Boer History1666 aan Kaap die Goeie Hoop: Kasteelgrondlegging, Van Quaelberg en die Franse Vloot
Eerste klippe van die kasteel — 2 Januarie 1666
Op Saterdag die 2de van Januarie 1666 het die seremonie van die lê van die eerste klippe van die nuwe vesting in Tafelvallei plaasgevind. Die loopgrawe van slegs een van die vyf punte was voltooi, want die fondamente moes twaalf voet dik wees en die uitgrawing self was ’n werk van omvang. Dit was ’n feesdag aan die Kaap. Teen die vroeë oggendure het boere met hul vroue en kinders van Rondebosch en Wynberg ingekom, matrose het van die snybote aan wal gekom, en die Kompanjie se dienaars en ander inwoners van Tafelvallei het in hul beste klere verskyn. Vier groot gekapte klippe was gereed om na die bodem van die loopgraaf laat sak te word — klippe wat eeue daarna die mure van die Kasteel die Goeie Hoop sou dra. [3]
Die eerste klip is gelê deur kommandeur Zacharias Wagenaar, die tweede deur die predikant Johan van Arckel, die derde deur die sekunde Abraham Gabbema, en die laaste deur die fiskaal Hendrik Lacus. Toe almal gelê was, is ’n som gelykstaande aan ses pond sterling deur die kommandeur namens die Kompanjie aan die meester-ambagsmanne oorhandig. Dit het die formele verrigtinge afgesluit; die res van die dag is aan vermaak gewy. Twee osse en ses skape, die beste in die Kompanjie se troppe, is geslag; honderd groot brode is spesiaal gebak; agt vate Kaapse bier het gereed gestaan om getap te word. Tafels is op die gelykgemaakte grond binne die loopgrawe gedek. [3]
’n Vakansiedag is, na die oordeel van mense uit die Nederlande, nie behoorlik gevier sonder die voordrag van digkuns wat spesiaal vir die geleentheid geskryf is nie. Reëls wat deur ’n amateur digter voorberei is — Wagenaar het die feit opgeteken sonder om die skrywer te noem — is so toepaslik geag dat ’n afskrif na die voordrag by die koloniale rekords geplaas is. Die verse het begin deur die eerste klip van die nuwe Kasteel die Goeie Hoop te noem wat Wagenaar “met hoop van goeie hoop” gelê het, en het verder gepraat van klipmure wat opgerig is waar aardwalle gestaan het, van ’n vesting wat Europeër en Afrikaan gelyk moes beïndruk, en van ’n Christelike setel aan die einde van die aarde bo die roem van Augustus, Alexander of Caesar. Die dag het so in seremonie, fees en verse die oorgang van aardfort na klipkasteel vasgelê wat die oop-oorlogsbevele van die vorige jaar beveel het. [3]
Die driehonderd soldate wat vir klipwerk aangehou is, die skulppartye op Robbeneiland, en die waens wat teen ses sjielings en drie pennies per dag gehuur is, het die vallei se arbeidskaart reeds na dié loopgrawe verskuif. Slegs een van die vyf punte was gereed vir klip; die ander vier het nog gewag. Tog het die fees die eerste fase afgesluit van ’n oorlogstydse vesting wat kommissaris Isbrand Goske sestig Rynlandse roede oos van die ou fort geplaas het, en dit het Rondebosch-boere, Kompanjiedienaars en snybootbemannings in een openbare daad saamgebind voordat die mure hoog genoeg gestaan het om te wys. [3]
Dood en begrafnis van Johan van Arckel
Die residensiële predikant wat die tweede klip gelê het, het skaars tyd gehad om sy werk goed aan te pak. Op die 12de van Januarie 1666, minder as ses maande ná sy aankoms in die Nieuw Middelburg op 18 Augustus 1665, is ds. Johan van Arckel ná ’n baie kort siekte oorlede. Net twee weke ná die grondleggingseremonie het die Kaapse gemeenskap weer op dieselfde terrein byeengekom. In die middel van die area binne die loopgrawe is die raamwerk van ’n houtgebou aanmekaargesit, waarvan ’n deel as plek van aanbidding bedoel was. Na daardie raamwerk is die kis van die man wat die tweede klip gelê het, gedra, en in die grond onder die plek waar die preekstoel moes staan is wat sterflik was van Johan van Arckel geplaas. [3]
Dit was in daardie dae gebruiklik om persone van aansien binne die mure van kerke te begrawe, sodat die predikant s’n nie lank die enigste graf daar was nie. Binne ’n paar maande het die vrou van kommandeur Wagenaar ’n laaste rusplek in daardie grond gevind, en gou was die mure dig besaai met die gedenkwapenskilde van dié wat daaronder gelê het. Aan die kop van ’n begrafnisstoet is ’n klein omlyste bord met die wapen van die oorledene gedra en daarna teen die kerkmure gehang — borde wat dikwels jare vooruit voorberei is deur notarise en koopliede wat self wapens gekies het. [3]
Van Arckel het die standpunte van die Amsterdamse classis en die Bataviase kerklike hof oor die omstrede doop van kinders van ongelowige slawe aanvaar, en hy het alle kindertjies gedoop wat na hom gebring is. Die Kompanjie se eie slawekinders is steeds skool toe gestuur, waar hulle geleer is om hul gebede te sê en die Heidelbergse kategismus te herhaal. Vir ’n kort seisoen het sy sagtheid en vroomheid twis in die gemeente stilgemaak. Sy dood het weer die behoefte aan tydelike voorsiening oopgemaak: die raad het die kapelaan van die volgende skip wat aangedoen het, aangehou hangende die aanstelling van ’n permanente opvolger deur die oppergesag. Die kapelaan wat so aangehou is, Johannes de Voocht (ook Vooght en Voogt geskryf), het etlike maande aan die Kaap gebly en dieselfde koers as Van Arckel gevolg oor die doopvraag. [3]
Die houtkerkraam binne die kasteelloopgrawe het so tegelyk ’n bouterrein en ’n begraafplaas geword — tweede klip, tweede begrafnis, en die graf van die eerste residensiële predikant onder die toekomstige preekstoel binne twee weke van die fees. Totdat die spesiale gebou voltooi was, het die gemeente nog in die groot saal van die kommandeur se huis in die ou fort aanbid, waar leeu- en luiperdvelle teen die mure gehang het en antiloophorings die deuropeninge gepoleer het. [3]
Die Baldeus-doopdispuut — 21 Maart 1666
Op die middag van Sondag die 21ste van Maart 1666 het die gemeente vir aanbidding in daardie groot saal byeengekom. Die vertrek het nie veel na die binnekant van ’n kerk gelyk in sy toebehore nie, maar die gebou wat spesiaal vir godsdiensdienste afgesonder is, was nog nie voltooi nie, en dié vertrek is altyd vir die doel gebruik. Rondom die mure het jagtrofeë gehang — hoofsaaklik velle van leeus en luiperds — en oor die eindvensters en die deure gepoleerde horings van groter antilope. Aan die einde oorkant die ingang het gewoonlik die opgestopte figuur van ’n zebra gestaan, wat voor die diens verwyder is. Toe Wagenaar by die kolonie aangekom het, was die vensters, soos dié van die privaat kamers, sonder glas; Van Riebeeck was tevrede met katoenskerms; daardie gebrek is herstel, en die gemeente het nou genoeg lig gehad om hul Bybels en psalmboeke te lees. [3]
Die prediker was ds. Johannes de Voocht. Op ’n verhoogde sitplek net voor die klein platform wat as preekstoel gedien het, het die kommandeur gesit; agter hom die sekunde en die fiskaal. Die ouderlinge en diakens het bankies aan die een kant van die platform gehad; aan die ander kant het ds. Philippus Baldeus, kapelaan van die skip Venenburg, gesit. Die liggaam van die saal was gevul met mense van minder aansien. Ná die preek is ’n kind van Europese afkoms vorentoe gebring en gedoop. Toe het ’n slawevrou met haar kindjie in die arms na die platform opgegaan, maar voordat De Voocht sy vingers in die water kon doop, het Baldeus opgestaan en teen die verrigting van die rite geprotesteer. [3]
Wagenaar was verstom oor die brutaliteit van ’n man wat op só ’n wyse gewaag het om in te meng met ’n diens wat met die goedkeuring van die Indiese owerhede in een van hulle eie forte gehou is, maar hy het verkies om stil te bly. Baldeus het verder gesê dat hy beter ingelig was oor sulke sake as enigiemand daar, en dat die heersende praktyk beslis verkeerd was. By daardie onderbreking het die bedienende predikant afgesien, en die diens is skielik beëindig. Die volgende oggend het die raad byeengekom en in debat die hele geskiedenis van die geskil deurgegaan. Daar is eenparig besluit dat die ontvangde bevele stiptelik gehoorsaam moes word, om harmonie en vrede in godsdienstige sowel as politieke sake te bewaar, en dat De Voocht dus beveel moes word om die slawekind die volgende Sondag te doop, saam met enige ander wat vir daardie doel na hom gebring word. [3]
Die besluit het die vraag vir ’n tyd aan die Kaap besleg, al sou dit in latere jare weer opduik. Agter die Maart-toneel het die Bataviase antwoord van 25 Januarie 1664 gelê, waarin die goewerneur-generaal en raad van Indië, gelei deur die kerklike hof te Batavia en die classis van Amsterdam, beveel het dat kinders van ongelowige slawe gedoop moes word mits dié by wie hulle woon hulle verbind om hulle in die Christelike godsdiens op te voed — ’n uitspraak gegrond op die voorbeeld van Abraham se huishouding. Halfbloedkinders was by wet tot vryheid geregtig; selfs suiwer swartes het in doop en ’n belydenis van die Christendom wesenlike gronde gevind om emansipasie te eis. Die twis was nooit slegs plaaslik nie: dit het Indiese gemeentes en huishoudings verskeur voordat dit ’n Kaapse middagdiens in die kommandeur se saal onderbreek het. [3]
Skool en nedersettingslewe
Ondergeskik aan die kerk was die skool van die tyd, waarin kinders geleer is om te lees en te skryf, om rekeninge in gulde en stuiwers op te som, en om die kategismus en verskeie gebede te herhaal. Die eerste skool aan die Kaap was dié wat Pieter van der Stael vir slawekinders van die weskus oopgemaak het en ná ’n paar weke gesluit het. Teen die einde van 1663 is weer ’n skool oopgemaak met Ernestus Back as onderwyser. Gelde is eers op twee sjielings per maand per kind van ’n burger vasgestel, daarna met die helfte verminder; slawe- en Khoikhoi-kinders moes sonder vergoeding pro Deo onderrig word. Die skool het met sewentien leerlinge begin — vier slawekinders, een jong Khoikhoi, en twaalf Europeërs. Back se wangedrag het gou sy skorsing as onderwyser van die jeug afgedwing, toe ’n standvastige soldaat genaamd Daniel Engelgraeff as skoolmeester aangestel is. Onder sy sorg het die leerlinge toegeneem, en niks het sy werk onderbreek tot sy dood nie. [3]
Die vroeë setlaars het selfs in skoolregulasies gewys hoe prakties hulle was. Daar was geen vaste tyd vir vakansies nie, omdat die solder waarin die skool gehou is, nodig was vir die huisvesting van besoekers wanneer ’n vloot in die baai was, en gedurende daardie tydperk is die kinders noodgedwonge vrygelaat. Daardie reëling het die patroon gebly deur Wagenaar se sluitende maande en tot in die jaar van die kasteelgrondlegging, toe oorlogskepe en boulabor nog Tafelvallei se beperkte binne-ruimte opeengepak het. [3]
Gedurende Wagenaar se regering het Europeërs en Khoikhoi oor die algemeen op goeie voet geleef. Slegs een skerp voorval het onaangenaamheid veroorsaak: ’n party Cochoquas met vee te koop het naby die waghuis Keert de Koe gekamp; ’n soldaat op wag het sommige van hulle betrap wat die heining vir vuurmaakhout afbreek en is met stokke aangerand toe hy hulle beveel om weg te gaan. Die volgende oggend is twee by die fort in hegtenis geneem; die stam het later tien goeie osse en ewe veel skape as vergoeding gestuur. Wagenaar het die vee in plaas van gyselaars aanvaar, met die belofte om dit terug te gee as die werklike aanvallers uitgelewer word. Hulle is nooit uitgelewer nie; ná etlike maande is ’n geldelike toekenning aan die soldaat gemaak en die vee is vir die Kompanjie geslag. [3]
Yster is steeds uit die handel weerhou uit vrees om die stamme te bewapen; Cochoquas en Chainouquas het selde vee gebring behalwe wanneer hulle kort aan tabak was, terwyl Hessequas nog groot troppe gelewer het. Om hierdie tyd het die Europeërs die Chainouquas Soeswas begin noem, na die ou kaptein Sousoa wat in 1664 gesterf het; een tak van die Cochoquas het nou die naam Gonnemas gedra. Die getal Khoikhoi wat permanent in Tafelvallei gewoon het, het gedurende Wagenaar se administrasie tot ongeveer tagtig siele gestyg, met ’n kraal onder die Leeukop nominaal onder Jan Cou ná Harry se dood in 1663. Hulle het Nederlands so goed verstaan dat ’n tolk nie meer in gewone handel nodig was nie. Die binnelandse siekte van die vorige jaar het die westelike vegkrag uitgedun, maar die klein valleibevolking en die Hessequa-veehandel het nog daaglikse kontak gevorm. [3]
Nedersettingsrekeninge het nog deur Batavia geloop vir voormalige Kaapse eiendom. In Julie 1666 het Wagenaar geskryf dat ’n som van f. 850 aan Jan van Riebeeck betaal moes word teenoor uitstaande skulde wat uit verkoopte grondgoedere voortgevloei het — ’n verdere stap in die lang afhandeling van die eerste kommandeur se Kaapse boedel ná die verkoop van Bosheuvel aan Jacob Cornelis van Rosendael op 28 November 1665. ’n Jaar ná daardie verkoop sou Van Quaelberg opmerk dat van Rosendael sewe half-ame baie goeie, smaaklike wyn uit die wingerde gepars het wat Van Riebeeck op die heuwel geplant het — bewys dat vrye landboukapitaal, nie net fortarbeid nie, reeds onder oorlogsregering gewerk het. [2]
Sestien vrye gesinne in Tafelvallei
In 1666 was daar sestien vrye gesinne wat in Tafelvallei gewoon het. Van hulle het vier kantienes gehou, een ’n kleinhandelkruidenierswinkel, een was ’n bakker, en die res was ambagsmanne. Die regering het die prys van alles wat verkoop is, vasgestel. ’n Beampte het periodiek rondgegaan om alle gewigte en mate te toets: dié wat korrek was, is deur hom gestempel; dié wat nie volgens die Amsterdamse standaard was nie, is vernietig. Die klein vrye gemeenskap in die vallei het dus onder gereguleerde kleinhandel geleef langs die groter landbouvrybesit by Rondebosch en Wynberg wat die grondleggingsfees voorsien het. [3]
Graanpryse wat die Kompanjie betaal het, was reeds verhoog omdat burgers gekla het dat die ou tariewe geen wins toegelaat het nie: koring tot elf sjielings en agt pennies, rog en gars tot nege sjielings en twee pennies, hawer tot ses sjielings en agt pennies die muid. Boere het van sestien sjielings en agt pennies tot vyf-en-twintig sjielings per maand aan Europese mansbediendes betaal. Die eerste openbare veiling van sestien Javaansgeteelde perde in 1665 het ’n nuwe veemark oopgemaak teen ’n gemiddeld van ongeveer vier pond vyf sjielings elk; teen 1666 het vrye huishoudings in die vallei en op die plase binne daardie aangepaste prysraamwerk gewerk terwyl die Kompanjie nog elke gewig aan die kleinhandelskant gestempel het. [3]
Vryheid het styf begrens gebly. Burgers is verbied om êrens anders as by die Kompanjie se winkels en teen die Kompanjie se pryse te koop; hulle moes eers drie dae ná aankoms aan skepe verkoop, wanneer die Kompanjie se eie verkope as afgehandel beskou is; handel in vee met die stamme is strengste verbied sodat boere nie mededingers van die Kompanjie in die veehandel sou word nie. Die algemene beleid was nog dié van ’n verre water- en veestasie wat teen minimum koste vir oseaanverkeer in stand gehou is, nie van ’n kolonie wat om sy eie ontwil geplant is nie. In sy instruksies aan sy opvolger in 1666 het Wagenaar van dié vrymanne, of Kaapse koloniste, opgemerk dat hulle vryheid tot dusver met geen ander oogmerk verleen is as om te help om die grond te bewerk sodat brood en rys vir die Kompanjie verkry kon word sonder om dit altyd in Indië of elders te soek nie. [4] [3]
Die getal mans aan wie vrybriewe tydens Wagenaar se hele tydperk gegee is, was baie klein. ’n Paar vroue, hetsy vrouens van of verloof aan mans wat reeds in die kolonie was, en ’n paar gesinne uit die Nederlande, het die toevoegings tot die gevestigde bevolking uitgemaak. Sy mening was ongunstig teenoor kolonisasie deur Europeërs: in die laaste amptelike dokument wat sy naam gedra het, het hy geskryf dat vyf-en-twintig ywerige Chinese gesinne ewe veel diens aan die Kompanjie sou lewer as vyftig gesinne van sulke Europeërs as wat aan die Kaap gevestig was, en hy het betreur dat hulle nie verkry kon word nie. Die sestien Tafelvallei-huishoudings van 1666 het dus aan die gereguleerde rand gestaan van ’n nedersetting wat nog volgens Kompanjiebehoefte eerder as vrye uitbreiding gemeet is. [3] [2]
Van Quaelberg kom aan — 25 Augustus 1666
Kommandeur Wagenaar het op gronde van swak gesondheid verligting van die sorg van regering versoek, en in Desember 1664 is hy in kennis gestel van die aanstelling van Cornelis van Quaelberg (ook Qualbergen en Quaelberghen geskryf) as opvolger. Van Quaelberg het Holland in die skip Dordrecht op die 19de van Desember 1665 verlaat, maar eers op die 25ste van Augustus 1666 Suid-Afrika bereik. Gedurende die oorlog het skepe wat uit die Nederlande na die Indië gevaar het, nie die Engelse Kanaal probeer nie, maar noordwes gestuur en om die Britse eilande gegaan. In die midwinter is die Dordrecht so deur storms in die Noordsee geteister dat sy genoodsaak was om by die Faröer-eilande in te vaar, waar sy nege weke gelê het. Ná sy vertrek van dié eilande het sy deur die dood eenhonderd-en-tien matrose en soldate verloor. [3] [1]
Toe sy eindelik Tafelbaai binnegevaar het, moes hande van die wal gestuur word om haar ankers te laat sak en haar seile te ryg, want daar was nie ’n enkele persoon in gesonde toestand aan boord nie. Van Quaelberg het dadelik met sy gesin aan wal gegaan, maar hy het eers die volgende maand die regering oorgeneem. Daar was beplan dat kommissaris Goske aan die Kaap sou bly tot Van Quaelberg se aankoms, maar toe Goske die kolonie bereik het, was die kommandeur se gesondheid so verbeter dat dit onnodig was vir hom om te bly nadat die kasteelterrein vasgelê is. Wagenaar het dus amp behou deur die oop-oorlogsjaar en tot in die grondleggingsjaar terwyl sy opvolger noordom uit ’n Europa nog in oorlog gestuur het. [3]
Van sy vroeëre loopbaan het die Kaapse argiewe aangeteken dat hy van 1652 tot 1657 hoof van die Kompanjie se faktory te Masulipatam was en aansienlike eiendom opgebou het. Tydgenote het hom jonger en aktiewer as Wagenaar gevind, tog hard teenoor ondergeskiktes en vryburgers, kruiperig teenoor meerderes, en intens selfgerig in die massa dokumente wat sy handtekening gedra het. Hy was ’n vaardige vlootbevelvoerder wie se manier die nedersetting gou ongunstig met die stiller bewind wat hy vervang het, sou vergelyk: as Wagenaar Koning Blok verpersoonlik het, het Van Quaelberg die rol van Koning Ooievaar goed geken. Hy was lief om in briewe die foute van sy voorganger uit te wys en om te spog met ’n ander bestuur wat nóg die oppergesag nóg die inwoners aan die Kaap as ’n beter weg beskou het. [3]
Installasie van Van Quaelberg — 27 September 1666
Op die 27ste van September 1666 het ’n seremonie plaasgevind soortgelyk aan dié waarmee Wagenaar vier en ’n half jaar vroeër amp aanvaar het. Slegs een van die ou lede van die regering was by dié geleentheid teenwoordig. Roelof de Man en Pieter Everaert het in die tussentyd gesterf. Abraham Gabbema, wat De Man as sekunde opgevolg het, het slegs ’n paar maande tevore hoog in guns by die direkteure na Batavia vertrek. Hendrik Lacus, sekretaris toe Van Riebeeck vertrek het, was nou sekunde. Onder hom by die raadsbank het die luitenant Abraham Schut, die fiskaal Cornelis de Cretzer, die vaandrig Johannes Coon, en die hoofchirurgyn Pieter van Clinkenberg gesit. [3]
Sodra die Khoikhoi-stamme in die omgewing gehoor het dat die Europeërs ’n nuwe hoof het, het hulle kapteins komplimentêre boodskappe en geskenke van osse en skape gestuur, soos onder hulle gebruiklik was. Dié vriendelike groete is op dieselfde wyse beantwoord, want op die veehandel het tot ’n groot mate die nut van die Kaapse residensie berus, en die direkteure se instruksies was nadruklik dat die inboorlinge op elke moontlike wyse versoen moes word. Die nuwe kommandeur het dus sy regering geopen met die vorms van pastorale diplomasie wat Wagenaar se jare gevorm het, selfs terwyl die vryburgers gou ’n harder hand in interne regulering sou leer ken. [3]
Die raad wat hom ontvang het, was reeds dunner as dié wat in Januarie die grondleggingsklippe gelê het. Gabbema was weg; Lacus het van fiskaal tot sekunde gestyg; De Cretzer het die fiskaal se stoel beklee. Die kontinuïteit van Kompanjieregering het minder op enige enkele persoonlikheid berus as op daardie raad, die gestempelde gewigte van die valleiwinkels, en die onvoltooide westelike punt van die kasteel wie se mure Van Quaelberg nou stadig uit die grond sien rys. [3]
Wagenaar vertrek — 1 Oktober 1666
Op die 1ste van Oktober 1666 het Wagenaar met sy skoondogter in die Dordrecht na Batavia gevaar. Hy het, toe hy vertrek het, weinig meer van die land en sy mense geweet as wat sy voorganger hom geleer het. Ná die terugkeer van die party onder sersant Jonas de la Guerre het hy geen verdere verkenningsekspedisies uitgestuur nie, en geen nuwe stamme behalwe die Hessequas het die fort tydens sy regering besoek nie. Die grens van die nedersetting het presies gebly waar Van Riebeeck dit gelaat het. Twee van die ou waghuise, Houdt den Bul en Koren Hoop, is afgebreek; die ander drie — Duynhoop, Keert de Koe en Kyck uyt — is in goeie stand gehou. [3]
Daar is geen spoor van spyt by enigiemand oor sy vertrek nie. Twee jaar later kom sy naam weer voor as vise-admiraal van die retoursvloot van 1668, toe hy ’n paar dae in die nedersetting deurgebring het; later nog het nuus van sy dood aangekom met woord dat hy ’n som vir die armbesorgers aan die Kaap bemaak het, sodat die uiterlik koue, onbewoë man in die hart ’n filantroop was. Sy laaste Kaapse maande het oop oorlog, kasteelloopgrawe, die eerste residensiële predikant, die mislukte beslaglegging op die Royal Charles, en die aankoms van ’n harder opvolger in een bevel saamgebind. [3]
Wat hy agtergelaat het, was ’n residensie wat nog volgens Van Riebeeck se grens gemeet is, drie waghuise in stand, ’n klippunt wat rys waar aardmure nutteloos teen ’n Europese vyand geag is, sestien vrye gesinne onder gestempelde gewigte, en ’n gemeente wat sy eerste residensiële predikant onder ’n preekstoel begrawe het wat nog nie gebou is nie. Die vrybriewe wat in sy tyd uitgereik is, was min; sy voorkeur vir Chinese ywer bo Europese vrybesit het op rekord gestaan; tog het die statistieke wat hy verplig was om te verstrek, gewys dat die burgers by verre nie so lui was as wat hy meer as een maal verklaar het nie. [3] [4]
Kasteelmure en houtskaarsheid
Van Quaelberg het die mure van die westelike punt van die kasteel stadig uit die grond sien rys. Een van die moeilikhede waaroor die werkers gekla het, was skaarste aan hout soos hulle dit vir ’n verskeidenheid doeleindes by die klipgroewe sowel as by die mure nodig gehad het. Die woude wat Van Riebeeck in die klowings van die berghelling bo Rondebosch gevind het, was reeds uitgeput, sodat geen hout nader by die hand as Wynberg verkrygbaar was nie. Die regering het probeer om roekelose verkwisting van die min natuurlike woude van die land te voorkom. Inheemse bruikbare hout het uiters stadig gegroei, en die beste het op plekke gestaan wat moeilik bereikbaar was. [3]
’n Suid-Afrikaanse woud was saamgestel uit ’n verskeidenheid bome deurmekaar, waarin dit selde gebeur het dat ’n half dosyn van een soort naas mekaar gegroei het. Reusagtige klimplante het tussen hulle gewring, en die ruimtes tussen die stamme was gevul met verwarde onderhout en enorme varings, sodat ’n mens nie ver kon vorder sonder die byl nie. Wanneer ’n houthakker ’n boom gevel het, het sy val ’n groot oop ruimte gelaat waar daarna slegs nuttelose struikgewas opgeskiet het. Om die stam uit te kry, moes ’n pad breed genoeg vir ’n span osse en reguit genoeg om vassteek te voorkom, oopgemaak word, wat groot getalle kleiner bome gekap het. Die hoeveelheid hout in ’n wa of ’n dak het dus slegs ’n klein persentasie voorgestel van wat uit die woud geneem is, en niks daarvan is vervang nie. [3]
Die skiereilandwoude het onder kasteel- en nedersettingsvraag verdwyn, net soos groter kuswoude later onder dieselfde ontginningsmetode sou. Skulpkalk van Robbeneiland, klip uit die groewe, brandstof uit Houtbaai, en nou hout van Wynberg het een logistieke ketting gevorm wat een onvoltooide punt van ’n vyfpuntige ontwerp gevoed het. Vier punte was nog nie begin nie; die een wat die arbeid van byna driehonderd man opgeneem het, sou nog nie ten volle voltooi wees toe, in die volgende jaar, direkteure wat met De Ruyter se sukses in die Teems opgewonde was, die werk beveel om te staak nie. In kalenderjaar 1666 het daardie bevel nog ongeskryf gelê: die mure het gerys, die osse het gesleep, en die naaste klowings bo Rondebosch het leeg gestaan. [3]
Franse vloot van De Montdevergue — Desember 1666
Omtrent drie maande nadat Van Quaelberg die regering oorgeneem het, het ’n vloot van twaalf skepe onder bevel van die markies de Montdevergue, onderkoning van die Franse besittings in die Ooste, Tafelbaai binnegevaar. Die uitrusting van daardie vloot is met ongewone angs in die Nederlande dopgehou. Gedurende die voorafgaande sestig jaar het die Franse herhaaldelike maar vrugtelose pogings aangewend om ’n magtige Oos-Indiese Kompanjie te stig; nou het die minister Colbert ’n assosiasie georganiseer wat Lodewyk XIV vasbeslote was sou slaag. Dit is oor die algemeen na dié van die Nederlande gemodelleer, maar aandeelhouers het voorregte geniet wat dié in die Lae Lande nie gehad het nie: ’n regeringswaarborg teen verlies gedurende die eerste tien jaar, gratis konvooi deur nasionale oorlogskepe, doeanevrye materiale vir skeepsbou, en eerbewyse vir ywer in die nuwe diens. [3]
Frankryk het rykdom en entoesiasme gehad, maar min manne met die opleiding om oosterse handel te dryf. Alarm onder die Nederlandse direkteure het toegeneem toe hulle verneem het dat Caron, ’n beampte van Franse afkoms wat grys geword het in hulle diens en elke tak van die Indiese handel geken het, die Nederlanders vir Colbert se kompanjie verlaat het ná ’n geringe krenking. ’n Verdere blunder het die titel van onderkoning aan ’n man van hoë rang sonder kwalifikasies vir die pos gegee en Caron in die tweede plek gedwing — ’n fout wat eers ontdek is ná byna ongelooflike lyding in pogings om nedersettings op Madagaskar te stig, al was dit nie te laat vir Caron om later die eerste Franse faktory aan die kus van Hindostan te stig nie. [3]
Ondanks die moeite wat in Frankryk gedoen is, het die vloot in swak toestand gevaar. Skepe was opeengepak met landmense en soldate maar kort aan matrose; orde het ontbreek; verkwisting van voorrade was so groot dat toe die vloot by Pernambuco vir verversing ingevaar het, simptome van nood reeds duidelik was. ’n Nederlandse matroos wat die admiraal se skip daar besoek het, het na Amsterdam geskryf dat sy so vuil was dat dit ’n wonder sou wees as pes nie uitbreek nie, en so swak voorsien dat hy nie geglo het sy sou ooit Madagaskar bereik nie. Van Pernambuco het die vloot na Tafelbaai gevaar. Al kon die Franse nie as bondgenote van die Nederlanders beskou word nie, was hulle ook in oorlog met Engeland, en De Montdevergue kon redelikerwys ’n vriendelike ontvangs ten minste in uiterlike vorm verwag. [3]
Sy vloot is op die oorgang versprei; sy eie skip was die eerste om Suid-Afrika te bereik. Sodra hy sy ankers laat sak het, het hy die fort met vyf skote gegroet, wat volgens die gebruik van die dag met drie beantwoord is. Van Quaelberg het dadelik ’n boodskapper gestuur om die Franse onderkoning te verwelkom en hom uit te nooi om aan wal te kom. Die onderkoning het homself vir daardie middag verskoon; toe die kommandeur dit verneem, het hy self die St. Jean besoek en sy dienste aangebied om die vloot van enigiets te voorsien wat in die nedersetting te kry was. Van daardie aanbod het De Montdevergue tot die volle omvang gebruik gemaak. Hy het nie net sy mense deeglik ververs nie, maar ook ’n aansienlike hoeveelheid seevoorrade uit die Kompanjie se magasyns getrek. Een van sy vaartuie was so lek dat dit as gevaarlik beskou is vir haar om verder te vaar; Van Quaelberg het haar laat herstel met materiale wat vir die Kompanjie se eie gebruik gehou is en deur skrynwerkers wat vir die Kompanjie se eie diens onderhou is. [3]
In die geheel is soveel gedoen om dié Franse vloot by te staan asof dit die eiendom van die eienaars van die nedersetting was en nie van hulle verklaarde mededingers nie, sodat die onderkoning deur dié hulp Madagaskar met onverminderde magte kon bereik. Nuus van daardie bystand sou eers die volgende November Amsterdam bereik; sestien van sewentien direkteure wat toe teenwoordig was, sou eenparig besluit om Van Quaelberg uit die Kompanjie se diens te ontslaan omdat hy die fort verlaat en sy persoon in die mag van vreemdelinge geplaas het, en omdat hy vreemdelinge en mededingers van voorrade voorsien het wat aan die Kaap vir Nederlandse gebruik gehou is. Daardie afrekening het buite die kalender van 1666 gelê, maar die Desember-gasvryheid het reeds die magasyns leeggemaak waarop die volgende retoursvloot sou staatmaak. [3]
Saldanhabaai-merke en vee-ekspedisies
Die bevelende posisie van Kaap die Goeie Hoop het Lodewyk XIV nie ontgaan nie, wat sy afgevaardigde beveel het om besit te neem van Saldanhabaai en daar ’n residensie te stig. Teen daardie ontwerp het die politieke raad ’n protes ingedien, op grond dat die Edele Kompanjie reeds in besetting was. ’n Dosyn manne is met alle haastigheid oorland na Saldanhabaai gestuur, waar twee op elk van die eilandjies — Jutten, Marcus en Schapen — gestasioneer is en vyf met ’n onderbeampte ’n kamp by die waterplek gevorm het. Die Franse het die baai opgemeet en landmerke met hulle wapens daarop opgerig, maar sonder om enige vestiging te stig, vertrek. [3]
Sodra sy besoekers weg was, het Van Quaelberg die situasie noukeurig oorweeg. Hulle het byna alles opgeëet, sodat daar min oor was vir die retoursvloot uit Batavia, wat binne drie of vier maande verwag kon word. Die grootste gebrek was slagvee, en sonder tydverlies is handelsgroepe georganiseer en na die verskillende stamme gestuur. Schacher, wat sy vader die Vetkaptein Gogosoa as hoof van die Kaapmans opgevolg het, het nou in die gedaante van ’n handelaar verskyn. Hy is met ’n goeie voorraad handelsware toevertrou, waarmee hy binneland toe gegaan het om vee op kommissie vir die Kompanjie te ruil. Die kommandeur se vrou het ’n ander party gelei, wat ’n Cochoqua-kamp oorkant die baai as werkterrein geneem het. Mevrou Van Quaelberg was drie dae uit en het teruggekeer met die roem van ’n billike mate van sukses. [3]
Hieronymus Cruse, nou tot die rang van korporaal bevorder, het met ’n derde party ooswaarts getrek, die Hottentots-Holland-berge oorgesteek, en etlike honderde osse en skape onder die krale van die Hessequas versamel. Op sy volgende tog nog verder het hy ’n stam teëgekom wat die Gauriquas genoem is, van wie hy die fynste troppe geruil het wat nog in die nedersetting gesien is. Hulle krale het op die oewers van die rivier gelê wat later na hulle die Gourits genoem is. Die korporaal het so ver gegaan as die bocht in die kus waaraan Paulus van Caerden vyf-en-sestig jaar vroeër die naam Mosselbaai gegee het. Daar het die Gauriquas hom meegedeel dat hulle volgende bure die Attaquas was, ook ryk aan vee, maar daar was nou geen noodsaak vir hom om verder te gaan nie. [3]
Dié winterekspedisies ná die Franse besoek behoort tot die herstel van vee eerder as slegs tot die sluitende kalenderweke van 1666; die jaar se laaste politieke feite by die baai was die Franse verversing, die Saldanha-merke, en die leë magasyns wat die hernude binnelandse handel afgedwing het. Twaalf manne op die eilandjies en by die waterplek het ’n papier-eis teen Lodewyk XIV se ontwerp gehou; Schacher, mevrou Van Quaelberg en Cruse het die praktiese eis van koper, krale en tabak teen leë krale en ’n retoursvloot nog maande weg gehou. [3]
Predikantswisseling — De Voocht en Wachtendorp
In November 1666 het ds. Johannes de Voocht na Batavia vertrek en is as waarnemende kapelaan opgevolg deur ds. Petrus Wachtendorp. Die tydelike bediening wat met De Voocht se aanhouding ná Van Arckel se dood begin het, het so na ’n ander skipskapelaan oorgegaan terwyl die direkteure nog die aanstelling van ’n permanente predikant in hande gehad het. Wachtendorp sou op 15 Februarie 1667 sterf, net voor die aankoms van ds. Adriaan de Voocht as permanente predikant; die sluitende kerklike feit van kalenderjaar 1666 was die November-oordrag van Johannes de Voocht na Wachtendorp in ’n gemeente wat nog tussen fortsaal en onvoltooide houtkerkraam aanbid het. [3]
Van Van Arckel se aankoms in Augustus 1665 deur De Voocht se aanhouding, Baldeus se protes, en Wachtendorp se opvolging, het die Kaapse kerk in min meer as ’n jaar beweeg van sieketrooster-voorsiening na residensiële predikant, kerkraad, kasteelbegraafplaas, en ’n tweede tydelike kapelaan — alles terwyl die spesiale houtkerk binne die loopgrawe onvoltooid gebly het en die groot saal van die ou fort nog die leeuvelle en antiloophorings van ’n kommandeurshuis gedra het wat weekliks tot aanbidding gedwing is. [3]
Die jaar wat met vier grondleggingsklippe en ’n fees van osse, brood en Kaapse bier geopen het, het so gesluit met ’n nuwe kommandeur in die fort, kasteelmure wat op een punt rys te midde van hout wat van Wynberg aangesleep is, Franse merke op die Saldanha-eilandjies, en ’n uitgeputte voorraad ná De Montdevergue se twaalf skepe. Wagenaar was op see na Batavia; Van Quaelberg het die raadsbank met Lacus, Schut, De Cretzer, Coon en Van Clinkenberg gehou; en die nedersetting se vrye gesinne in Tafelvallei was nog sestien onder gestempelde gewigte en vaste pryse. Die direkteure in Amsterdam sou eers die volgende November verneem hoe ver hulle dienaar die Franse mededingers bygestaan het — kennis wat Van Quaelberg sy pos sou kos — maar daardie afrekening het buite die kalender van 1666 gelê. [3]