat die Morawiese liggaam op sy voorstellings van die direkteure ’n omkeer van die bevel oor die doop sou kry, en dat hy met assistente na Suid-Afrika kon terugkeer. Daardie later stappe het ’n verhaal gesluit wie se krisis—die vyf dope, die 4 September-uitspraak, die predikante se versigtigheid, en die verstrooiing van die Baviaanskloof-groep—aan kalender 1742 behoort het. Die direkteure sou geen ander kerk as die Nederduits Gereformeerde in die kolonie toelaat nie. Daarin het die Lutherse petisionarisse en die Morawiese sendeling al dieselfde antwoord in dieselfde jaar ontvang. [3] [9]
Pieter Wion se slagtersaak by Stellenbosch — Desember 1742
Plaaslike distriksregulasie het onder die kollege van landdrost en heemrade by Stellenbosch voortgegaan. Die kollege het as geregshof opgetree en ook die pligte verrig wat later deur munisipale en afdelingsrade oorgeneem is. ’n Kontrak is met ’n boer gemaak om ’n pont op die Bergrivier te plaas en die pad oor die Roodezandpas in stand te hou, waarvoor hy jaarliks van elke gesin anderkant die Bergrivier òf ’n muid koring òf elf sjielings in geld moes ontvang. In Desember 1742 is verlof aan die burger Pieter Wion gegee om ’n slagtersaak in die dorp op vaste voorwaardes oop te maak. [3]
Elke Woensdag en Saterdag moes hy goeie gesonde vars skaapvleis te koop aanbied teen twee pennies vir ’n enkele pond, of ses pennies vir vier pond, en niemand teen daardie prys weier nie. Vier keer per jaar moes hy beesvleis teen dieselfde tariewe te koop aanbied. By versuim van hierdie voorwaardes moes hy ’n boete van £5 aan die diakens tot voordeel van die armes betaal. Die lisensie het dus ’n private slagtersvoorreg aan vasgestelde vleisdae, plafonpryse en ’n armesfonds-boete gebind—’n binnelandse markreël opgeteken in dieselfde jaar dat die Kompanjie ’n tweede winterhawe aan die Valsbaai-kant getoets het. [3]
Sommige burgers was gewoond om hul koring met handmeule of klein watermeule van eie maak te maal. Uit daardie gebruik het die kollege ’n ernstige afname in die prys vir die huur van die openbare meule by Stellenbosch en Drakenstein verwag, wat die eksklusiewe voorreg gedra het om al die koring wat binne vaste perke verbruik word teen bepaalde tariewe te maal. Die distrik het destyds £126 13s. 4d. per jaar vir die huur van elk van hierdie meule ontvang. Tog was die lede van die kollege baie gewillig om hul medeburgers te help as dit sonder om die inkomste te raak gedoen kon word, en oor die algemeen is ’n reëling getref dat die eienaar van die handmeul die huurder moes tevrede stel en sy eie koring mag maal. [3]
Die dorp Stellenbosch was teen hierdie tyd heeltemal onder sy eike gebêre. Dit is vinnig ná die brand van 1710 herbou, en reisigers wat dit besoek het, het sy skoonheid in gloeiende terme beskryf. Die kollege wat Wion gelisensieer het, het ook ponte, meulhuur en gewone polisiëring van die dorp bestuur. Binnelands het die burgermynvereniging wat ná Frans Diederik Muller se November 1740-silwerverslag by Groot-Drakenstein naby Simonsberg gevorm is, nog kapitaal georganiseer terwyl hulle op ’n direkteurs-handves gewag het. Muller het voorgegee om ’n ervare mineraloog te wees; die goewerneur het die plek besigtig en oortuig geraak dat erts in enorme hoeveelhede te kry was, net kapitaal nodig. Kalender 1742 het dus nog daardie onvergunte tussentyd gedra, met Muller as meestermyner van ’n eis wat nog nie die Here XVII se toekenning ontvang het nie. [3]
Kalender 1742 het dus nie net op belydenis- en skeepvaartvrae by die Kasteel gesluit nie, maar op ’n konkrete prysskedule vir skaap- en beesvleis in die oudste landmagistraatskap anderkant Tafelvallei. Swellengrebel het nog geregeer; Tulbagh het nog tweede gesit; Van Oudtshoorn het nog die fiskaalstoel beklee. Valckenier het siek aangekom en is uit die Swift se brief van die tiende van Februarie in hegtenis geneem. Simonstadbaai het sy eerste Kompanjieskepe ontvang, met bote uit Kalkbaai in mooi weer. Sebras het onder ’n £10-boete en ’n £20-vullingpremie gestaan. Kock het in Februarie na Europa geseil; Meyring het as assistent in Tafelvallei gebly. Lutherane is ’n residensiële predikant geweier. Schmit het op die vierde van September vyf bekeerlinge gedoop en is verbied om weer te doop. Wion het Woensdae en Saterdae skaapvleis teen twee pennies ’n pond verkoop. Dít was die Kaapse jaar: ’n kolonistegoewerneur se vierde kalender, ’n winterhawe begin, ’n onderkoning in die tronk, en twee belydenisse gesê dat die openbare doopvont Nederduits Gereformeerd was. [3] [9]