Boer History1666 aan Kaap die Goeie Hoop: Kasteelgrondlegging, Van Quaelberg en die Franse Vloot
Eerste klippe van die kasteel — 2 Januarie 1666
Op Saterdag 2 Januarie 1666 het die seremonie van die lê van die eerste klippe van die nuwe vesting in Tafelvallei plaasgevind. Die loopgrawe van slegs een van die vyf punte was voltooi, want die fondamente moes twaalf voet dik wees en die uitgrawing self was ’n werk van omvang. Dit was ’n feesdag aan die Kaap. Teen die vroeë oggendure het boere met hul vroue en kinders van Rondebosch en Wynberg ingekom, matrose het van die snybote aan wal gekom, en die Kompanjie se dienaars en ander inwoners van Tafelvallei het in hul beste klere verskyn. Vier groot gekapte klippe was gereed om na die bodem van die loopgraaf laat sak te word. [3]
Die eerste klip is gelê deur kommandeur Zacharias Wagenaar, die tweede deur die predikant Johan van Arckel, die derde deur die sekunde Abraham Gabbema, en die laaste deur die fiskaal Hendrik Lacus. Toe almal gelê was, is ’n som gelykstaande aan ses pond sterling deur die kommandeur namens die Kompanjie aan die meester-ambagsmanne oorhandig. Dit het die formele verrigtinge afgesluit; die res van die dag is aan vermaak gewy. Twee osse en ses skape, die beste in die Kompanjie se troppe, is geslag; honderd groot brode is spesiaal gebak; agt vate Kaapse bier het gereed gestaan om getap te word. Tafels is op die gelykgemaakte grond binne die loopgrawe gedek. [3]
’n Vakansiedag is, na die oordeel van mense uit die Nederlande, nie behoorlik gevier sonder die voordrag van digkuns wat spesiaal vir die geleentheid geskryf is nie. Reëls wat deur ’n amateur digter voorberei is—Wagenaar het die feit opgeteken sonder om die skrywer te noem—is so toepaslik geag dat ’n afskrif na die voordrag by die koloniale rekords geplaas is. Die verse het begin deur die eerste klip van die nuwe Kasteel die Goeie Hoop te noem wat Wagenaar “met hoop van goeie hoop” gelê het, en het verder gepraat van klipmure wat opgerig is waar aardwalle gestaan het, en van ’n vesting wat Europeër en Afrikaan gelyk moes beïndruk. Die dag het so in seremonie, fees en verse die oorgang van aardfort na klipkasteel vasgelê wat die oop-oorlogsbevele van die vorige jaar beveel het. [3]
Dood en begrafnis van Johan van Arckel
Die residensiële predikant wat die tweede klip gelê het, het skaars tyd gehad om sy werk goed aan te pak. Op 12 Januarie 1666, minder as ses maande ná sy aankoms in die Nieuw Middelburg, is ds. Johan van Arckel ná ’n baie kort siekte oorlede. Net ’n fortnight ná die grondleggingseremonie het die Kaapse gemeenskap weer op dieselfde terrein byeengekom. In die middel van die area binne die loopgrawe is die raamwerk van ’n houtgebou aanmekaargesit, waarvan ’n deel as plek van aanbidding bedoel was. Na daardie raamwerk is die kis van die man wat die tweede klip gelê het, gedra, en in die grond onder die plek waar die preekstoel moes staan is wat sterflik was van Johan van Arckel geplaas. [3]
Dit was in daardie dae gebruiklik om persone van aansien binne die mure van kerke te begrawe, sodat die predikant s’n nie lank die enigste graf daar was nie. Binne ’n paar maande het die vrou van kommandeur Wagenaar ’n laaste rusplek in daardie grond gevind, en gou was die mure dig besaai met die gedenkwapenskilde van dié wat daaronder gelê het. Aan die kop van ’n begrafnisstoet is ’n klein omlyste bord met die wapen van die oorledene gedra en daarna teen die kerkmure gehang—borde wat dikwels jare vooruit voorberei is deur notarise en koopliede wat self wapens gekies het. [3]
Om Van Arckel se plek tydelik te vul, het die raad die kapelaan van die volgende skip wat aangedoen het, aangehou hangende die aanstelling van ’n permanente opvolger deur die oppergesag. Die kapelaan wat so aangehou is, Johannes de Voocht (ook Vooght en Voogt geskryf), het etlike maande aan die Kaap gebly en dieselfde koers as Van Arckel gevolg oor die omstrede vraag of kinders van ongelowige slawe gedoop mag word. Die Kompanjie se eie slawekinders is steeds skool toe gestuur, waar hulle geleer is om hul gebede te sê en die Heidelbergse kategismus te herhaal. [3]
Die Baldeus-doopdispuut — 21 Maart 1666
Op die middag van Sondag 21 Maart 1666 het die gemeente vir erediens byeengekom in die groot saal van die kommandeur se huis in die ou fort. Die vertrek het nie baie na die binnekant van ’n kerk gelyk in sy inrigting nie, maar die gebou wat spesiaal vir godsdiensoefeninge afgesonder sou word, was nog nie voltooi nie, en hierdie vertrek is altyd daarvoor gebruik. Rondom die mure het jagtrofeë gehang—hoofsaaklik velle van leeus en luiperds—en bo die endvensters en deure gepoleerde horings van groter antilope. Teen die ent teenoor die ingang het gewoonlik die opgestopte figuur van ’n sebra gestaan, wat voor die diens verwyder is. Toe Wagenaar in die kolonie aangekom het, was die vensters, soos dié van die private kamers, sonder glas; Van Riebeeck was tevrede met katoenskerms. Daardie gebrek is herstel, en die gemeente het nou genoeg lig gehad om hul Bybels en psalmboeke te lees. [3]
Die prediker was ds. Johannes de Voocht. Op ’n verhewe sitplek net voor die klein platform wat as preekstoel gedien het, het die kommandeur gesit; agter hom die sekunde en die fiskaal. Die ouderlinge en diakens het bankies aan die een kant van die platform gehad; aan die ander kant het ds. Philippus Baldeus, kapelaan van die skip Venenburg, gesit. Die liggaam van die saal was gevul met mense van minder aansien. Ná die preek is ’n kind van Europese afkoms vorentoe gebring en gedoop. Toe het ’n slawevrou met haar suigeling in die arms na die platform opgegaan, maar voordat De Voocht sy vingers in die water kon doop, het Baldeus opgestaan en teen die bediening van die rite geprotesteer. [3]
Wagenaar was verbaas oor die brutaliteit van ’n man wat op só ’n wyse ’n diens kon onderbreek wat met die goedkeuring van die Indiese owerhede in een van hul eie forte gehou is, maar hy het verkies om stil te bly. Baldeus het voortgegaan om te sê dat hy beter ingelig was oor sulke sake as enigiemand daar, en dat die gebruik beslis verkeerd was. Op daardie onderbreking het die bedienende predikant opgehou, en die diens is skielik beëindig. Die volgende oggend het die raad byeengekom en die hele geskiedenis van die dispuut in debat deurgegaan. Dit is eenparig besluit dat die ontvangde bevele stiptelik nagekom moes word om harmonie en vrede in godsdienstige sowel as politieke sake te bewaar, en dat De Voocht dus opdrag moes kry om die slawekind die volgende Sondag te doop, saam met enige ander wat vir daardie doel na hom gebring word. Die besluit het die vraag vir ’n tyd aan die Kaap besleg, al sou dit in latere jare weer opduik. [3]
Skool en nedersettingslewe
Bykomstig tot die kerk was die skool van die tyd, waarin kinders geleer is om te lees en skryf, om rekeninge in gulde en stuiwers op te som, en om die kategismus en verskeie gebede te herhaal. Die eerste skool aan die Kaap was dié wat Pieter van der Stael vir slawekinders van die weskus oopgemaak het en ná ’n paar weke gesluit is. Teen die einde van 1663 is weer ’n skool oopgemaak met Ernestus Back as onderwyser. Fooie is eers op twee sjielings per maand per burgerskind vasgestel, toe met die helfte verminder; slawe- en Khoikhoi-kinders moes sonder betaling pro Deo onderrig word. Die skool het met sewentien leerlinge begin—vier slawekinders, een jong Khoikhoi, en twaalf Europeërs. Back se wangedrag het gou sy skorsing as jeugonderwyser genoodsaak, waarna ’n bestendige soldaat met die naam Daniel Engelgraeff as skoolmeester aangestel is. Onder sy sorg het die leerlinge toegeneem, en niks het sy werk tot sy dood onderbreek nie. [3]
Die vroeë setlaars het selfs in skoolregulasies gewys hoe deeglik prakties hulle was. Daar was geen vaste tyd vir vakansies nie, want die solder waarin die skool gehou is, was nodig vir die huisvesting van besoekers wanneer ’n vloot in die baai was; gedurende daardie tydperk is die kinders noodgedwonge vrygestel. Daardie reëling het die patroon gebly deur Wagenaar se slotmaande en in die jaar van die kasteelgrondlegging, toe oorlogskepe en bouwerk steeds Tafelvallei se beperkte binneruimte volgemaak het. [3]
Gedurende Wagenaar se bewind het Europeërs en Khoikhoi oor die algemeen op goeie voet geleef. Slegs een skerp voorval het onaangenaamheid veroorsaak: ’n groep Cochoquas met vee te koop het naby die waghuis Keert de Koe kamp opgeslaan; ’n soldaat op wag het sommiges betrap wat die heining vir vuurmaakhout afbreek en is met stokke aangerand toe hy hulle wegbeveel het. Die volgende oggend is twee by die fort gearresteer; die stam het later tien goeie osse en eweveel skape as vergoeding gestuur. Wagenaar het die vee in plaas van gyselaars aanvaar, met ’n belofte om dit terug te gee as die werklike aanvallers gelewer word. Hulle is nooit gelewer nie; ná etlike maande het ’n geldelike toekenning na die soldaat gegaan en is die vee tot voordeel van die Kompanjie geslag. Yster is steeds uit die handel weerhou uit vrees om die stamme te bewapen; Cochoquas en Chainouquas het selde vee gebring behalwe wanneer hulle kort was aan tabak, terwyl Hessequas nog groot troppe gelewer het. [3]
Sestien vrye gesinne in Tafelvallei
In 1666 was daar sestien vrye gesinne wat in Tafelvallei gewoon het. Hiervan het vier kantiene gehou, een ’n kleinhandelkruidenierswinkel, een was ’n bakker, en die res ambagsmanne. Die regering het die prys van alles wat verkoop is, vasgestel. ’n Beampte het periodiek rondgegaan om alle gewigte en mate te toets: dié wat korrek was, is deur hom gestempel; dié wat nie volgens die Amsterdamse standaard was nie, is vernietig. Die klein vrye gemeenskap in die vallei het so onder gereguleerde kleinhandel geleef langs die groter landbou-vrygrond by Rondebosch en Wynberg wat die grondleggingsfees voorsien het. [3]
Graanpryse wat die Kompanjie betaal het, is reeds verhoog omdat burgers gekla het dat die ou tariewe geen wins gelaat het nie: koring tot elf sjielings en agt pennies, rog en gars tot nege sjielings en twee pennies, hawer tot ses sjielings en agt pennies die muid. Boere het van sestien sjielings en agt pennies tot vyf-en-twintig sjielings per maand aan Europese mansbediendes as loon betaal. Die eerste openbare veiling van sestien Javaans-geteelde perde in 1665 het ’n nuwe veemark oopgemaak; teen 1666 het vrye huishoudings in die vallei en op die plase binne daardie aangepaste prysraamwerk gewerk terwyl die Kompanjie steeds elke gewig aan die kleinhandelskant gestempel het. [3]
Van Quaelberg kom aan — 25 Augustus 1666
Kommandeur Wagenaar het weens swak gesondheid versoek om van die sorg van regering verlos te word, en in Desember 1664 is hy ingelig van die aanstelling van Cornelis van Quaelberg as opvolger. Van Quaelberg het Holland in die skip Dordrecht op 19 Desember 1665 verlaat, maar Suid-Afrika eers op 25 Augustus 1666 bereik. Gedurende die oorlog het skepe wat van die Nederlande na die Indië gevaar het, nie die Engelse Kanaal probeer nie, maar noordwes gestaan en om die Britse Eilande gegaan. In die midwinter is die Dordrecht so in die stormagtige Noordsee geteister dat sy verplig was om by die Faröer-eilande in te gaan, waar sy nege weke gelê het. Nadat sy dié eilande verlaat het, het sy deur dood eenhonderd-en-tien matrose en soldate verloor. [3]
Toe sy uiteindelik Tafelbaai binnegevaar het, moes hande van die wal gestuur word om haar ankers te laat sak en seile te reef, want daar was nie ’n enkele persoon aan boord in goeie gesondheid nie. Van Quaelberg het dadelik met sy gesin aan wal gegaan, maar hy het eers die volgende maand die regering oorgeneem. Van sy vroeëre loopbaan het die Kaapse argiewe aangeteken dat hy van 1652 tot 1657 hoof van die Kompanjie se faktory by Masulipatam was en aansienlike besitting bymekaargemaak het. Tydgenote sou hom gou jonger en aktiewer as Wagenaar vind, dog hard teenoor ondergeskiktes en vryburgers—’n vaardige vlootbevelvoerder wie se optrede die nedersetting ongunstig met die stiller bewind wat hy vervang het, vergelyk het. [3]
Installasie van Van Quaelberg — 27 September 1666
Op 27 September 1666 het ’n seremonie plaasgevind soortgelyk aan dié waarmee Wagenaar vier en ’n half jaar vroeër amp aanvaar het. Slegs een van die ou lede van die regering was by dié geleentheid teenwoordig. Roelof de Man en Pieter Everaert is in die tussentyd oorlede. Abraham Gabbema, wat De Man as sekunde opgevolg het, het slegs ’n paar maande tevore hoog in guns by die direkteure na Batavia vertrek. Hendrik Lacus, sekretaris toe Van Riebeeck vertrek het, was nou sekunde. Onder hom aan die raadsbank het die luitenant Abraham Schut, die fiskaal Cornelis de Cretzer, die vaandrig Johannes Coon, en die opperchirurgyn Pieter van Clinkenberg gesit. [3]
Sodra die Khoikhoi-stamme in die omgewing gehoor het dat die Europeërs ’n nuwe hoof gehad het, het hul kapteins komplimentêre boodskappe en geskenke van osse en skape gestuur, soos dit onder hulleself gebruiklik was. Hierdie vriendelike groete is op dieselfde wyse beantwoord, want op die veehandel het tot ’n groot mate die nut van die Kaapse pos gerus, en die direkteure se opdragte was stellig dat die inheemse mense op elke moontlike wyse tevrede gestel moes word. Die nuwe kommandeur het so sy bewind met die vorms van pastorale diplomasie geopen wat Wagenaar se jare gevorm het, selfs al sou die vryburgers gou ’n harder hand in binnelandse regulasie leer ken. [3]
Wagenaar vertrek — 1 Oktober 1666
Op 1 Oktober 1666 het Wagenaar met sy skoondogter in die Dordrecht na Batavia vertrek. Hy het, toe hy gegaan het, min meer van die land en sy mense geweet as wat sy voorganger hom geleer het. Ná die terugkeer van die geselskap onder sersant Jonas de la Guerre het hy geen verdere verkenningstogte uitgestuur nie, en geen nuwe stamme behalwe die Hessequas het die fort tydens sy bewind besoek nie. Die grens van die nedersetting het presies gebly waar Van Riebeeck dit gelaat het. Twee van die ou waghuise, Houdt den Bul en Koren Hoop, is afgebreek; die ander drie—Duynhoop, Keert de Koe en Kyck uyt—is in goeie stand gehou. [3]
Die getal mans aan wie vrybriewe tydens Wagenaar se tydperk uitgereik is, was baie klein. ’n Paar vroue, hetsy vroue van of verloof aan mans wat reeds in die kolonie was, en ’n paar gesinne uit die Nederlande, het die toevoegings tot die gevestigde bevolking uitgemaak. Sy mening was ongunstig teenoor kolonisasie van die land deur Europeërs. In die laaste amptelike dokument wat sy naam dra, het hy geskryf dat na sy oordeel vyf-en-twintig ywerige Chinese gesinne eweveel diens aan die Kompanjie sou lewer as vyftig gesinne van sulke Europeërs as wat hier gevestig was, en hy het jammer gekry dat hulle nie bekom kon word nie. Daar is geen spoor van spyt by enigiemand oor sy vertrek nie. Twee jaar later verskyn sy naam weer as vise-admiraal van die tuisvloot van 1668; later nog het berig van sy dood aangekom met die nuus dat hy ’n som vir die voogde van die armes aan die Kaap bemaak het. [3]
Kasteelmure en houtskaarsheid
Van Quaelberg het die mure van die westelike punt van die kasteel stadig uit die grond sien rys. Een van die moeilikhede waaroor die werksmense gekla het, was die skaarste aan hout soos hulle dit vir ’n verskeidenheid doeleindes by die steengroewe sowel as by die mure nodig gehad het. Die woude wat Van Riebeeck in die klowings van die berghang bo Rondebosch gevind het, was reeds uitgeput, sodat geen hout nader as Wynberg bekombaar was nie. Die regering het probeer om roekelose verkwisting van die land se min natuurlike woude te voorkom. Inheemse nuttige hout was van buitengewoon stadige groei, en die beste het op plekke gestaan wat moeilik bereikbaar was. [3]
’n Suid-Afrikaanse woud het uit ’n verskeidenheid bome saamgemeng bestaan, waarin dit selde gebeur het dat ’n halfdosyn van een soort langs mekaar gegroei het. Reusagtige rankplante het tussen hulle gevleg, en die ruimtes tussen die stamme was gevul met verwarde onderbos en enorme varings, sodat ’n mens nie ver kon kom sonder die byl nie. Wanneer ’n houthakker ’n boom gevel het, het sy val ’n groot oop ruimte gelaat waar daarna slegs nuttelose struikgewas opgeskiet het. Om die stomp uit te kry, moes ’n pad breed genoeg vir ’n ossewa-span en reguit genoeg om vassit te voorkom oopgemaak word, wat groot getalle kleiner bome afgekap het. Die hoeveelheid hout in ’n wa of ’n dak het so slegs ’n klein persentasie verteenwoordig van wat uit die woud geneem is, en niks daarvan is vervang nie. Die skiereilandse woude het onder kasteel- en nedersettingsvraag verdwyn net soos groter kuswoude later onder dieselfde metode van ontginning sou verdwyn. [3]
Franse vloot van De Montdevergue — Desember 1666
Omtrent drie maande nadat Van Quaelberg die regering oorgeneem het, het ’n vloot van twaalf skepe onder bevel van die markies de Montdevergue, onderkoning van die Franse besittings in die Ooste, Tafelbaai aangedoen. Die toerusting van daardie vloot is met buitengewone angs in die Nederlande dopgehou. Gedurende die voorafgaande sestig jaar het die Franse herhaaldelik maar vrugteloos probeer om ’n magtige Oos-Indiese Kompanjie te stig; nou het die minister Colbert ’n assosiasie georganiseer wat Lodewyk XIV vasbeslote was om suksesvol te maak. Dit is oor die algemeen na dié van die Nederlande gemodelleer, maar aandeelhouers het voorregte geniet wat dié in die Lae Lande nie gehad het nie: ’n staatswaarborg teen verlies gedurende die eerste tien jaar, gratis konvooi deur nasionale oorlogskepe, doeanevrye materiale vir skeepsbou, en eerbewyse vir ywer in die nuwe diens. [3]
Frankryk het rykdom en entoesiasme gehad, maar min mans met die opleiding om oosterse handel te dryf. Ontsteltenis onder die Nederlandse direkteure het toegeneem toe hulle verneem het dat Caron, ’n beampte van Franse afkoms wat grys geword het in hul diens en elke tak van die Indiese handel geken het, die Nederlandse diens vir Colbert se kompanjie verlaat het ná een of ander krenking. ’n Verdere flater het die titel van onderkoning aan ’n man van hoë rang sonder kwalifikasies vir die pos gegee en Caron tot die tweede plek gedwing—’n fout wat eers ontdek is ná byna ongelooflike lyding in pogings om nedersettings op Madagaskar te stig, al was dit nie te laat vir Caron om later die eerste Franse faktory aan die kus van Hindostan te stig nie. [3]
Ten spyte van die moeite in Frankryk is die vloot sleg toegerus see toe gestuur. Skepe was vol landslui en soldate maar kort aan matrose; orde het ontbreek; verkwisting van voorrade was so groot dat toe die vloot by Pernambuco vir verversing ingegaan het, tekens van nood reeds duidelik was. ’n Nederlandse matroos wat die admiraal se skip daar besoek het, het na Amsterdam geskryf dat sy so vuil was dat dit ’n wonder sou wees as pestilensie nie uitbreek nie, en so swak voorsien dat hy nie geglo het sy sou ooit Madagaskar bereik nie. Van Pernambuco het die vloot na Tafelbaai geseil. Al kon die Franse nie as bondgenote van die Nederlanders beskou word nie, was hulle ook in dié tyd in oorlog met Engeland, en De Montdevergue kon redelikerwys ’n vriendelike ontvangs ten minste in uiterlike vorm verwag. [3]
Sy vloot is op die vaart versprei; sy eie skip was die eerste om Suid-Afrika te bereik. Sodra hy ankers laat sak het, het hy die fort met vyf kanonne gegroet, wat met drie beantwoord is volgens die gebruik van die dag. Van Quaelberg het dadelik ’n boodskapper gestuur om die Franse onderkoning te verwelkom en hom te nooi om aan wal te kom. Die onderkoning het homself vir daardie middag verskoon; toe die kommandeur dit verneem, het hy self die St. Jean besoek en sy dienste aangebied om die vloot van enigiets te voorsien wat in die nedersetting te kry was. Van daardie aanbod het De Montdevergue tot die volle omvang gebruik gemaak. Hy het nie net sy mense deeglik ververs nie, maar ook ’n aansienlike hoeveelheid seevoorrade uit die Kompanjie se pakhuise getrek. Een van sy vaartuie was so lek dat dit gevaarlik geag is vir haar om verder te vaar; Van Quaelberg het haar herstel met materiale wat vir die Kompanjie se eie gebruik gehou is en deur skrynwerkers wat vir die Kompanjie se eie diens in stand gehou is. In die geheel is soveel gedoen om hierdie Franse vloot by te staan asof dit die eiendom van die eienaars van die nedersetting was en nie van hul verklaarde mededingers nie, sodat die onderkoning deur dié hulp Madagaskar met onverminderde magte kon bereik. [3]
Saldanhabaai-merke en vee-ekspedisies
Die bevelende posisie van Kaap die Goeie Hoop het Lodewyk XIV nie ontgaan nie, en hy het sy plaasvervanger opdrag gegee om Saldanhabaai in besit te neem en daar ’n pos te stig. Teen daardie plan het die politieke raad ’n protes ingedien, op grond dat die Edele Kompanjie reeds in besetting was. ’n Dosyn mans is in alle haast oorland na Saldanhabaai gestuur, waar twee op elk van die eilandjies—Jutten, Marcus en Schapen—gestasioneer is, en vyf met ’n onderoffisier ’n kamp by die waterplek gevorm het. Die Franse het die baai opgemeet en bakenmerke met hul wapens daarop opgerig, maar sonder om enige vestiging te vorm vertrek. [3]
Sodra sy besoekers weg was, het Van Quaelberg die situasie noukeurig oorgesien. Hulle het byna alles opgeëet, sodat daar min oor was vir die tuisvloot uit Batavia, wat oor drie of vier maande verwag kon word. Die vernaamste tekort was slagvee, en sonder tydverlies is handelsgeselskappe georganiseer en na die verskillende stamme gestuur. Schacher, wat sy vader die Vet Kaptein Gogosoa as hoof van die Kaapmans opgevolg het, verskyn nou in die rol van handelaar. Hy is toevertrou met ’n goeie voorraad handelsware waarmee hy binneland toe gegaan het om vee op kommissie vir die Kompanjie te ruil. Die kommandeur se vrou het ’n ander geselskap aangevoer, wat ’n Cochoqua-kamp oorkant die baai as werkterrein geneem het. Mev. Van Quaelberg was drie dae uit en het teruggekeer met roem op ’n redelike mate van sukses. [3]
Hieronymus Cruse, nou tot korporaal bevorder, het met ’n derde geselskap ooswaarts gestrikeer, die Hottentots-Holland-berge oorgesteek, en etlike honderde osse en skape onder die kraale van die Hessequas bymekaargemaak. Op sy volgende tog nog verder het hy ’n stam genaamd die Gauriquas teëgekom, van wie hy die fynste troppe geruil het wat nog in die nedersetting gesien is. Hul kraale het op die walle van die rivier gelê wat later na hulle die Gourits genoem is. Die korporaal het so ver gegaan as die bocht in die kus waaraan Paulus van Caerden vyf-en-sestig jaar vroeër die naam Mosselbaai gegee het. Daar het die Gauriquas hom meegedeel dat hul volgende bure die Attaquas was, ook ryk aan vee, maar daar was nou geen noodsaak vir hom om verder te gaan nie. Dié wintertogte ná die Franse besoek behoort by die herstel van vee eerder as by die slotweke van die kalenderjaar 1666; die jaar se laaste politieke feit by die baai was die Franse verversing, die Saldanha-merke, en die leë pakhuise wat die hernude binnelandse handel afgedwing het. [3]
Predikantswisseling — De Voocht en Wachtendorp
In November 1666 het ds. Johannes de Voocht na Batavia vertrek en is as waarnemende kapelaan opgevolg deur ds. Petrus Wachtendorp. Die tydelike bediening wat met De Voocht se aanhouding ná Van Arckel se dood begin het, het so na ’n ander skipskapelaan oorgegaan terwyl die direkteure nog die aanstelling van ’n permanente predikant in die hand gehad het. Wachtendorp sou op 15 Februarie 1667 sterf, net voor die aankoms van ds. Adriaan de Voocht as permanente predikant; die slot kerklike feit van die kalenderjaar 1666 was die November-oorgawe van Johannes de Voocht aan Wachtendorp in ’n gemeente wat steeds tussen fortsaal en onvoltooide houthoutkerkraam aanbid het. [3]
Die jaar wat met vier grondleggingsklippe en ’n fees van osse, brood en Kaapse bier begin het, het so gesluit met ’n nuwe kommandeur in die fort, kasteelmure wat op een punt te midde van hout van Wynberg gerys het, Franse merke op die Saldanha-eilandjies, en ’n uitgeputte voorraad ná De Montdevergue se twaalf skepe. Wagenaar was op see na Batavia; Van Quaelberg het die raadsbank met Lacus, Schut, De Cretzer, Coon en Van Clinkenberg gehou; en die nedersetting se vrye gesinne in Tafelvallei het steeds sestien getel onder gestempelde gewigte en vaste pryse. Die direkteure in Amsterdam sou eers die volgende November verneem hoe ver hul dienaar die Franse mededingers bygestaan het—kennis wat Van Quaelberg sy pos sou kos—maar daardie rekenskap het buite die kalender van 1666 gelê. [3]