Boer History1791 aan die Kaap die Goeie Hoop: Van de Graaff vertrek, die 1791-sensus en Willem van Reenen noord
Sewende jaar van ’n soldaat-goewerneur: geërfde stoele — 1791
Kalender 1791 het oopgegaan met Cornelis Jacob van de Graaff nog in die eerste stoel, ’n luitenant-kolonel wie se eerste artikel was om die burgers tot kalmte te herstel en wie se tweede was om die baai te bewapen, nou in ’n sewende jaar vanaf die tuine van 1652. Johan Isaac Rhenius het nog die tweede stoel van Augustus 1786 gesit, nadat Pieter Hacker op eie versoek uitgetree het. Jan Nicholas van Lynden het nog die fiskaal se kantoor van Februarie 1789 gesit, die vakature wat Jan Jacob Serrurier in Mei 1785 gelaat het. Rhenius én Van Lynden was twisgierig van aard. Die hooggeregshof, in Maart 1786 hervorm, het nog ses dienaars van die Kompanjie en ses burgers gesit, met die sekunde benoem om voor te sit, en met Christiaan George Maasdorp, Gerrit Hendrik Meyer, Jan Coenraad Gie en Hendrik Justinus de Wet nog op die burgerses geskryf. Die prys-en-werke-raad van drie en drie het nog van die eerste af ’n mislukking gesit: die amptenare en burgers kon nie vriendskaplik saamwerk nie, en die oes van 1785 het dit geen prys gegee om vas te stel nie. Januarie het dus oopgegaan op ’n soldaat al in die Kasteel, op ’n Indië-diens-sekunde, op ’n fiskaal al twee jaar in die stoel, op ses en ses al sittend, en op ’n raad wat nooit ’n muid geprys het nie. [3] [9]
In die land het die geërfde stoele nog gesit toe Januarie oopgegaan het. Hendrik Lodewyk Bletterman het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Anthony Alexander Faure het nog Swellendam van die 21ste April 1789 gesit. Maurits Herman Otto Woeke het nog ’n hof aan die Sondagsrivier van Oktober 1786 gesit, met ses heemrade van Julie, met grense aan die wes deur die Gamka tot die Swartberg, dié reeks tot die Gamtoos, en die Gamtoos tot die see, aan die oos deur die Groot-Vis, en aan die noord slegs die baken wat Van Plettenberg op die Seekoe geplaas het, en met Adriaan van Jaarsveld op daardie raad én op die oostelike bevel, en met Honoratus Christiaan David Maynier nog sekretaris van Maart 1789. Christoffel Brand het nog die winterhawe gesit. Justinus van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Kolonel Robert Jacob Gordon het nog die garnisoen gesit wat hy in Februarie 1780 geneem het, nou met kolonelsrang oor die nasionale bataljon van ongeveer seshonderd. Kaptein Carel Matthys Willem de Lille het nog volgende ná Gordon gesit. Majoor Philip Herman Gilquin het nog die werke gesit wat hy sedert Junie 1779 gerig het. Jan Frederik Meding het nog die houtmagasyn gesit wat in 1788 by Plettenbergbaai geopen is. Januarie het dus oopgegaan op drie drostdye sittend, op ’n Java-stuk al teen Würtemburg geskryf, en op ’n soldaat wat die burgers nog as soldate geneem het wat moes gehoorsaam. [3] [9]
Die preekstoele van die openingsjaar het die name gesit waarop die sesde jaar gesluit het. Ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau en ds. Christiaan Fleck het nog die Kaapse kerk gesit, met ds. Helperus Ritzema van Lier nog derde van September 1786. Stellenbosch het nog ds. Meent Borcherds van daardie selfde September gesit. Drakenstein het nog ds. Robert Nicholas Aling alleen gesit. Waveren het nog ds. Johannes Abraham Kuys gesit. Swartland het nog ds. Petrus van der Spuy, junior van April 1786 gesit. Die Lutherse preekstoel wat Andreas Kolver op die 10de Desember 1780 geopen het, het nog in Martin Melk se Strandstraat-kerk gesit, deur die gemeente betaal, sonder ’n stuwer uit die Kompanjie se kis. Graaff-Reinet, soos Swellendam, het nog tot dusver slegs ’n sieketrooster gehad, wat ook skoolmeester was, en het nog nie ’n predikant gesit nie. Januarie het dus oopgegaan op drie Gereformeerde preekstoele in die dorp, op vier landkerke gevul, op Venusstraat nog oor Serrurier se Bergstraat-deur gespikker, en op ’n genoemde derde drostdy sonder ’n kerkraad. [3]
Uitwaarts het die landregime nog op die 14 November 1780-name oopgegaan. Die Visrivier langs die hele laer loop het die koloniale grens gebly, met die Zuurveld op papier by die Kompanjie se besittings gevoeg, en met Langa, Cungwa en ander nog van die Vis tot die Kowie besettend gedurende die regering se behae ná Wagener se reëling van die 3de Augustus 1789. Note, nie spesie nie, het nog die Kasteel se wissels ná die 30ste April 1782 ontmoet. Klein Parys het nog die Plein en Dorpstraat gesit. ’n Oorskot koring het nog die magasyns gesit. Die Amsterdam-battery het voltooid gesit, kanonne in Februarie 1787 gemonteer. Roggebaai het ’n nuwe battery gesit. Chavonnes het byvoegings gesit wat nog nie klaar was nie. Die Franse lyne van 1781 het ’n versterking gesit. Die Kompanjie se skuld het byna sewe miljoen pond sterling gesit. ’n Verdrag van noue verbond met Frankryk het van November 1785 gesit. In April 1788 het ’n verdrag van wedersydse verdediging Engeland en die State-Generaal op een stuk gesit, en ’n drievoudige verbond van Groot-Brittanje, Pruise en die Nederlande het dieselfde jaar gesit. [3] [4]
Die eerste stoel het nog ’n amptelike woning in die kasteel gesit, ’n huis in die tuine, ’n buiteplaas by Nuweland, waens en perde, die opbrengs van Visser’s Hok, en tafeltoelaes, met salaris en perkwisiete van ongeveer £3 650 plus ’n spesiale £1 500 per jaar. Hester Cornelia Reynet, Sebastiaan, Anna Geertruida, Agneta Clara en Nicolaas het nog die huise gesit. Perde het nog die Stalplein-stalle gesit — sommige bronne sit honderd-en-dertig, ander driehonderd. Openbare uitgawes, of die geld wat vir alle doeleindes by die Kaap uit die Kompanjie se kis betaal is, het nog ’n som van eerder meer as £120 000 per jaar bereik. Winste op die verkoop van goedere uit die Kompanjie se winkels was nog gemiddeld ongeveer £6 200. Daar was dus ’n tekort van byna £92 000 per jaar om goed te maak, en die Kompanjie was in dié tyd byna hopeloos insolvent. Die regiment Würtemburg — ’n liggaam huurtroepe tweeduisend sterk — het nog die baai gesit toe Januarie oopgegaan het, met Gordon se seshonderd en vierhonderd ingenieurs en artilleriste, en met ’n bewindhebbersstuk van die 10de Oktober 1790 wat daardie regiment al vir Java genoem en alle vestingwerk gestaak het. Kolonel von Hügel het nog ’n groot vriend van die eerste stoel gesit. ’n Sweedsman genaamd Andries Stockenstrom het nog ’n klerkslessenaar in Kaapstad van 1786 gesit. Januarie het dus oopgegaan op ’n Kasteel wat nog ’n oorskot en ’n swaarder muur gesit het, op ’n grensdistrik wat ’n gekoopte besetting gesit het, en op ’n soldaat wie se Oktober-stuk al die perde, die poste en die Duitse tweeduisend gesny het. [3] [9]
Ná 1789 is daar baie min agting aan die regeringsowerhede in die distrik Graaff-Reinet bewys. Woeke het aan dronkenskap verslaaf geraak, en ’n geweldadige humeur sy meester laat word. By verskeie geleenthede het hy strome van skeldwoorde oor die heemrade en milisie-offisiere uitgestort, wat hulle nie traag was om te resenteer nie. Hy en die sekretaris Maynier was ook voortdurend aan die twis, en laasgenoemde, ’n gunsteling by die regering, het nie geskroom om sy meerder te irriteer nie. Die toestand van die distrik was dus min van anargie verwyder. Die reëling van 1789, waardeur die Xhosa die Zuurveld met nominale verlof beset het, maar in werklikheid omdat die regering magteloos was om hulle daarvan te weerhou, het nog gesit toe Januarie oopgegaan het. Die burgers het voortdurend gekla dat hulle van die Kompanjie niks in ruil ontvang vir die pagte wat hulle betaal en die tiendes van sodanige opbrengs as hulle na Kaapstad stuur nie. Hulle het nog ’n grief in die papiergeld gehad. Die slagters aan die Kaap was gewoond om agente uit te stuur om slagvee te koop, en dié het altyd handskrifte van hul werkgewers as betaling gegee. Die boere wat nou dié note na Kaapstad geneem het, het slegs papiergeld ontvang, wat by wet ’n wettige betaalmiddel was. In die binneland was die papier byna waardeloos, want, benewens dat dit nie na willekeur inwisselbaar was nie, was daar soveel vervalste note in omloop dat mense daarvoor bang was. Gerieflike en goed toegeruste huise was nie op die grens te vinde nie, want niemand wou bou of koop wat die volgende dag vernietig kon word nie; maar daar was geen gebrek aan kos of aan ander eerste lewensbenodigdhede nie. In die buurt van die Xhosa het hulle hul kuddes met wapens in die hand bewaak, terwyl hulle langs die groot bergreeks voortdurend met die San geworstel het. Januarie het dus oopgegaan op ’n gekoopte besetting wat nog tussen Vis en Kowie gesit het, op papiernnote wat ’n wettige betaalmiddel in die dorp en ’n vrees in die binneland gesit het, en op ’n grens wat nog moddermure en ’n patrollie gesit het. [3] [4]
Terugroeping kom aan — 10 Februarie 1791
Die stadhouer, as goewerneur-generaal van die Oos-Indiese Kompanjie, wou slegs instem tot die terugroeping van Van de Graaff onder die voorwendsel dat hy tuis nodig was om inligting oor die kolonie te gee. Die bewindhebbers was begerig om hom te ontslaan, maar die stadhouer, by wie hy ’n gunsteling was, wou nie toestem nie, en in daardie tyd was die stadhouer se mag as goewerneur-generaal groter as ooit tevore, weens die politieke omwenteling wat onlangs in die Nederlande plaasgevind het. Dat dit ’n jaar van peins en twis geduur het voordat hy teruggeroep is, was te wyte aan die stadhouer se weiering om sy gunsteling se gevoelens te kwes. Eindelik is ’n kompromis bereik, waardeur die prins, as goewerneur-generaal van die Kompanjie, die goewerneur van die Kaap versoek het om na die Nederlande oor te kom om oor die algemene toestand van die kolonie verslag te doen. Tot dié doel is ’n despêse deur die bewindhebbers op die 14de Oktober 1790 geskryf, waarin die goewerneur opgedra is om binne drie maande ná ontvangs na Europa te vertrek, en om die bestuur gedurende sy afwesigheid aan die sekunde Rhenius oor te dra. Die sesde jaar het daardie stuk in Amsterdam gesit. Die sewende jaar het dit in die Kasteel gesit. [3] [9]
Daardie despêse het hier op die 10de Februarie 1791 aangekom. Drie maande vanaf daardie stuk sou ’n Junie-seil gesit het. Die goewerneur is opgedra om binne drie maande ná ontvangs na Europa te vertrek. Februarie het dus ’n terugroeping op ’n Kasteel geskryf wat nog ’n soldaat in die eerste stoel gesit het, nog Hester en die kinders in die huise gesit het, nog perde in die Stalplein gesit het, en nog Venusstraat bo ’n pastorie-deur gesit het. Die stuk het Rhenius genoem om gedurende ’n afwesigheid te sit. Dit het nog nie ’n skip in Tafelbaai gesit nie. [3]
Die drie maande het verstryk, en die goewerneur was nog in Kaapstad. Die sekunde en sy party in die raad het teen hierdie ongehoorsaamheid aan die bewindhebbers se bevele en die ophou van ’n eersteklas-Indiëvaarder in Tafelbaai gedurende die winterseisoen geprotesteer; maar die goewerneur het sy eie tyd geneem. Hy het sy vertrek nog ’n paar maande op allerlei voorwendsels uitgestel. Tot die allerlaaste oomblik van sy verblyf aan die Kaap het hy die Grand Seigneur gebly vir wie die gewone kolonist ’n blote dienaar was en wie se aansprake om ’n vryburger te wees belaglik was. Februarie se stuk het dus ’n drie-maande-horlosie op ’n soldaat gesit wat nie daarvolgens sou seil nie, ’n Indiëvaarder op ’n winterrede gesit, en ’n protes op ’n raad gesit wat al ’n swaard teen die dispensier Le Sueur gesit het. [3] [9]
Toe hierdie onaangename missive uit Amsterdam in 1791 onder die goewerneur se oë gekom het, het die kolonie van ontevredenheid gekook. Weer eens was die hoofoorsaak van die klagtes die gedrag van ’n onmoontlike fiskaal, en nie soseer die verkwisting van ’n outokratiese goewerneur nie. Van Lynden het byna onmiddellik ná sy aankoms begin om sy hoë amp te misbruik om die koloniste op die blatantste wyse af te pers. Die petisie van die Krygsraad vir die Burgerwagte in 1790, wat hom ’n verderflike en skadelike onderdaan genoem het, het nog teen daardie stoel gesit. Die goewerneur se seun Sebastiaan was met Van Lynden se dogter, Cornelia Adriana barones d’Asprémont van Lynden, getroud, en hierdie familieverband het die fiskaal in staat gestel om só op te tree dat hy die intense haat van die koloniste op hom gelaai het. By een geleentheid het Van Lynden ’n blanke man gemartel, wat, om van pyn verlos te word, homself skuldig bely het aan ’n misdaad waarvan hy later onskuldig bewys is, maar waarvoor hy straf gely het. In Oktober 1789 het die bewindhebbers opdrag gegee dat ’n reg van vyf persent op die waarde van alle artikels in- of uitgevoer, behalwe deur hulleself, tot voordeel van die Kompanjie gehef moes word; maar daardie opdragte is nie uitgevoer nie, omdat die fiskaal voorheen dieselfde heffings tot eie voordeel opgelê het, en voortgegaan het om die geld in te vorder en te hou, onder die verskoning dat dit ’n wettige perkwisiet van sy amp was. Februarie se terugroeping het dus op ’n Kasteel gesit wat al Venusstraat gesit het, ’n baronsdogter op die stalle se meester gesit, en ’n vyfpersent-stuk wat die fiskaal nog gehou het. [3] [9]
Sensus, oop handel en ’n Paarl-orrel — 1791
In Januarie 1791 is ’n orrel, gebou deur Johannes Ludwig Hodderson van Kaapstad en op ’n galery opgerig, in die Paarlse kerk ingewy. Helmoet Luttig, seun van die koster, is as orrelis aangestel met ’n salaris van £20 per jaar en ’n vry huis. Die versierings op die orrel is uitgevoer deur die beeldhouer Anreith, ’n geborene van Freiburg wat die Kompanjie etlike jare as modeller gedien het en ná sy ontslag vir eie rekening begin besigheid doen het, dieselfde hand al verbind met die gesnyde preekstoele in die Nederduitse Gereformeerde kerk in die dorp en in Melk se Lutherse skip in Strandstraat. Januarie het dus ’n galery op Aling se Drakenstein-kerk geskryf, twintig pond en ’n vry huis op ’n koster se seun geskryf, en ’n Freiburg-beitel op ’n Paarl-kas geskryf. [8]
In Februarie 1791 is verlof om ’n koringlading na Europa te stuur deur die raad aan die burger Tieleman Roos van Drakenstein toegestaan. Van die Kaap af kon wyn al deur private persone uitgevoer word. Februarie het dus ’n koringromp op ’n Drakenstein-naam geskryf, en dit op ’n rede geskryf wie se laaste getelde skeepswenster al ná 1789 gesluit het, toe verskeie van die joernale en uitgaande despêseboeke uit die argiewe verdwyn het. Gedurende die vyf jaar 1785–9 was die gemiddelde getal skepe wat Tafelbaai aangedoen het 189, en wat Simonstadbaai aangedoen het 25. Van die geheel was 334 Nederlands, 212 Frans, 84 Engels, 70 Deens, 62 Amerikaans, 29 Portugees, 10 Oostenryks, 8 Spaans, 7 Sweeds, 4 Pruisies, en 1 was Italiaans. Die sewende jaar het Roos se koring op daardie geslote venster gesit. [3]
Nog ’n groot verandering is in Maart 1791 deur die bewindhebbers bekend gemaak. Hulle het die uitvoer van alle Europese ware op eie rekening gestaak, behalwe na China en Japan, en daardie handel aan private persone oopgestel teen betaling van doeane. Vreemdelinge moes egter nie daaraan deelneem nie. Maart het dus ’n private stuk op Europese ware geskryf wat die Kompanjie se eie rompe nie meer sou dra nie behalwe na China en Japan, ’n doeanelyn op daardie stuk geskryf, en vreemdelinge daarvan afgeskryf. Klein Parys het Deense skepe gesit wat allerlei Europese ware teen enorme winste ingevoer het. Die sewende jaar het daardie handel op private Kaapse name gesit, en die Kompanjie se eie rekening daarvan afgesit behalwe die twee oostelike uitsonderings. [3]
Die sensusopgawes van 1791 toon die bevolking van die kolonie as bestaande uit 3 618 Europese burgers, met 2 460 getroude vroue, en 6 955 kinders; 89 Europese mansdienaars; 456 Europese mans — soldate uitgesluit — in die Kompanjie se diens, met 291 getroude vroue, en 760 kinders; en 11 026 mansslawe, 3 687 vroueslawe, en 2 683 slawekinders, behorende aan die Kompanjie en aan private persone. Die klein getal slawekinders is hoofsaaklik aan vrymaking te wyte. Geen melding word van vryswartes of van Khoikhoi in die opgawes gemaak nie. Die sewende jaar het dus dertien duisend-en-drie-en-dertig Europese name op ’n rol geskryf wat nie ’n Khoikhoi-naam geskryf het nie, en sewentien duisend driehonderd ses-en-negentig slawename op dieselfde stuk geskryf, en vrymaking op die kleinheid van die slawekind-lyn geskryf. [3]
Die inkomste het bestendig toegeneem van £17 274 in 1781 tot £28 912 in 1791, die toename hoofsaaklik weens die groter bedrae betaal vir die reg om wyn en drank te verkoop en weens ’n ander wyse van invordering van die tiendes van koring. In vroeër jare is van die boere verwag om opgawes te maak van die hoeveelheid koring wat hulle ingesamel het, en op dié opgawes is die tiendes gehef. Onlangs is ’n stelsel ingevoer om werklike tiendes òf in geld òf in natura in te vorder op alle koring wat die slaanboom die dorp in gepasseer het, en dit het ’n veel groter inkomste aan die regering gegee, hoewel die hele hoeveelheid wat in die landdistrikte verbruik is van belasting vrygestel geraak het. Die totale inkomste ontvang van die 1ste Julie 1781 tot die 1ste Julie 1791 was £221 075, of teen die koers van £22 107 10s. jaarliks. Dit is saamgestel uit lisensies om wyn en drank te verkoop en die uitvoerreg op verkope van wyn en drank aan vreemdelinge, ook verpag; pag van £4 16s. elk op gewone veeplase; ’n belasting van 12s. op elke legger wyn wat die dorp ingebring is; oordragregte op verkope van grond, teen tien persent wanneer die eiendom minder as drie jaar gehou is, vyf persent van drie tot tien jaar, en twee-en-’n-half persent wanneer langer as tien jaar gehou, en ook sedert Julie 1790 twee-en-’n-half persent op verkope van verbeterings op leenplase; seëls; tiendes van koring; pag op veeplase wat in verband met vryeiendomme onder Van Imhoff se tenure gehou is; vrag en versekering van Mosselbaai; en pag van tuintjies teen 2s. ’n morgen. Die sewende jaar het dus ’n groter wynlisensie-lyn en ’n slaanboom-tiende op ’n kis gesit wat nog ’n tekort van byna £92 000 per jaar teen uitgawes van eerder meer as £120 000 gesit het. [3]
Beverwyk seil — 24 Junie 1791
Toe hy gereed was, op die 24ste Junie 1791, het hy opdragte aan mnr. Rhenius uitgereik hoe om gedurende sy afwesigheid op te tree, en in die Beverwyk ingeskeep. Hy het ’n uitvoerige memorandum met opdragte vir die sekunde gelaat, maar geen aangename herinneringe nie. Kolonel Van de Graaff het na Holland teruggekeer, waar hy die titel van goewerneur van die Kaapkolonie behou en sy salaris as sodanig ontvang het. By sy terugkeer na die vaderland is hy allervriendelikste deur die stadhouer ontvang. Junie het dus ’n soldaat van die eerste stoel afgeskryf onder ’n voorwendsel van inligting, Rhenius op daardie stoel as waarnemende hoof geskryf, en ’n titel en ’n salaris nog op ’n naam geskryf wat al geseyel het. [3] [9]
Die fiskaal Van Lynden het in dieselfde skip as die goewerneur na Europa teruggekeer, sonder verlof van òf die bewindhebbers òf die Kaapse raad. By sy aankoms in die Nederlande het hy verklaar dat hy nie in Suid-Afrika durf bly ná Van de Graaff se vertrek nie, want daar sou sekerlik ’n opstand wees, wanneer sy lewe — of sy lede ten minste — in gevaar sou wees. Hy het in die nag aan boord van die Beverwyk gegaan, sy gesin aan die Kaap agtergelaat, uit sy huis gevlug en sy vrou en amp in die steek gelaat. Só groot was sy vrees om gelynch, of ten minste deur woedende burgers afgeransel, te word. Ná Van Lynden se vlug het die raad Jacob Pieter de Nys aangestel om as fiskaal waar te neem totdat die bewindhebbers se behae bekend gemaak kon word. Junie het dus ’n naginskeping op ’n fiskaal geskryf wat Venusstraat gespikker het, ’n gesin op die strand agtergelaat, en De Nys op ’n stoel geskryf wat die baron sonder verlof leeggemaak het. [3] [9]
Die opdragte betreffende die opbreek van die militêre poste in die binneland is uitgevoer, en die stasies is by openbare veiling aan die hoogste bieërs verkoop. Die perde en al die uiteenlopende inhoud van die Kompanjie se stalle in Kaapstad is op dieselfde wyse van die hand gesit. Die buiteplaas by Nuweland, wat vader Tulbagh se gunstelingwoning was en deur albei die opvolgende goewerneurs gebruik is, is deur Hendrik Vos vir £4 400 gekoop. Die buiteplaas Rustenburg, by Rondebosch, is behou. Dit is by geleentheid deur die sekunde in Tulbagh se tyd gebruik, en sedertdien voortdurend; maar twee derdes van die wyn uit sy wingerde is deur die goewerneurs as perkwisiet geëis, die oorblywende derde aan die sekunde gelaat. Uit sy uitgebreide tuine, deur die Kompanjie se slawe bewerk, het sowel die goewerneur as die sekunde al die groente getrek wat in hul huishoudings nodig was, waarna wat oorbly na die hospitaal gestuur is. Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Zonder End en Buffeljagtsrivier het nog daardie buiteposte gesit toe die Oktober-stuk hulle vir verkoop genoem het. Junie het dus ’n veiling op die binnelandse poste geskryf, ’n veiling op die Stalplein-perde wat Sebastiaan bemeester het, en Vos se vier duisend vierhonderd pond op Hester se buiteplaas geskryf. [3] [9]
Toe die werk aan die vestings gestaak is, was die uitbreidings van die battery Chavonnes, deur goewerneur Van de Graaff ontwerp, nie heeltemal voltooi nie. ’n Battery wat hy tussen die kasteel en Duiwelspiek beplan het, en wat die Coehoorn genoem is, was slegs ’n entjie verby die fondamente gevorder. Die battery Gordon, in 1781–2 aan die boonste punt van die lyn aardwerke tussen Fort Knokke en Duiwelspiek gebou, was grootliks in verval. Die oorblywende vestings in Tafelvallei was in goeie orde. Die nuwe hospitaal was nog nie klaar nie, hoewel dit die Kompanjie byna £52 000 gekos het, slawe-arbeid uitgesluit. Die soldaat wat kanonne beter as ’n prys bemeester het, het dus Chavonnes onvoltooid gelaat, Coehoorn op sy fondamente gelaat, Gordon in verval gelaat, en ’n hospitaal nog stygend op ’n November-steen gelaat wat al twee-en-vyftig duisend gekos het. Laat ons hom nie té hard oordeel nie, en ten minste die woorde toejuig wat hy gespreek het toe sy troepe gesny, sy Duitse bondgenote weggestuur en vestingwerke gestaak is. “Dit sal julle die Kaap kos,” het hy vir die Sewentien gesê. [3] [9]
Eers nadat die goewerneur die kolonie gelaat het, is die ou naam Bergstraat herstel. Waarnemende goewerneur Rhenius het ingewillig, en die kort en hete loopbaan van Venusstraat het tot ’n einde gekom. ’n Dorpsplan van 1791 het ds. Serrurier se straat gemerk: “Venus straat nu Berg straat.” Mnr. Serrurier het geprotesteer, maar sonder gevolg, terwyl die soldaat nog die eerste stoel gesit het, en is nie met ’n antwoord vereer nie. Junie het dus Rhenius op Venusstraat én op die eerste stoel geskryf, Bergstraat terug op ’n pastorie-deur geskryf, en ’n 1791-plan op ’n spyker geskryf wat Van Lynden in 1790 ingeslaan het. [3] [9]
Willem van Reenen noord — 17 September 1791
Jare lank was daar onder sekere burgers die indruk dat goud in groot hoeveelhede in die woestynstreek noord van die Oranjerivier en grensend aan die Atlantiese Oseaan te vinde was. Dit is algemeen berig en geglo dat die Engelse reisiger Paterson ryk erts daar ontdek het, hoewel hy sy ontdekking nie bekend gemaak het nie. Sebastiaan Valentyn van Reenen, wat luitenant Paterson op een van sy uitstappies vergesel het, het werklik ’n stuk erts of rots in besit gekry waaruit ’n chemikus ’n paar korrels goud gehaal het, hoewel die plek waar die stof gevind is onbekend was. Die sewende jaar het dus goudkorrels op ’n chemikus se stuk gesit, ’n woestyn noord van die Oranje op ’n gerug gesit, en ’n Paterson-naam op ’n geheim gesit wat die reisiger nie gepubliseer het nie. [3]
Aangevuur deur die gedagte om ’n ontdekking te maak wat homself sou verryk en sy vaderland tot voordeel sou strek, het Willem van Reenen van die plaas Zeekoe Vlei, aan die Olifantsrivier, met die raad se verlof ’n verkenningstog op eie koste toegerus, en op die 17de September 1791 noordwaarts vertrek. Hy het as metgeselle gehad Pieter Brand, Adrian Louw, Barend Freyn en Frederik Wysman, benewens etlike Bastaards en ’n groot geselskap Khoikhoi. September het dus ’n private kolom op ’n raad se verlof geskryf, vier burgername op Zeekoe Vlei se stuk geskryf, en ’n noordwaartse spoor op goudkorrels geskryf wie se berg nog onbekend was. [3]
Op die 30ste Oktober het hy die Grootrivier oorgesteek, en op die 18de November by die verste punt gerus wat kaptein Hop se tog in 1761 bereik het. Die land was deur hitte en droogte verskroei, San en leeus was baie lastig, en die osse het begin vrek; maar Van Reenen en sy metgeselle het nog vorentoe gedruk. November het dus Hop se 1761-verste punt op ’n rus van 1791 geskryf, ’n verskroeide woestyn op ’n kolom geskryf wat al die Oranje oorgesteek het, en vrekende osse op ’n goudgerug geskryf wat nog nie ’n berg gesit het nie. Die sewende jaar het daardie kolom nog noord van Hop se verste punt gesluit, nog vorentoe drukkend, en nog kort van die warmbron en die koper wat ’n ander kalender sou noem. [3]
Kommissie genoem en Manger aangeneem — Augustus–Desember 1791
Weens die hulpeloosheid waartoe die Oos-Indiese Kompanjie nou verval het, het die State-Generaal ’n kommissie van vier lede aangestel om haar sake tot in die fynste besonderhede te ondersoek en verdere misbruike te stuit. Hierdie here — die baron Van der Does, die heer van Marquette, mnr. P. H. van de Waal, en mnr. H. van Straalen — het voorlopige verslae in Februarie en Julie 1791 ingedien, waarvan een gevolg was dat ’n raad met baie groot magte saamgestel is om misbruike in Indië te ondersoek en reg te stel. Die persone wat gekies is om hierdie raad te vorm was Sebastiaan Cornelis Nederburgh, hoofadvokaat van die Oos-Indiese Kompanjie, kaptein Simon Hendrik Frykenius van die nasionale vloot, Willem Arnold Alting, goewerneur-generaal, en Hendrik van Stokkum, direkteur-generaal van Nederlands-Indië. Die sewende jaar het dus vier name op ’n State-Generaal-stuk in Februarie en Julie geskryf, en vier meer op ’n raad wat die Kompanjie se eie mag sou hou. [3]
Op die 19de Augustus 1791 is ’n kommissie deur die stadhouer en die bewindhebbers uitgereik, wat die lede van hierdie raad, wat oral behalwe in Batavia afsonderlik kon optree, magtig om alle sake in verband met die Kompanjie se belange te ondersoek, misbruike en wanpraktyke aan die lig te bring, nodige hervormings te maak, korrupte amptenare van elke rang te ontslaan en hulle òf na Holland te stuur òf deur ’n geregshof te laat verhoor, alle vakante ampte met betroubare manne te vul, en in die algemeen te doen soos hulle sou oordeel die beste, waarvoor dieselfde mag aan hulle gegee is as wat dié gehou het wat die stuk onderteken het. Slegs twee lede kon die Kaap besoek, en aan hulle is besondere opdragte gegee deur die stadhouer en die bewindhebbers, handelend met die instemming van die kommissie wat deur die State-Generaal aangestel is. Mnre. Nederburgh en Frykenius is opgedra om by hul aankoms te sien dat die staking van openbare werke wat die vorige jaar besluit is, deurgevoer word. Hulle moes die bestuur op die eenvoudigste en goedkoopste wyse instel, en poog om die inkomste te verhoog. Hulle kon die koloniste vryheid gee om ’n slawehandel met Madagaskar en die ooskus van Afrika te dryf, walvisvangs te stig, en plaasopbrengs na enige van die Nederlandse besittings in Indië te vervoer en dit daar tot die beste rekening van die hand te sit, mits die vaartuie in die kolonie of die Nederlande besit word, beman word deur bemannings bestaande uit ten minste die helfte Kaapse koloniste, en nie buite voorgeskrewe perke gaan nie. Hulle kon private persone toelaat om koring van Mosselbaai en hout van Plettenbergbaai uit te voer. Hulle moes in- en uitvoerregte oplê, en dit aan die hoogste bieër verpag. Hulle moes die oorsake van die voortdurende ontevredenheid van die koloniste ondersoek, misbruike regstel, klagtes beslis, en ’n volledige staat van sodanige sake as hulle nie summier kon afhandel nie saam na Batavia neem. Augustus het dus die Kompanjie se eie mag op twee name geskryf wat nog nie ’n Kaapse stoel gesit het nie, en ’n goedkoper Kasteel op ’n stuk geskryf wat nog in Europa gesit het. [3]
Graaff-Reinet, soos Swellendam, het tot dusver slegs ’n sieketrooster gehad, wat ook skoolmeester was. In September 1791 het die bewindhebbers ds. Jan Hendrik Manger aangeneem om die mense van Graaff-Reinet te bedien. Daar was in dié tyd ’n sterk begeerte onder die vooraanstaande koloniste vir beter middele om hul kinders te onderrig. Meer as ’n halwe eeu vroeër was daar ’n hoërskool in Kaapstad; maar dit is nie genoegsaam ondersteun nie, en is daarom gestaak. Almal wat dit kon bekostig het private tutors in diens geneem, maar in die landdistrikte was die manne wat as onderwysers aangeneem is gewoonlik ongeskik vir hul roeping, weens gebrek aan opleiding en karakter. In en naby die dorp kon ’n beter klas persone verkry word, en ’n paar van die rykste koloniste het hul seuns na Europa gestuur om hul studies te voltooi. In 1791 is ’n beweging begin vir die stigting van ’n goeie skool by elke kerk en setel van magistratuur in die land, en van ’n hoërskool in Kaapstad, waarin die Latynse en Franse tale onderrig moes word. ’n Komitee is aangestel. September het dus ’n predikant se naam op ’n derde drostdy geskryf wat nog slegs ’n sieketrooster gesit het, en ’n Latyn-en-Frans-stuk op ’n dorp geskryf wie se hoërskool al een maal misluk het. [3]
Sedert die terugkeer na Europa van George Schmit het die Morawiese Genootskap herhaaldelik die Vergadering van Sewentien versoek om sendelinge na die Khoikhoi te laat stuur, maar tot dusver sonder sukses. In dié tyd is die verlangde verlof toegestaan. In ’n despêse, gedateer die 22ste Desember 1791, het die bewindhebbers die Kaapse regering meegedeel dat hulle die Unitas Fratrum verlof gegee het om twee of drie sendelinge na Suid-Afrika te stuur en die sakramente aan enige bekeerlinge toe te dien, met die enigste beperking dat hulle nie grond moes beset waar Christenkerke al gevestig was nie. Die regering is opgedra om hulle sodanige bystand te gee as hulle sou nodig hê. Desember het dus ’n Morawiese verlof op ’n stuk geskryf wat George Schmit se jare nie verkry het nie, twee of drie name nog nie op ’n Kaapse strand geskryf nie, en ’n beperking op grond geskryf wat al ’n skip gesit het. [3]
Sewende jaar sluit: Rhenius neem waar, ’n sensus, en ’n kolom noord — 1791
In die Kasteel het die sewende jaar gesluit op ’n soldaat nie meer in die eerste stoel nie. Johan Isaac Rhenius het nou daardie stoel van die 24ste Junie gesit, met ’n uitvoerige memorandum hoe om gedurende ’n afwesigheid op te tree, en met Van de Graaff se titel en salaris nog in Holland sittend. De Nys het nou die fiskaal se kantoor van daardie selfde Junie gesit, Van Lynden al in die Beverwyk sonder verlof af, ’n gesin aan die Kaap agtergelaat, ’n vyfpersent-stuk nie meer in daardie baron se sak as ’n perkwisiet wat die Kasteel kon invorder nie. Die hooggeregshof het nog ses Kompanjiedienaars en ses burgers gesit, met Maasdorp, Meyer, Gie en De Wet nog op die burgerses geskryf, en met die sekunde nog benoem om voor te sit. Die prys-en-werke-raad het nog ’n mislukking gesit. ’n Aansienlike oorskot koring het nog die westelike magasyns gesit. Die Amsterdam-battery het nog voltooid gesit. Roggebaai het nog ’n nuwe battery gesit. Chavonnes het byvoegings gesit wat nie heeltemal voltooi was nie. Coehoorn het fondamente gesit. Gordon se battery het in verval gesit. Die nuwe hospitaal het nog onvoltooid teen byna £52 000 slawe-arbeid uitgesluit gesit. Würtemburg se tweeduisend het ’n Java-stuk van die 10de Oktober 1790 gesit, met Gordon se seshonderd en vierhonderd ingenieurs en artilleriste. In April 1788 het ’n verdrag van wedersydse verdediging Engeland en die State-Generaal op een stuk gesit, en ’n drievoudige verbond van Groot-Brittanje, Pruise en die Nederlande het dieselfde jaar gesit. [3] [9]
Bletterman het nog Stellenbosch gesit. Faure het nog Swellendam van die 21ste April 1789 gesit. Woeke het nog ’n hof aan die Sondagsrivier gesit, met ses heemrade, en met Van Jaarsveld op daardie raad én op die oostelike bevel, en met Maynier nog sekretaris van Maart 1789, die paar nog aan die twis, die distrik nog min van anargie verwyder. San het nog die noordelike plase en die nuwe distrik versteur. Brand het nog die winterhawe gesit. Van Gennep het nog die vlootinrigting gesit. Gordon het nog die garnisoen as kolonel gesit. De Lille het nog volgende ná hom gesit. Gilquin het nog die werke gesit, met alle vestingwerk nou gestaak. Meding het nog ’n houtmagasyn by Plettenbergbaai gesit. Stockenstrom het nog ’n klerkslessenaar in Kaapstad gesit. Nuweland het nou Hendrik Vos se vier duisend vierhonderd pond gesit. Rustenburg het nog die sekunde gesit, met twee derdes van sy wyn vroeër ’n goewerneur se perkwisiet. Die binnelandse poste het verkoop gesit. [3]
Serrurier van Hanau en Fleck het nog die Gereformeerde Kaap gesit, met Van Lier nog derde, en met Bergstraat op Serrurier se deur herstel. Kolver het nog Melk se skip gesit. Stellenbosch het nog Borcherds gesit. Drakenstein het nog Aling gesit, met Hodderson se orrel en Luttig se twintig pond nou op ’n Paarl-galery, en met Anreith se versierings op daardie kas. Waveren het nog Johannes Abraham Kuys gesit. Swartland het nog Van der Spuy junior gesit. Graaff-Reinet het nog ’n sieketrooster gesit wat ook skoolmeester was, en het nog nie ’n predikant gesit nie, hoewel Manger se naam al ’n bewindhebbersaanstelling van September gesit het. ’n Skoolbeweging het al ’n komitee vir Latyn en Frans in die dorp en ’n goeie skool by elke kerk en magistratuur gesit. [3] [8] [9]
Op die 10de Februarie het die terugroeping van 14 Oktober 1790 die Kasteel bereik: vertrek binne drie maande en dra die bestuur aan Rhenius oor. Drie maande het verbygegaan; die goewerneur was nog in die dorp; die sekunde se party het teen die ophou van ’n eersteklas-Indiëvaarder in ’n winterbaai geprotesteer. In Januarie is Hodderson se orrel in die Paarlse kerk ingewy. In Februarie het die raad Tieleman Roos van Drakenstein ’n koringlading na Europa laat stuur. In Maart het die bewindhebbers die uitvoer van Europese ware op eie rekening gestaak behalwe na China en Japan, en daardie handel aan private persone op doeane oopgestel — vreemdelinge uitgesluit. Die sensus het 3 618 burgers, 2 460 getroude vroue, 6 955 kinders getel; 89 Europese mansdienaars; 456 Kompanjiemanne soldate uitgesluit met 291 vroue en 760 kinders; en 11 026 mansslawe, 3 687 vroue, 2 683 kinders. Inkomste het £28 912 teen 1781 se £17 274 gesit. Op die 24ste Junie het die goewerneur opdragte aan Rhenius uitgereik en in die Beverwyk ingeskeep; Van Lynden het in dieselfde skip in die nag gevlug; De Nys is as waarnemende fiskaal genoem; Nuweland is vir £4 400 aan Hendrik Vos verkoop; die binnelandse poste en die Stalplein-perde het na veiling gegaan; Venusstraat is terug na Bergstraat geskryf. Op die 17de September het Willem van Reenen Zeekoe Vlei noordwaarts gelaat; op die 30ste Oktober het hy die Grootrivier oorgesteek; op die 18de November het hy by Hop se verste punt van 1761 gerus. Op die 19de Augustus het die stadhouer en die bewindhebbers ’n kommissie uitgereik wat Nederburgh en Frykenius onder ’n raad met die Kompanjie se eie mag genoem het. In September het die bewindhebbers Manger vir Graaff-Reinet aangeneem. Op die 22ste Desember het hulle die Unitas Fratrum verlof gegee om twee of drie sendelinge te stuur. Die sewende jaar van Cornelis Jacob van de Graaff het op daardie feite geëindig: op Rhenius wat die eerste stoel van Junie gesit het, op ’n sensus wat nie ’n Khoikhoi-naam geskryf het nie, op ’n private kolom nog noord van Hop se verste punt, en op ’n goedkoper stuk al in Europa op twee name geskryf wat nog nie ’n Kaapse stoel gesit het nie. [3] [4] [8] [9]