Boer History1675 aan die Kaap die Goeie Hoop: Gonnema by die Tierberg, Goske se Raad, Mauritius en Kompanjiesverhuringe
Goske se Jaar ná Vrede en die Kasteelskuiwing
Die kalenderjaar 1675 het oopgegaan met goewerneur Isbrand Goske nog in bevel aan die Kaap, die klipkasteel in Tafelvallei reeds betrek as die vernaamste verdedigingswerk, en die ou aardfort afgebreek. Teen die begin van die winter van 1674 is daardie kasteel as meer verdedigbaar beoordeel as die aardvierkant wat sedert die eerste jare van die nedersetting gestaan het; die garnisoen is na die nuwe werke verskuif, en die mure van die ou fort is afgebreek sodat die grond kon oopgaan in die wyer verdedigingsplan wat sedert die Europese oorlog permanente klipwerk by die baai dringend gemaak het. Vrede met Engeland, afgekondig toe ’n boodskapskip vrolik met vlae versier op die 13de Julie 1674 Tafelbaai binnegevaar het, het die skerpste vrees vir ’n vyandelike vloot weggevat, sodat kasteelarbeid op ’n gereelde grondslag voortgegaan het sonder die oorlogstydse personeel wat vroeër spesifiek vir die mure aangehou is. [3]
Die Franse seemag het die Kompanjie aan die Kaap ná daardie Julie-nuus skaars ’n gedagte gegee. Buitengewone inspanning om die kasteel te voltooi is nie meer vereis nie; van die vredesdatum af is die werk gereeld voortgesit, maar dit is nie meer as só dringend beskou dat ’n groot personeel doelbewus vir dié doel aan die residensie aangehou moes word nie. Die buitepos en plaas by Hottentots-Holland, die uitkyk op Leeukop, en die vrye plase langs die Liesbeek en by Rondebosch en Wynberg het die vaste geografie gebly van ’n gemeenskap wat nie meer ’n Engelse eskader in Tafelbaai verwag het nie, maar nog ’n onvoltooide binnelandse oorlog teen die Cochoqua-hoofman Gonnema in die gesig gestaar het. Die residensie het, soos deur die vroeë 1670’s, om klipfort, eilandwagte en die enkele binnelandse landboupos saamgetrek—net nou was die fort van klip, en die ou aardspoor is doelbewus uitgewis. [3]
Die Maart 1674-gekombineerde kommando onder vaandrig—nou luitenant—Hieronymus Cruse, met burgers onder Wouter Mostert en Khoikhoi-bondgenote onder Klaas, Koopman, Schacher en Kuiper, het agthonderd beeste en vierduisend skape naby die Tulbagh-kloof buitgemaak sonder om Gonnema self te vang. Die buit is by die fort verdeel—burgers het driehonderd koeie en negentig jong beeste gekry, elkeen van die vier kapteins ’n billike aandeel beeste plus driehonderd skape in volle besit en driehonderd op lening, die Kompanjie die restant—en Goske het summiere stappe geneem toe die beste diere verdwyn het terwyl die bondgenote hulle deel weggedryf het. Deur 1675 het daardie onafgehandelde saak oor die Skiereiland-kapteins gehang wat die Kompanjie se kant gekies het. Die Europese nedersetting, van sy kant, het die jaar deurgebring onder ’n goewerneur wat gestuur is om die Kaap in oorlogsgevaar te hou en wat reeds geweet het dat die Here Sewentien in November 1674 ’n opvolger—kommandeur Johan Bax van Ceylon—aangewys het, al sou Bax eers in Januarie 1676 Simonbaai bereik. [3]
Rondom dieselfde oorlogsjare het die Kompanjie ook ’n stelsel ingevoer om inkomste te werf deur sekere voorregte uit te verhuur—eers die alleenreg om sterk drank te verkoop, met maksimumpryse by wet vasgestel sowel by die Kompanjie se pakhuise as by kleinhandel, en mettertyd die alleenreg om wyn, bier, tabak, sout, brood, vleis en ander stapelware op dieselfde wyse uit te verhuur. Die stelsel was die eenvoudigste plan om ’n koloniale inkomste te werf wat die direkteure kon aanneem; koloniste het nie beswaar gemaak solank pryse beperk gebly het nie. Teen daardie fiskale agtergrond het Goske se stiller verhuringe van Rustenburg en die koringmeul in sy latere jare tot dieselfde logika behoort om produktiewe werk in vrye of monopoliehande te plaas sodat skaars Kompanjiesbediendes op kasteelklipwerk, skeepsdienste en die dun garnisoene van buiteposte gekonsentreer kon word. [3]
Gonnema se Aanval op die Tierberg — November 1675
In November 1675 het Gonnema teruggeslaan teen die Kompanjie se bondgenote. In die nag het hy die kraale van Schacher en Kuiper by die Tierberg verras, etlike van die inwoners doodgemaak, en ’n groot deel van hulle vee weggevoer. Die aanval was ’n strooptog van die soort wat die Cochoqua-hoofman herhaaldelik gewys het hy nog kon lewer selfs nadat hy vee aan Kaapse kommandos verloor het: skielik, gemik op Skiereiland-vennote eerder as op die kasteel self, en getref om kuddes te gryp voordat ’n Europese mag kon vorm. Dit het, in aard al nie in gelyke omvang nie, geantwoord op die Maart 1674-beslaglegging van agthonderd beeste en vierduisend skape van sy eie volgelinge by die Klein-Bergrivier-monding van die Tulbagh-kloof. [3]
Schacher en Kuiper het saam met Klaas en Koopman op daardie Maart 1674-ekspedisie gestaan en aandele beeste en skape uit die buit ontvang—elke kaptein ’n billike aandeel beeste, driehonderd skape in volle besit, en driehonderd skape op lening terugbetaalbaar wanneer die Kompanjie dit vereis. Hulle kraale by die Tierberg het op die binnelandse benaderings gelê wat Tafelvallei met die Vier-en-twintig-riviere-land en die berge daaragter verbind het, dieselfde omgewing waar Gonnema, by die eerste setlaars bekend as die Swart Kaptein, gewoonlik sy kraale om Riebeek-Kasteel en Vier-en-twintig-riviere gehou het wanneer hy nie na Saldanhabaai of ooswaarts na Hottentots-Holland rondgetrek het nie. ’n Nagtelike aanslag daar was dus én ’n herwinning van vee én ’n slag teen die alliansiestelsel wat Goske sedert die moorde van 1673 by Moordkuil en die Saldanha-pos teen Gonnema gebruik het. [3]
Die kapteins het dadelik by die kasteel om hulp gevra. Daardie beroep was die operasionele skarnier van die November-episode: die Kompanjie se bondgenote het nie ’n private herwinning alleen probeer nie, en die residensie het ’n strooptog op Schacher en Kuiper nie as ’n twis buite sy oorlog behandel nie. Bystand was ’n politieke sowel as ’n militêre daad. Dit het bevestig dat die vier kapteins wat in 1674 onder Cruse gemarsjeer het nog binne Kaapse beskerming gestaan het, en dit het ruiters uit Tafelvallei tot ’n agtervolging verbind wat sou toets of Gonnema gevang kon word sodra hy die kuddes al gelig en binneland toe gedraai het. [3]
Die Tierberg-slag het ook ’n waarskuwing vir die vrye boere by Rondebosch en Wynberg gedra. As Gonnema inwoners kon doodmaak en vee van bondgenootskraale binne ’n nag se rit van die bewoonde vallei kon wegvee, kon dieselfde skielike strooptog op ’n donker nag huise brand en vee lig onder die buitenste vryburgers selfs al sou, in oop veld, die hele Cochoqua-gevolg nie ’n gereelde geveg met gewapende burgers waag nie. Daardie vrees sou die herbou van die redoutes Kyk-uit en Keert-de-Koe in klip dryf nadat Bax in 1676 amp aanvaar het; deur die sluitende weke van 1675 het dit onder Goske se laaste volle kalenderjaar ’n onverligte bekommernis gebly. [3]
Agtervolging anderkant Vier-en-twintig-riviere
Hulp is dadelik na die Kompanjie se bondgenote gestuur. Gonnema het egter so haastig met sy buit in die bergagtige land anderkant Vier-en-twintig-riviere teruggetrek dat die ruiters hom nie kon inhaal nie. Die geografie het die Cochoqua-hoofman begunstig: sodra hy die Tierberg verby was en in die gebroke binneland, het ’n berede agtervolging uit Tafelvallei die voordeel van verrassing verloor en terrein in die gesig gestaar wat Gonnema reeds ná vroeëre kommandos beskut het—dieselfde berggrond waarin sy mense ná die Moordkuil-moorde van 1673 teruggetrek het en waaruit hulle net betyds ontsnap het toe Cruse se kolom in Maart 1674 die Klein-Berg-laer probeer omsingel het. [3]
Die November-strooptog het dus ’n patroon herhaal wat sedert 1673 bekend was. Europese en bondgenootskaplike magte kon vee gryp wanneer hulle ’n laer vind, en hulle kon ná ’n nagaanval op ’n hulpversoek antwoord, maar hulle kon Gonnema nie lank genoeg vashou om die oorlog te beëindig nie. Cruse se 1674-kolom het agthonderd beeste en vierduisend skape net geneem omdat die Cochoqua kuddes en hutte in die vlug agtergelaat het; die 1675-ruiters het byna niks van die gesteelde Tierberg-vee geneem nie omdat die vlug begin het voordat hulle aangekom het. In albei seisoene het die hoofman se persoon vry gebly. Deur die res van 1675 het hy anderkant Vier-en-twintig-riviere vry gebly, terwyl Schacher en Kuiper se mense hulle dooies en vermiste vee getel het onder die beskerming—altyd ’n tree agter die strooptog—van die kasteel se ruiters. [3]
Operasioneel het die agtervolging ook die perke van die naoorlogse arbeidsbegroting gewys. Kasteeldringendheid het ná Julie 1674 verslap; geen groot personeel is doelbewus vir die mure aan die Kaap aangehou nie; immigrasie het gestop; niemand wat in diens gehou kon word, is geredelik toegelaat om dit te verlaat nie. Ruiters genoeg om op ’n bondgenootskreet te antwoord kon nog uit die garnisoen en die vryburgers gemonteer word, maar ’n langdurige bergjag van die soort wat weke se voorrade, gidse en ’n volle gekombineerde kolom op die 1674-model sou vereis het, is nie wat November opgelewer het nie. Die residensie het vinnig geantwoord en die kuddes misgeloop. Dit was genoeg om die alliansie lewend te hou en nie genoeg om die oorlog voor Bax se aankoms te sluit nie. [3]
Vyftien Agterblyers deur Schacher se Mense Doodgemaak
Die agtervolging was nie heeltemal leeghandig nie. Vyftien agterblyers van Gonnema se groep is gevange geneem en dadelik deur Schacher se mense doodgemaak. Die rekord stel hierdie sterftes nie voor as ’n formele Kompanjiesverhoor voor die fort nie; dit was die bondgenote se onmiddellike verrekening met mans wat van die hoofgroep afgesny is terwyl dit met die gesteelde kuddes gevlug het. In die alliansiepolitiek van 1675 het Schacher se mense as sowel slagoffers van die Tierberg-nagaanval as agente van die teenaslag opgetree wat die ruiters self nie teen Gonnema se hoofgroep kon land nie. [3]
Die episode het die lyn tussen die Skiereiland-kapteins wat aan Kaapse beleid gebind was en die Cochoqua-gevolg wat nog in oorlog was, verhard. Klaas, Koopman, Schacher en Kuiper het in 1674 saam met Cruse gemarsjeer; in November 1675 het twee van daardie kapteins die strooptog gely, een daarvan het dit met doodmaak op die spoor beantwoord, en die Kompanjie se berede bystand het te laat aangekom om die grootste deel van die vee te herwin. Bloed vir bloed op die agterblyers het nie die geligte kuddes herstel nie, maar dit het geadverteer dat alliansie nog albei kante toe gesny het: die kapteins wat Kompanjiesskape op lening geneem en onder ’n Europese kommandant-generaal gemarsjeer het, het ook Cochoqua-mans doodgemaak wanneer geleentheid homself aangebied het sonder om op ’n kasteelvonnis te wag. [3]
Gonnema se oorlog het dus 1676 nog oop binnegegaan, met bloed- en veeverliese aan die bondgenootskant en geen onderwerping van die Cochoqua-hoofman nie. Die vyftien dooie agterblyers het langs die onherwonne Tierberg-vee gestaan as die meetbare resultaat van November—genoeg om te bewys dat die koalisie van 1673–1674 nie ontbind het nie, nie genoeg om ’n beslissende veldtog te eis nie. Toe vryburgers later by Bax aangedring het op beskerming teen juis só ’n nagstrooptog op Rondebosch en Wynberg, het hulle aan Schacher en Kuiper se kraale onthou soveel as enige abstrakte vrees vir die berge anderkant Vier-en-twintig-riviere. [3]
Politieke Raad onder Goske
Gedurende die laaste drie jaar van Goske se administrasie is die amptenare aan die hoof van die onderskeie departemente byna geheel vervang. Die sekundus Albert van Breugel is deur die goewerneur van nalatigheid teenoor sy pligte beskuldig; al het die Batawiese owerhede hom by ondersoek van nalatigheid vrygespreek, is hy van die pos verwyder. Hendrik Crudop, tot die rang van koopman bevorder, is in sy plek as sekundus aangestel. Die fiskaal De Neyn is in Oktober 1674 na Batavia vertrek. Hieronymus Cruse, die ontdekkingsreisiger wat die 1673- en 1674-kommandos gelei het, het die leer van militêre bevordering geklim en was nou luitenant. [3]
Teen 1675 het die politieke raad dus bestaan uit die goewerneur, die sekundus Hendrik Crudop, die kaptein Dirk Smient, die luitenant Hieronymus Cruse, die tesourier Anthonie de Vogel, en die hoofverkoper Marthinus van Banchem, laasgenoemde ook die sekretaris. Ses mans om die tafel het die gewone regering van die residensie gedra: handel en tweede bevel by Crudop, militêre senioriteit by Smient, veldervaring by Cruse, die tesourie by De Vogel, en die verkoopstoonbank plus die notuleboek by Van Banchem. Dit was ’n naoorlogse raad gebou uit die amptenare wat Goske se herskikking oorleef het eerder as uit die gemengde raad wat sy aankoms begroet het. [3]
Crudop se dubbele gewig—sekundus en, vanaf 1674, eerste president van die Weeskamer—het hom die sentrale burgerlike figuur onder Goske gemaak soos die jaar na die verwagte aankoms van Bax geloop het. Die kamer van vyf (twee Kompanjiesbediendes en drie burgers, met burgersekretaris Johannes Pretorius vir sy werk betaal) het al jaarlikse rotasie van een bediende en een burger vereis, gekies deur die politieke raad uit ’n dubbele lys wat die kamer self voorgelê het; Crudop se presidentskap het daardie selfbestendigende kredietinstelling aan dieselfde man gebind wat as tweede in die politieke raad gesit het. Cruse, dieselfde offisier wat kommandant-generaal van die vyftig soldate, vyftig burgers en vierhonderd Khoikhoi in Maart 1674 was, het as luitenant in die raad gesit terwyl die Tierberg-strooptog gewys het dat die binnelandse oorlog nog die soort gekombineerde mag vereis het wat hy geweet het hoe om te organiseer. [3]
Die raad se greep op kerkbenoemings, al in Desember 1674 herbevestig, het voortgegaan om gewone godsdienstige sake deur Meerland se jaar te raam: ouderlingbenoemings gebalanseer tussen Kompanjiesbediende en burger, die politieke kommissaris van die ouderlingskap uitgesluit, en dooppraktyk gebind aan Batawiese instruksies uit kommandeur Wagenaar se tyd. Politieke beheer van die kerkraad en militêre geheue van die Cochoqua-oorlog het dus in dieselfde vertrek gesit. Toe ruiters in November na die Tierberg gery het, het die bevel uit ’n raad geloop wat al Crudop se burgerlike voorrang met Cruse se veldtrang en Smient se kapteinskap gemeng het. [3]
Rudolphus Meerland, Predikant deur 1675
Deur 1675 het ds. Rudolphus Meerland predikant van die Kaap gebly. Hy het ds. Adrianus de Voocht op die 12de Februarie 1674 opgevolg, toe De Voocht na Batavia vertrek het. Die kerkraad het nog onder die streng toesig gewerk wat die politieke raad in Desember 1674 herbevestig het. Toe die kerkraad twee name vir die verkiesing van ’n ouderling in die plek van die uittredende een voorgelê het, is besware teen albei ingebring en vars benoemings gevra; die politieke raad het die kerk ingelig dat die een ouderling ’n bediende van die Kompanjie en die ander ’n burger moes wees, en dat die amptenaar wat die posisie van politieke kommissaris beklee het nie as ouderling genomineer moes word nie. [3]
Rooms-Katolieke setlaars het vry gebly om privaat in hulle eie huise te aanbid, maar kon nie vir openbare erediens vergader of die dienste van ’n priester van ’n buitelandse skip verkry nie. Toe een van hulle die kerkraad om toestemming gevra het om sy kinders in die Gereformeerde kerk te laat doop en peetouers aangebied het wat ook Rooms-Katoliek was, het die kerkraad geoordeel dat die kinders gedoop moes word as ander peetouers nie beskikbaar was nie, maar dat die ouers eers vermaan moes word om peetouers van die ware gereformeerde geloof te probeer verkry. Voor optrede het die kerkraad daardie mening aan die politieke raad voorgelê; die raad het hulle na die instruksies oor die doop verwys wat in kommandeur Wagenaar se tyd uit Batavia ontvang is, wat met die siening wat hulle ingeneem het ooreengestem het, en hulle ingelig dat die gebruike van Indië in elke opsig nagekom moes word. [3]
Meerland se jaar was dus een van gewone pastorale kontinuïteit binne ’n nedersetting wie se politieke en militêre aandag op Gonnema, kasteelarbeid en die lang wag op Goske se aflossing gerig was. Die diakens se armefonds, wie se kapitaal in 1674 al meer as duisend pond sterling beloop het wat teen ses persent op verband belê is, het voortgegaan om die gemeente se armes te verlig en behoeftige weeskinders te onderhou—insluitend die voortslepende laste wat Eva se dood op 29 Julie 1674 agtergelaat het—terwyl die Weeskamer onder Crudop wettige porsies bewaak het wanneer weduenaars en weduwees hertrou het. Kerklike lewe in 1675 was dus institusioneel digter as die dun oorlogsgarnisoen van die vroeë 1670’s was, selfs terwyl die kansel self min verander het van De Voocht se vertrek tot Bax se aankoms. [3]
Mauritius Weer tot ’n Kaapse Afhanklikheid Verlaag
In 1671, toe die Kompanjie voorbereidings getref het vir die verdediging van sy Indiese besittings, is die eiland Mauritius van ’n afhanklikheid van die Kaap tot ’n aparte regeringssetel verhef, en Hubert Hugo, ’n amptenaar van aansien, is as kommandeur aangestel. Ná die sluiting van vrede met Engeland is die eiland weer tot sy ou posisie verlaag. Teen die middel-1670’s was dit van baie min voordeel vir die Kompanjie: behalwe ’n bietjie ebbenhout wat elke jaar in die boodskapskip na die Kaap teruggebring is, het dit niks uitgevoer nie, en baie min skepe het daar vir voorrade aangedoen. Die vrede wat kasteelarbeid by Tafelbaai vertraag het, het dus ook ’n Indiese Oseaan-sypos demobiliseer wat oorlogstydse omsigtigheid kortliks tot ’n aparte regering opgeblaas het. [3]
’n Paar burgers en ’n garnisoen van dertig of veertig man was sy enigste inwoners. Só afhanklik was sy owerhede dat hulle selfs nie vonnisse kon ten uitvoer bring nie, behalwe in gevalle van uiterste dringendheid, totdat dié deur die Raad van Justisie aan die Kaap hersien is. Die verlaging van Mauritius ná die Engelse vrede het dus die administratiewe draad wat deur Goske se Tafelvallei-raad geloop het eerder verskerp as verslap: die eiland was weer ’n Kaapse buitepos in die reg, dun in bevolking, en aan Kaapse justisie gebind vir gewone strafproses. Hugo se voormalige aparte bevel het geen digte plaaslike staat agtergelaat nie—net ebbenhoutpakkette, ’n handjievol vryburgers, en ’n garnisoen kleiner as wat baie Indiëvaarders as soldate gedra het. [3]
Vir vryburgers aan die Kaap het die eiland ’n moontlike bestemming eerder as ’n mededingende kolonie gebly. Binne ’n paar jaar ná Eva se dood is ’n burger wat ’n persoonlike vriend van Van Meerhof was, toe hy met sy gesin na Mauritius verhuis het, toegelaat om twee van haar kinders as leerknegte te neem onder formele kontrakte wat deur raad en kerk goedgekeur is, met die kinders onder die beskerming van die eiland se kommandeur geplaas. Daardie latere reëling het die afhanklikheid veronderstel wat in Goske se tyd herstel is: Mauritius het Kaapse weeskinders net as ’n plek geneem wat nog aan Kaapse gesag antwoordbaar was. Deur 1675 was die praktiese betekenis van verlaging eenvoudiger—minder aparte aansprake, dieselfde dun ebbenhouthandel, en strafvonnisse wat op Tafelvallei-hersiening gewag het. [3]
Rustenburg Verhuur en die Koringmeul aan Jan de Beer
Goske se regering word bó alles met die bou van die kasteel en die vestiging van die buitepos en plaas by Hottentots-Holland verbind, maar die stiller fiskale maatreëls van sy latere jare het ook daaglikse werk om Tafelvallei herrangskik. Hy het min geleentheid gehad om groot verbeterings te begin terwyl kasteelwerk, binnelandse oorlog en oorlogsbeperkings op immigrasie aandag en mans opgeneem het. Hy het die groot tuin in Tafelvallei met slawe-arbeid in stand gehou, dog om tien of twaalf mans vir kasteelwerk vry te maak het hy die wingerd en tuin Rustenburg, by Rondebosch, aan vryburgers verhuur en slegs die lodjie daar vir eie gebruik behou. Met ’n gelyke oogmerk het hy die koringmeul aan die burger Jan de Beer verhuur. [3]
Hierdie verhuringe het tot dieselfde naoorlogse logika as die stadiger kasteelprogram behoort. Met Engelse seemaggevaar verminder, het die goewerneur nog klipvordering nodig gehad, maar hy het verkies om arbeid te koop deur produktiewe Kompanjieseiendomme in vrye hande te plaas eerder as deur ’n groot toegewyde boupersoneel aan die Kaap aan te hou. Tien of twaalf mans wat van Rustenburg se wingerde en tuine na die onvoltooide vyfhoek verskuif is, was ’n konkrete arbeidsoordrag; De Beer se meul het eweneens ’n daaglikse industriële taak van die Kompanjie se monsterrol afgeskuif. Slawe-arbeid is op die Tafelvallei-tuin en op watter hande nog vir klip en hout by die mure gespaar kon word, gekonsentreer. [3]
Rustenburg en die meul merk dus 1675 as ’n jaar waarin vryburgers konkrete stukke van die Kompanjie se plaaslike ekonomie oorgeneem het terwyl die monopolie-verhuringe van drank en ander stapelware, in die vroeë 1670’s ingevoer, voortgegaan het om inkomste onder vaste maksimumpryse te werf. Die nedersetting se voorsieningsbasis het die Kompanjiestuin, vrye plase langs die Liesbeek en by Rondebosch en Wynberg, vee wat deur handel of vroeëre kommandobuit verkry is, en die Hottentots-Holland-buitepos gebly. Verhuring het nie die vrye bevolking vergroot nie—immigrasie het gestop—maar dit het wel die aandeel van plaaslike produksie vergroot wat deur vrye of verhuurde kanale geloop het eerder as deur direkte Kompanjiesbestuur van elke wingerdstok, meulsteen en kleinhandeltoonbank. [3]
Oesterproef in Tafelbaai
Een proefneming wat Goske gemaak het waarvan sy voorgangers nie skynbaar gedink het nie, was om oesters van die suidkus te laat haal en in Tafelbaai neer te sit met die oog op hulle voortplanting op ’n gerieflike plek. Die proef is twee keer gemaak, en by elke geleentheid het dit misluk. Die poging sit onder die klein verbeteringskemas van ’n goewerneur wat min ruimte gehad het om groot hervormings te begin terwyl kasteelwerk, binnelandse oorlog en oorlogsbeperkings op immigrasie aandag en mans opgeneem het. Dit is een van die min suiwer eksperimentele merke wat Theal aan Goske se naam heg naas die kasteel en Hottentots-Holland. [3]
Mislukking het nie die breër patroon van plaaslike voorsiening omgekeer nie. Die baai het die verversingstasie se kernbehoeftes al deur die Kompanjiestuin, vrye plase en vee wat deur handel of kommandobuit verkry is, voorsien. Die oesterbeddings was ’n poging om ’n kusvoedselbron nader aan die ankerplek by te voeg, sodat lang bootwerk langs die suidkus gespaar kon word wanneer skepe vir verversing aangedoen het. Hulle ineenstorting het die nedersetting afhanklik gelaat van dieselfde landbou- en pastorale basis wat dit sedert die 1650’s gebou het, nou aangevul deur monopolieë wat sedert die vroeë 1670’s verhuur is en deur die Rustenburg- en meulverhuringe van Goske se latere jare. [3]
Twee keer probeer en twee keer misluk, illustreer die oesters ook die noue marge waarop Kaapse proefneming geloop het. Mans, bote en aandag genoeg om skulpdier van die suidkus te lig en in Tafelbaai te saai kon twee keer gespaar word; ’n volgehoue visserywetenskap kon nie. Goske se administrasie word onthou vir klip en ’n binnelandse plaaspos, nie vir ’n baai-industrie nie. Die mislukte beddings bly ’n voetnoot wat bewys dat die goewerneur nog na plaaslike verbetering gesoek het selfs terwyl hy die direkteure herinner het dat sy oorlogsdoel verby was en dat hy wou verlos word. [3]
Boere, Geslote Immigrasie en Diensdissipline
Die boere het eerder af- as toegeneem in getal gedurende Goske se administrasie. Immigrasie het, weens die oorlog, gestop, en niemand wat in diens gehou kon word, is toegelaat om dit te verlaat nie. Die Europese vrye bevolking om die Liesbeek, Rondebosch en Wynberg het dus 1675 in die gesig gestaar sonder die stroom nuwe vrybriewe wat vroeëre vredesjare gekenmerk het, terwyl Kompanjiesbediendes aan hulle poste gebind gebly het vir kasteelarbeid, skeepsdienste en die dun garnisoene van buiteposte en van Mauritius. Vrye status was nie ’n kraan wat die raad na willekeur kon oopdraai terwyl die Atlantiese oorlog en sy mannekrag-reëls nog elke ontslag geram het nie. [3]
Daardie vries op ontslag uit diens en op nuwe setlaars was die binnelandse gesig van dieselfde Atlantiese vrede wat die kasteel vertraag het. Buitengewone boudingendheid het ná Julie 1674 verslap, maar die direkteure en die Kaapse raad het mannekrag nog as ’n skaars oorlogsoorskot eerder as as ’n vredesoorskot behandel. Vrye boere het aangedring op sekuriteit teen Gonnema selfs terwyl hulle getalle gestagneer het; die November-Tierberg-strooptog op bondgenootskraale het net onderstreep hoe blootgestel vee anderkant die buitenste vrye plase gebly het. In oop veld het burgers vertroue gehad dat die hele Cochoqua-stam hulle nie sou waag om aan te val nie, maar vee kon maklik weggevee en huise verbrand word deur ’n skielike strooptog op ’n donker nag—die presiese vrees wat die herbou van die redoutes Kyk-uit en Keert-de-Koe met klip en die plasing van berede patrollies sou dryf nadat Bax in 1676 amp aanvaar het. [3]
Die gestagneerde vrye bevolking het ook gevorm wat verhuringe en monopolieë kon bereik. Rustenburg en De Beer se meul het werk in vrye hande geskuif sonder om vrye huishoudings by te voeg; drank- en stapelware-verhuringe het inkomste gewerf sonder om nuwe gesinne in te voer. Buit van die 1674-kommando het driehonderd koeie en negentig jong beeste in burgerbesit geplaas en skape aan bondgenootskapteins geleen, maar ’n enkele seisoen se kudde kon nie ’n geslote immigrasie-stroom vervang nie. Deur 1675 het die nedersetting dus geleef op die vryburgers wat dit al gehad het, die bediendes wat dit geweier het om te ontslaan, die slawe in die Tafelvallei-tuin, en die bondgenootskapteins wie se kraale Gonnema net bewys het hy nog snags kon bereik. [3]
Bax Nog op Pad — Opvolging Hangend deur 1675
Goewerneur Goske is na die Kaap gestuur vir ’n besondere doel: om dit vir die Nederlande te hou in ’n tyd van groot gevaar. Daardie tyd was verby. Vrede is met Engeland gesluit, die enigste seemag wat die State kon benadeel, en ’n spesiale verdrag tussen die twee Oos-Indiese kompanjieë, gedateer 18 Maart 1674, het elkeen verbind om die eer en wins van die ander te bevorder. Daar was geen noodsaak om langer ’n amptenaar van Goske se rang en vermoë aan die Kaap te hou nie, des te meer omdat hy die direkteure aan hulle verbintenis herinner het om hom vroegtydig te verlos en toestemming gevra het om na Europa terug te keer. [3]
In November 1674 het die Vergadering van Sewentien kommandeur Johan Bax, die tweede amptenaar in rang op die eiland Ceylon, aangewys om Goske as goewerneur van die Kaap op te volg, maar sonder die bykomende titel van buitengewone raad van Indië. Terselfdertyd het hulle die uitgaande goewerneur hooglik oor sy administrasie geloof en gelas dat hy enige amptenaar van laer rang wat as admiraal van ’n vloot na Europa terugkeer, moes vervang. Die aanstelling was dus én ’n verlossing van Goske én ’n geringe verlaging van die waardigheid wat aan die Kaapse stoel geheg was: Bax sou regeer, maar nie as buitengewone raad van Indië nie. [3]
Deur die hele 1675 het daardie opvolging ’n papierfeit in Amsterdam en Ceylon gebly eerder as ’n wisseling van stoele in Tafelvallei. Bax het eers by Galle in die Voorhout ingeskeep betyds om Simonbaai op die 1ste Januarie 1676 te bereik, het twee dae later aan die beraadslagings van die raad aan die Kaap deelgeneem, en is eers op die 14de Maart 1676 geïnstalleer, met Goske wat die leiding van sake behou het totdat skepe na Europa vertrek het. Die kalenderjaar 1675 het dus nog geheel onder die oorlogsgoewerneur se hand gesluit, met die aangewese opvolger iewers op die lang seepad vanaf Ceylon en geen Verburg-kommissie of burgerpetisie nog voor die raad nie—dié het tot die terugkeervloot en die eerste weke van 1676 behoort. [3]
Die jaar het dus geëindig met Crudop as sekundus, Cruse as luitenant in die raad, Smient as kaptein, De Vogel by die tesourie, Van Banchem as hoofverkoper en sekretaris, Meerland op die kansel, Mauritius weer ’n dun Kaapse afhanklikheid, Rustenburg en die meul in vrye hande, die oesterproef misluk, vryeboeregetalle gestagneer, en Gonnema se November-slag teen Schacher en Kuiper onbeantwoord deur enige vangs van die Cochoqua-hoofman self. Vyftien agterblyers dood op die spoor en ’n haastige terugtog anderkant Vier-en-twintig-riviere was die binnelandse grootboek. Die kasteel het betrokke maar onvoltooid gestaan; die binnelandse oorlog het oop gestaan; die aangewese opvolger het ter see gestaan. Toe Bax op Nuwejaarsdag 1676 Simonbaai binnegevaar het, het hy daardie onvoltooide grootboek eerder as ’n geslote vrede geërf. [3]