Boer History1675 aan die Kaap die Goeie Hoop: Gonnema by die Tierberg, Goske se Raad, Mauritius en Kompanjiesverhuringe
Goske se Jaar ná Vrede en die Kasteelskuiwing
Die kalenderjaar 1675 het begin met goewerneur Isbrand Goske nog in bevel aan die Kaap, die klipkasteel in Tafelvallei reeds betrek as die vernaamste verdedigingswerk, en die ou aardfort afgebreek. Vrede met Engeland, in Julie 1674 by die baai afgekondig, het die skerpste vrees vir ’n vyandelike vloot weggevat, sodat kasteelarbeid op ’n gereelde grondslag voortgegaan het sonder die oorlogstydse personeel wat vroeër spesifiek vir die mure aangehou is. Die buitepos en plaas by Hottentots-Holland, die uitkyk op Leeukop, en die vrye plase langs die Liesbeek en by Rondebosch en Wynberg het die vaste geografie gebly van ’n gemeenskap wat nie meer ’n Engelse eskader in Tafelbaai verwag het nie, maar nog ’n onvoltooide binnelandse oorlog teen die Cochoqua-hoofman Gonnema in die gesig gestaar het. [3]
Die Maart 1674-gekombineerde kommando onder vaandrig—nou luitenant—Hieronymus Cruse, met burgers onder Wouter Mostert en Khoikhoi-bondgenote onder Klaas, Koopman, Schacher en Kuiper, het honderde beeste en duisende skape naby die Tulbagh-kloof buitgemaak sonder om Gonnema self te vang. Deur 1675 het daardie onafgehandelde saak oor die Skiereiland-kapteins gehang wat die Kompanjie se kant gekies het. Die Europese nedersetting, van sy kant, het die jaar deurgebring onder ’n goewerneur wat gestuur is om die Kaap in oorlogsgevaar te hou en wat reeds geweet het dat die Here Sewentien in November 1674 ’n opvolger—kommandeur Johan Bax van Ceylon—aangewys het, al sou Bax eers in Januarie 1676 Simonbaai bereik. [3]
Gonnema se Aanval op die Tierberg — November 1675
In November 1675 het Gonnema teruggeslaan teen die Kompanjie se bondgenote. In die nag het hy die kraale van Schacher en Kuiper by die Tierberg verras, etlike van die inwoners doodgemaak, en ’n groot deel van hulle vee weggevoer. Die aanval was ’n strooptog van die soort wat die Cochoqua-hoofman herhaaldelik gewys het hy nog kon lewer selfs nadat hy vee aan Kaapse kommandos verloor het: skielik, gemik op Skiereiland-vennote eerder as op die kasteel self, en getref om kuddes te gryp voordat ’n Europese mag kon vorm. [3]
Schacher en Kuiper het saam met Klaas en Koopman op die Maart 1674-ekspedisie gestaan en aandele beeste en skape uit die buit ontvang. Hulle kraale by die Tierberg het op die binnelandse benaderings gelê wat Tafelvallei met die Vier-en-twintig-riviere-land en die berge daaragter verbind het. ’n Nagtelike aanslag daar was dus én ’n herwinning van vee én ’n slag teen die alliansiestelsel wat Goske sedert die moorde van 1673 teen Gonnema gebruik het. Die kapteins het dadelik by die kasteel om hulp gevra. [3]
Agtervolging anderkant Vier-en-twintig-riviere
Hulp is dadelik na die Kompanjie se bondgenote gestuur. Gonnema het egter so haastig met sy buit in die bergagtige land anderkant Vier-en-twintig-riviere teruggetrek dat die ruiters hom nie kon inhaal nie. Die geografie het die Cochoqua-hoofman begunstig: sodra hy die Tierberg verby was en in die gebroke binneland, het ’n berede agtervolging uit Tafelvallei die voordeel van verrassing verloor en terrein in die gesig gestaar wat Gonnema reeds ná vroeëre kommandos beskut het. [3]
Die November-strooptog het dus ’n patroon herhaal wat sedert 1673 bekend was. Europese en bondgenootskaplike magte kon vee gryp wanneer hulle ’n laer vind, en hulle kon ná ’n nagaanval op ’n hulpversoek antwoord, maar hulle kon Gonnema nie lank genoeg vashou om die oorlog te beëindig nie. Deur die res van 1675 het die Cochoqua-hoofman anderkant Vier-en-twintig-riviere vry gebly, terwyl Schacher en Kuiper se mense hulle dooies en vermiste vee getel het onder die beskerming—altyd ’n tree agter die strooptog—van die kasteel se ruiters. [3]
Vyftien Agterblyers deur Schacher se Mense Doodgemaak
Die agtervolging was nie heeltemal leeghandig nie. Vyftien agterblyers van Gonnema se groep is gevange geneem en dadelik deur Schacher se mense doodgemaak. Die rekord stel hierdie sterftes nie voor as ’n formele Kompanjiesverhoor nie; dit was die bondgenote se onmiddellike verrekening met mans wat van die hoofgroep afgesny is terwyl dit met die gesteelde kuddes gevlug het. In die alliansiepolitiek van 1675 het Schacher se mense én as slagoffers van die Tierberg-nagaanval én as agente van die teëslag opgetree wat die ruiters self nie teen Gonnema se hoofgroep kon lewer nie. [3]
Die voorval het die lyn verhard tussen die Skiereiland-kapteins wat aan Kaapse beleid gebind was en die Cochoqua-volgelinge wat nog in oorlog was. Klaas, Koopman, Schacher en Kuiper het in 1674 saam met Cruse gemarsjeer; in November 1675 het twee van daardie kapteins die strooptog gely, een daarvan het dit met doodslae op die spoor beantwoord, en die Kompanjie se berede hulp het te laat gekom om die grootste deel van die vee te herwin. Gonnema se oorlog het dus 1676 nog oop binnegegaan, met bloed- en veeverliese aan die bondgenootskaplike kant en geen onderwerping van die Cochoqua-hoofman nie. [3]
Politieke Raad onder Goske
Gedurende die laaste drie jaar van Goske se administrasie is die beamptes aan die hoof van die verskillende departemente byna heeltemal vervang. Die sekundus Albert van Breugel is deur die goewerneur van pligsversuim beskuldig; al het die Bataviase owerhede hom van nalatigheid vrygespreek, is hy uit die pos verwyder. Hendrik Crudop, bevorder tot die rang van koopman, is in sy plek as sekundus aangestel. Die fiskaal De Neyn is in Oktober 1674 na Batavia vertrek. Hieronymus Cruse het die militêre bevorderingsleer geklim en was nou luitenant. [3]
Teen 1675 het die politieke raad dus bestaan uit die goewerneur, die sekundus Hendrik Crudop, die kaptein Dirk Smient, die luitenant Hieronymus Cruse, die tesourier Anthonie de Vogel, en die hoofverkoper Marthinus van Banchem, laasgenoemde ook die sekretaris. Crudop se dubbele gewig—sekundus en, vanaf 1674, eerste president van die Weeskamer—het hom die sentrale burgerlike figuur onder Goske gemaak terwyl die jaar na die verwagte aankoms van Bax geloop het. Cruse, dieselfde beampte wat die 1673- en 1674-kommandos gelei het, het as luitenant in die raad gesit terwyl die Tierberg-strooptog gewys het dat die binnelandse oorlog nog die soort gekombineerde mag vereis het wat hy geweet het hoe om te reël. [3]
Rudolphus Meerland, Predikant deur 1675
Deur 1675 het ds. Rudolphus Meerland predikant van die Kaap gebly. Hy het ds. Adrianus de Voocht op die 12de Februarie 1674 opgevolg, toe De Voocht na Batavia vertrek het. Die kerkraad het nog onder die streng toesig gewerk wat die politieke raad in Desember 1674 herbevestig het: ouderlingbenoemings gebalanseer tussen Kompanjiesdienaar en burger, die politieke kommissaris uitgesluit van die ouderlingskap, en dooppraktyk gebind aan instruksies wat in kommandeur Wagenaar se tyd uit Batavia ontvang is. [3]
Rooms-Katolieke setlaars het vry gebly om privaat in hulle eie huise te aanbid, maar kon nie vir openbare erediens bymekaarkom of die dienste van ’n priester van ’n buitelandse skip verkry nie. Kinders van sulke ouers kon in die Gereformeerde kerk gedoop word wanneer peetouers van die ware gereformeerde geloof nie bekom kon word nie, nadat die ouers eers vermaan is om sulke peetouers te soek—die Indiese gebruik wat die raad die kerkraad beveel het om te volg. Meerland se jaar was dus een van gewone pastorale kontinuïteit binne ’n nedersetting wie se politieke en militêre aandag op Gonnema, kasteelarbeid en die lang wag op Goske se aflossing gerig was. [3]
Mauritius Weer tot ’n Kaapse Afhanklikheid Verlaag
In 1671, toe die Kompanjie die verdediging van sy Indiese besittings voorberei het, is die eiland Mauritius van ’n afhanklikheid van die Kaap tot ’n afsonderlike regeringsitplek verhef, en is Hubert Hugo, ’n beampte van aansien, as kommandeur aangestel. Ná die sluiting van vrede met Engeland is die eiland weer tot sy ou posisie verlaag. Teen die middel-1670’s was dit van baie min voordeel vir die Kompanjie: behalwe ’n bietjie ebbenhout wat elke jaar met die boodskapskip na die Kaap teruggebring is, het dit niks uitgevoer nie, en baie min skepe het daar om voorrade aangedoen. [3]
’n Paar burgers en ’n garnisoen van dertig of veertig man was sy enigste inwoners. Só afhanklik was sy owerhede dat hulle selfs nie hulle vonnisse kon uitvoer nie, behalwe in gevalle van uiterste dringendheid, totdat dié vonnisse deur die Raad van Justisie aan die Kaap hersien is. Die verlaging van Mauritius ná die Engelse vrede het dus die administratiewe draad deur Goske se Tafelvallei-raad strammer eerder as losser gemaak: die eiland was weer ’n Kaapse buitepos in die reg, yl in bevolking, en gebind aan Kaapse justisie vir gewone strafproses. [3]
Rustenburg Verhuur en die Koringmeul aan Jan de Beer
Goske se regering word veral met die bou van die kasteel en die stigting van die buitepos en plaas by Hottentots-Holland verbind, maar die stiller fiskale maatreëls van sy latere jare het ook die daaglikse werk rondom Tafelvallei hervorm. Hy het die groot tuin in Tafelvallei met slawe-arbeid in stand gehou, maar om tien of twaalf man vir kasteelwerk vry te maak het hy die wingerd en tuin Rustenburg, by Rondebosch, aan vryburgers verhuur en net die lodges daar vir eie gebruik behou. Met dieselfde oogmerk het hy die koringmeul aan die burger Jan de Beer verhuur. [3]
Hierdie verhuringe het tot dieselfde na-oorlogse logika as die stadiger kasteelprogram behoort. Met Engelse seegevaar verminder, het die goewerneur nog messelvordering nodig gehad, maar hy het verkies om arbeid te koop deur produktiewe Kompanjies eiendomme in vrye hande te plaas eerder as om ’n groot toegewyde boustaf aan die Kaap aan te hou. Rustenburg se wingerde en tuine en De Beer se meul merk 1675 dus as ’n jaar waarin vryburgers konkrete stukke van die Kompanjie se plaaslike ekonomie oorgeneem het terwyl slawe-arbeid op die Tafelvallei-tuin gekonsentreer het en watter hande nog vir die onvoltooide vyfhoek gespaar kon word. [3]
Oesterproef in Tafelbaai
Een proefneming wat Goske aangepak het wat sy voorgangers skynbaar nie oorweeg het nie, was om oesters van die suidkus te laat bring en in Tafelbaai te plaas met die oog op hulle voortplanting op ’n gerieflike plek. Die proef is twee keer gedoen, en telkens het dit misluk. Die poging hoort by die klein verbeteringskemas van ’n goewerneur wat min ruimte gehad het om groot hervormings te begin terwyl kasteelwerk, binnelandse oorlog en oorlogsbeperkings op immigrasie aandag en manne opgeslurp het. [3]
Mislukking het nie die breër patroon van plaaslike voorsiening omgekeer nie. Die baai het die verversingspos se kernbehoeftes reeds deur die Kompanjiestuin, vrye plase en vee uit handel of kommando-buit voorsien. Die oesterbeddings was ’n poging om ’n kusvoedselbron nader aan die ankerplek by te voeg; hulle ineenstorting het die nedersetting afhanklik gelaat van dieselfde landbou- en pastorale basis wat sedert die 1650’s gebou is, nou aangevul deur monopolieë wat sedert 1673 verpag is en deur die Rustenburg- en meulverhuringe van Goske se latere jare. [3]
Boere, Geslote Immigrasie en Diensdissipline
Die boere het eerder af- as toegeneem in getal tydens Goske se administrasie. Immigrasie het weens die oorlog gestaak, en niemand wat in diens gehou kon word, is toegelaat om dit te verlaat nie. Die Europese vrye bevolking rondom die Liesbeek, Rondebosch en Wynberg het 1675 dus sonder die stroom nuwe vrybriewe in die gesig gestaar wat vroeëre vredestydjare gekenmerk het, terwyl Kompanjiesdienare aan hulle poste gebind gebly het vir kasteelarbeid, skeepspligte en die yl garnisoene van buiteposte en van Mauritius. [3]
Daardie vries op ontslag uit diens en op nuwe setlaars was die binnelandse gesig van dieselfde Atlantiese vrede wat die kasteel vertraag het. Buitengewone boudringendheid het ná Julie 1674 verslap, maar die bewindhebbers en die Kaapse raad het mannekrag nog as ’n skaars oorlogsoorskot eerder as as ’n vredestydse oorskot behandel. Vrye boere het aangedring op sekuriteit teen Gonnema selfs terwyl hulle getalle gestagneer het; die November-Tierberg-strooptog op bondgenootskaplike kraale het net onderstreep hoe blootgestel vee anderkant die buitenste vrye plase gebly het—’n vrees wat ná Bax se aantrede in 1676 die herbou van die redoutes Kyk-uit en Keert-de-Koe sou dryf. [3]
Bax Nog op Pad — Opvolging Hangend deur 1675
Goewerneur Goske is vir ’n besondere doel na die Kaap gestuur: om dit vir Nederland te hou in ’n tyd van groot gevaar. Daardie tyd was verby. Vrede is met Engeland gesluit, die enigste seemag wat die State kon benadeel, en ’n spesiale verdrag tussen die twee Oos-Indiese Kompanjieë, gedateer 18 Maart 1674, het elkeen verbind om die eer en wins van die ander te bevorder. Daar was geen noodsaak om langer ’n beampte van Goske se rang en bekwaamheid aan die Kaap te hou nie, te meer nie aangesien hy die bewindhebbers aan hulle belofte herinner het om hom vroegtydig af te los en versoek het om na Europa terug te keer nie. [3]
In November 1674 het die Vergadering van Sewentien kommandeur Johan Bax, die tweede beampte in rang op die eiland Ceylon, aangestel om Goske as goewerneur van die Kaap op te volg, maar sonder die bykomende titel van raad extra-ordinaris van Indië. Hulle het die uitgaande goewerneur hooglik geloof en gelas dat hy enige beampte van laer rang moes vervang wat as admiraal van ’n vloot na Europa mag terugkeer. Deur die hele 1675 het daardie opvolging ’n papierfeit in Amsterdam en Ceylon gebly eerder as ’n wisseling van stoele in Tafelvallei: Bax het eers betyds in Galle op die Voorhout ingeskeep om Simonbaai op die 1ste Januarie 1676 te bereik, twee dae later in die raad deelgeneem, en eers op 14 Maart 1676 geïnstalleer is, terwyl Goske die leiding van sake behou het totdat skepe na Europa vertrek het. [3]
Die jaar 1675 het dus nog onder Goske gesluit, met Crudop as sekundus, Cruse as luitenant in die raad, Meerland op die kansel, Mauritius weer ’n yl Kaapse afhanklikheid, Rustenburg en die meul in vrye hande, die oesterproef misluk, vrye boeregetalle gestagneer, en Gonnema se November-slag teen Schacher en Kuiper onbeantwoord deur enige vangs van die Cochoqua-hoofman self. Die kasteel het betrek maar onvoltooid gestaan; die binnelandse oorlog het oop gestaan; die aangewese opvolger het iewers op die lang seepad vanaf Ceylon gestaan. [3]