Boer History1742 aan die Kaap die Goeie Hoop: Simonstadbaai as winterhawe, Schmit se dope, Lutherse petisie geweier en die sebra-bevel
Swellengrebel, Tulbagh en fiskaal Van Oudtshoorn — 1742
Kalender 1742 het begin met Hendrik Swellengrebel nog as goewerneur en Ryk Tulbagh nog as sekunde onder die reëling wat die Here XVII op die 14de van April 1739 opgelê het. Die stoel van onafhanklike fiskaal is egter nie meer deur Daniel van den Henghel beklee nie. Hy het fiskaal gebly tot die 18de van September 1741, toe hy afgelos is deur Pieter van Reede van Oudtshoorn, wat deur die oppergesag uitgestuur is; ’n paar maande later is Van den Henghel as kommodoor van ’n eskader van vier skepe na Europa teruggekeer. [3]
Vir die volle landbou- en skeepvaarjaar van 1742 was die drie senior burgerlike name dus Swellengrebel, Tulbagh en Van Oudtshoorn. Gewone raadsake, landdroshowe by Stellenbosch en Drakenstein, en die drie dorps- en distrikspreekstoele het nog Europese gemeentelewe geram, terwyl buiteposte soos Saldanhabaai, Klapmuts, Groenkloof en Rietvlei soos tevore voortgegaan het. Die jaar se kenmerkende rekord het minder in ’n wisseling van goewerneurs gelê as in winter-skeepvaartroetes, belydenisdissipline en wildwet. [3]
Swellengrebel het ’n kolonist van geboorte en lang ervaring op die politieke raad gebly; Tulbagh, reeds deur huwelik met die Swellengrebel-familie verbind, het die tweede burgerlike pos beklee; Van Oudtshoorn het die fiskaalsamp begin wat dekades sou loop. Dié kontinuïteit het ruimte gelaat vir die Here XVII se winterhawe-eksperiment en vir harde sake by Baviaanskloof en onder Lutherse petisionarisse om die Kaap se geskrewe besigheid vir die jaar te oorheers. [3]
Simonstadbaai vir die eerste keer as aanloophawe gebruik — 1742
Weens die swaar verliese wat die Kompanjie deur skipbreuke in Tafelbaai gely het, het die Here XVII in 1741 besluit dat hulle vlotte daarna van die 15de van Mei tot die 15de van Augustus by Simonstadbaai moes ververs—die seisoen toe noordwes-stormwinde algemeen was. Die vaartye uit die Nederlande en die Indië is só gereël dat daar onder gewone omstandighede nie baie skepe in Suid-Afrikaanse seë in dié tydperk sou wees nie, maar storms en onvermydelike vertragings moes nog in ag geneem word. [3]
Simonstadbaai het veilige skuiling in die winterseisoen gebied, maar daar was ’n nadeel in moeilikheid van toegang oor land, wat die voorsiening van vars proviand aan ’n skip duur gemaak het. In 1742 is die baai vir die eerste keer as aanloophawe gebruik, toe daar gevind is dat bote in mooi weer vanaf die kop van Kalkbaai kon vaar en sodoende die landvervoer aansienlik verkort het. Die eerste winterseisoen onder die Here XVII se bevel het dus ’n papierbesluit in ’n werkende reede omgesit nog vóór enige permanente pakhuis of poshouer se kwartiere op die suidelike oewer gebou is. [3]
Die permanente stasie wat later Simonstad geword het, het nog voorlê: eers in Februarie 1743 sou goewerneur-generaal Gustaf Willem van Imhof ’n terrein kies en ’n gebou vir pakhuis, hospitaal en kwartiere begin onder sersant Justinus Blas as poshouer. Kalender 1742 self het die eksperimentele gebruik van die baai en die Kalkbaai-bootskakel aangeteken, nog nie die dorpie wat na die hawe genoem is nie. Latere opsomming het getel dat vóór die einde van 1750 sewe-en-sewentig Kompanjieskepe Simonstadbaai aangedoen het ná die 1742-opening. [3]
Sebra-beskermingsbevel — 1742
In 1742 is ’n bevel uitgevaardig wat die vernietiging van sebras verbied het onder ’n boete van £10 per oortreding. Die opmerkings van die lede van die politieke raad oor die uitroeiing van dié dier het getoon dat hulle die saak in ’n breër lig as blote wins kon sien. Sy teenwoordigheid op die heuwels was, volgens hulle, ’n aantreklike kenmerk. [3]
Hulle het ook gedink dat die sebra mak gemaak kon word, en met die oog op ’n eksperiment het hulle ’n premie van £20 elk aangebied vir drie jonges wat by die kasteel afgelewer moes word. Die bevel het dus ’n strafregtelike boete vir doodmaak gekoppel aan ’n kontantaanmoediging om lewende vulle in Kompanjiehande te bring—’n ongewone mengsel van landskapvoorkeur en makmaakproef in die wildregulasies van die Swellengrebel-jare. [3]
Die sebra-plakkaat het langs vroeëre roofdierpremieverlagings van November 1739 en die lang ossillasie van olifantjaglisensies ná die slagting van Hübner se party gestaan. Waar leeu-, luiperd- en hiënavelle nog verlaagde premies verdien het, is die sebra nou beskerm as ’n sigbare deel van die bewoonde land eerder as as prooi behandel. Kalender 1742 het dus ’n bewarings- en eksperimentklousule by die Kaap se wildwet gevoeg. [3]
Ds. Hendrik Kock vertrek en Meyring bly assistent — Februarie 1742
Aan die begin van die dekade was die enigste kerke in die kolonie nog by die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein. Dié drie preekstoele was van predikante voorsien, nadat ds. Willem van Gendt deur die Here XVII uitgestuur en in Desember 1738 by Stellenbosch gestasioneer is. By elke plek was daar skole, maar elders is die opvoeding van kinders dikwels aan niks bekwamer as ’n soldaat vir ’n kort termyn toevertrou nie. [3]
Ds. Hendrik Kock is in Februarie 1742 na Europa teruggekeer. Arnoldus Maurits Meyring, wat van ’n aanlopende skip as kapelaan aangehou is en wat later in die Roodezand-verhaal die eerste keer op die 31ste van Maart 1743 by die Kaap gepreek het, is daarom as assistent-predikant by die Kaap gehou totdat die pastorie by Waveren bewoonbaar was. In kalender 1742 self was die beslissende kerklike feit Kock se vertrek en die aanhou van Meyring in Tafelvallei eerder as die latere eerste diens by Roodezand. [3]
Die drie Gereformeerde gemeentes het dus die jaar se gemeente-lading gedra met een minder gevestigde predikant by die Kaap totdat Meyring se assistentrol die gaping gevul het. Afgeleë leenplase het nog dae van die naaste kerk gelê, en die groter program van nuwe kerke by wat Tulbagh en Malmesbury geword het, het op goewerneur-generaal Van Imhof se instruksies van Januarie 1743 gewag. Binne 1742 het die kerklike kaart die drie ou gemeentes plus ’n assistent wat vir toekomstige bergkom-diens aangehou is, gebly. [3]
Lutherse petisie om ’n residensiële predikant geweier — 1742
Terwyl die getal gemeentes wat met die staatreligie verbind was later vermeerder sou word, is dissenters verbied om kerke te stig waarin ’n ander vorm van erediens beoefen sou word. Daar was baie Lutherane by die Kaap, en hulle was gretig om ’n residensiële predikant te hê, maar kon nie toestemming van die regering kry nie. [3]
In 1742 is ’n sterk petisie van hulle geweier. Geen beswaar is gemaak teen Lutherse kapelane van Deense skepe wat diens in ’n privaathuis hou nie, maar dit was die uiterste vryheid wat toegestaan is. Die weiering het die belydenismonopolie van die Nederlandse Gereformeerde bestel vir die Swellengrebel-jare vasgelê: buitelandse Lutherse bediening kon besoekende bemannings aan wal raak, maar geen residensiële Lutherse predikant of aparte gemeente is toegelaat nie. [3]
Dieselfde beleidsraamwerk wat ’n Lutherse residensiële predikant geblokkeer het, het ook die harder saak van die Morawiese sendeling by Baviaanskloof gevorm. Albei geskille het tot een jaar van belydenisgrens-trek behoort: een afgesluit deur ’n geweierde petisie, die ander oopgemaak toe ’n buitelandse doopgesag teen die politieke raad en die classis van Amsterdam getoets is. [3]
Schmit doop vyf bekeerlinge en die raad verbied verdere doop — 4 September 1742
George Schmit, ’n Morawiese sendeling wat uit Duitsland gestuur is om die bekering van Khoikhoi tot die Christendom te probeer, het hom by Baviaanskloof—later Genadendal—in die distrik Stellenbosch gevestig. Die eerste melding van dié sendeling in die notule van die politieke raad is op die 11de van Julie 1737 gedateer, toe aangeteken is dat ’n sekere persoon genaamd George Schmit met die skip Huis te Rensburg gekom het met die doel om die Khoikhoi te bekeer as dit moontlik sou wees, en dat alle moontlike bystand aan hom in dié werk gegee moes word. [3]
Daar is beoog dat as enige Khoikhoi bekeer sou word, die sendeling hulle vir die doop aan die predikant van die gemeente sou voorstel, en dat hy nie sou probeer om ’n aparte gemeente met reëls anders as dié van die Nederlandse Gereformeerde kerk te vorm nie. Hy het ’n groep Khoikhoi bymekaargemaak met wie hy vyf jaar gewerk het, en sy uiterste gedoen om hulle die leerstellings van die Christendom en die voordele van ’n gevestigde ywerige lewe te leer. Al dié tyd het hy niks as welwillendheid van die regering ondervind nie, maar toe hy in 1742 vyf van sy bekeerlinge gedoop het, is hy dadelik tot verantwoording geroep. [3]
Op die 4de van September van daardie jaar is die saak deur die politieke raad bespreek. Schmit se gesag om die sakramente te bedien is ondersoek en as ’n dokument bevind wat deur die hoof van ’n buitelandse genootskap onderteken is, wat die raad beslis het geen krag in Suid-Afrika kon hê nie. Die sendeling is dus verbied om verder te doop, maar hy is aangeraai om voort te gaan om die Khoikhoi te onderrig, waarin sy groot ywer erken is. Die predikante van die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein is deur die raad versoek om ’n verslag van die omstandigheid op te stel en dit aan die classis van Amsterdam vir instruksies voor te lê. [3]
Bekeerlinge verstrooi en populêre vooroordeel teen Schmit — 1742
Dié besluit het vir die sendeling gelyk of dit sy posisie, as dit nie heeltemal onhoudbaar was nie, ten minste baie onaangenaam gemaak het. In sy eie verslag het hy gesê hy dit baie onsinnig gevind het dat hy die Khoikhoi moes leer en hulle vir die doop na predikante stuur wat hulle nie oor hulle bekering bekommer het nie. Maar nou moes hy teen populêre vooroordeel stry, want sy optrede het baie van die koloniste laat dink hy is ’n ketter, en dit is algemeen geglo dat die Morawiërs fanatici was wat wilde sienings van die Christendom gehad het. [3]
Die mense wat hy bymekaargemaak het, het hom verlaat, waarskynlik uit liefdes vir verandering, al het hy geglo dit was weens voorstellings deur naburige boere dat die godsdiens wat hy leer nie dié van die Bybel was nie. Hy het hieroor by die raad gekla, en instruksies is aan die sersant in bevel van die nabygeleë militêre pos gestuur om die saak noukeurig te ondersoek sodat enigiemand wat hom in sy goeie werk verhinder voor die gereg gebring kon word; maar die mense wat verstrooi is, kon nie weer bymekaargemaak word nie. [3]
Onder dié omstandighede het Schmit homself onbekwaam gevind om enigiets goeds te bewerkstellig, en hy het daarom verlof van sy Genootskap gevra om na Europa terug te keer. Hy het gehoop dat die Morawiese liggaam op sy voorstellings by die Here XVII ’n omkeer van die doopbevel sou kry, en dat hy met helpers na Suid-Afrika sou kon terugkeer. Die Genootskap het later toegestem, en op die 28ste van Januarie 1744 het hy voor die raad verskyn en om ’n vrye oortog na Holland gevra, wat toegestaan is; die Here XVII het egter geweier om enige ander kerk as die Nederlandse Gereformeerde in die kolonie toe te laat. Dié 1744-stappe het ’n verhaal afgesluit waarvan die krisis—die vyf dope, die 4 September-beslissing, en die verstrooiing van die Baviaanskloof-groep—tot kalender 1742 behoort het. [3]
Pieter Wion se slagtersaak by Stellenbosch — Desember 1742
Plaaslike distriksregulering het onder die kollege van landdrost en heemrade by Stellenbosch voortgegaan. In Desember 1742 is verlof aan die burger Pieter Wion gegee om ’n slagtersaak in die dorp oop te maak op vaste voorwaardes. Elke Woensdag en Saterdag moes hy goeie gesonde vars skaapvleis te koop aanbied teen die tarief van twee pennies vir ’n enkele pond, of ses pennies vir vier ponde, en niemand teen daardie prys weier nie. [3]
Vier keer per jaar moes hy beesvleis teen dieselfde tariewe te koop aanbied. By versuim van dié voorwaardes moes hy ’n boete van £5 aan die diakens ten bate van die armes betaal. Die lisensie het dus ’n private slagtersvoorreg gekoppel aan vasgestelde vleisdae, prysplafonne en ’n armesfonds-boete—’n binnelandse markreël wat in dieselfde jaar aangeteken is waarin die Kompanjie ’n tweede winterhawe aan die Valsbaai-kant getoets het. [3]
Stellenbosch was teen dié tyd reeds onder sy eike gebêre en herbou ná die brand van 1710. Die kollege wat Wion gelisensieer het, het ook pontons, meullasings en gewone dorpspolisie bestuur. Kalender 1742 het dus nie net op belydenis- en skeepvaartvrae by die kasteel afgesluit nie, maar ook op ’n konkrete prysskedule vir skaap- en beesvleis in die oudste landelike magistratuur buite Tafelvallei. [3]