Boer History1908 in Suid-Afrika: Godée se Van Riebeecks Gebed, en Amery se Times History wat nog verskyn het
Amery se Times History wat nog te Londen verskyn het
Te Londen het L. S. Amery se The Times History of the War in South Africa, dele I tot VI, vanjaar nog geloop, 1906–1909. Daardie dele het twee jaar gelede begin. Verlede jaar was hulle nog nie afgesluit nie. Vanjaar was hulle nog nie afgesluit nie. Hulle sou volgende jaar sluit. Vrede tussen Brittanje en die twee Boererepublieke — die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat — is op die 31ste Mei 1902 te Vereeniging geteken. Verlede jaar se besondere boeke van die oorlog was luitenant G. R. Witton se Scapegoats of the Empire te Melbourne, en ds. C. Spoelstra se Bouwstoffen te Kaapstad. Vanjaar se Times-dele was nie nog ’n luitenant se getuienis nie, en nie nog ’n versameling kerknotules nie. Dit was dieselfde Times-geskiedenis van die hele oorlog, wat ses jaar ná Vereeniging nog te Londen verskyn het. Die bibliografie wat Amery te Londen van 1906 af gelys het, en hom deur verlede jaar nog gelys het, het hom deur vanjaar en tot 1909 nog gelys. [6]
Wat aan daardie dele wat vanjaar nog verskyn het, gehang het, was die kampe se rekening wat die oorlog agtergelaat het. Die oprigting van die konsentrasiekampe was geen daad van edelmoedigheid aan die Britse kant om nie-strydende Boeregesinne te beskerm nie — soos Joseph Chamberlain en ander Britse regeringspersone verkondig het. Dit was die uitvloeisel van die Britse militêre doel om die oorlog spoedig tot ’n einde te bring. Van Maart 1900 het die militêre hulle toenemend daarop toegespits om die weerstand van die burgers in die veld te versag deur lyding op hulle gesinne te lê. Toe die vernietiging van wonings naby die spoor min bereik, het hulle, na die metodes van generaal Weyler in Kuba, oorgegaan tot ’n beleid van totale verwoesting, en daarna tot konsentrasie. In die kampe is die gesinne van die vegtende burgers nie die behandeling gegee waarop hulle as krygsgevangenes kragtens die Haagse Konvensie aanspraak kon maak nie. Van die begin af was die kampe — dikwels op sleg gekose terreine opgerig — heeltemal oorbevolk en daarom ideale plekke vir die verspreiding van epidemies. ’n Times-geskiedenis wat vanjaar nog te Londen verskyn het, het daardie lente en daardie tente nog agter hom gehad. [6]
Die gesinne van vegtende burgers is op halwe rantsoene geplaas. Die voedsel wat uitgereik is — veral die vleis, suiker en meel — was van ellendige gehalte, terwyl groente, vrugte en vars melk glad nie voorsien is nie. Lloyd George het op die 17de Junie 1901 in die Britse Laerhuis aangetoon dat die hoeveelheid voedsel minder was as die hoeveelheid wat in Engeland aan misdadigers onder dwangarbeid toegelaat is. Daardie bewering is nooit deur die regering weerlê nie. Op die 18de Februarie 1901 het hy die doel al in dieselfde Huis gestel: om die Boerevegters, wat alles vir hulle vryheid opgeoffer het, tot ontrouheid teenoor hulle eie ideale te dwing deur die skouspel van hulle verhongerde en lydende kinders. In die Vrystaatse kampe, waar rantsoene per tender uitgegee is, het Champion en Kie. die tender teen 9 pennies per dag per blanke inwoner gehou; ’n aansienlike deel van daardie bedrag was wins, so die waarde van die daaglikse rantsoen vir elke volwassene het benede 9 pennies gestaan. Humphreys-Owen het ’n brief uit die openbare pers aangehaal wat uit die Blouboeke die koste van rantsoene in Oktober op van 3 pennies tot 5 pennies per kop uitgewerk het — niks naby genoeg vir iets behalwe die armste kos nie — en onthou dat ’n tronkbesoeker gemeen het hulle het goed gedoen as hulle inwoners vir 2 sjielings 6 pennies per week gevoed het. Soveel kampinwoners het gesterf dat die hele beskaafde wêreld geskok was. Kindesterfte in die besonder was vreeslik, en het gou — veral ná die openbarings van Emily Hobhouse — ’n storm van kritiek binne en buite Engeland teen die Britse regering laat opgaan. Daardie syfers en daardie toesprake was die syfers en toesprake wat ’n Times-geskiedenis wat vanjaar nog verskyn het, nog langs sy eie dele moes sit. [6]
Om sy goeie naam te beskerm, is Engeland uiteindelik verplig om ’n komitee van dames uit te stuur om ondersoek in te stel en, ná hulle verslag, rewolusionêre verbeterings in die kampe aan te bring. Daardie verbeterings is eers ná die einde van 1901 deurgevoer. Dit was daarom eers gedurende die laaste paar maande van die oorlog dat toestande in die konsentrasiekampe draaglik was. Daardie stand van sake is weerspieël deur die sterftesyfer, wat van die einde van 1901 skerp en toenemend gedaal het, totdat dit teen Maart 1902 normaal was. Die Boer-generaals en vegtende burgers het nie van hierdie skerp afname geweet nie, en die kampe het uiteindelik die militêre doel gedien waarvoor hulle gestig is. Die sterwe daar van 26251 vroue en kinders plus 1676 mans bo 16 — meestal grysbaarde — 1421 van hulle ou mans — het die weerstand van die Boere in die veld versag. Tussen ’n kwart en ’n vyfde van dié wat na die kampe gebring is, het in ’n tydperk van ongeveer agt maande, Mei tot Desember 1901, omgekom. ’n Times-geskiedenis wie se dele Londen vanjaar nog uitgegee het, het nog op daardie sterftesyfer oopgegaan. [6]
Die vrees het geleidelik die leiers onder die vegtende burgers aangegryp dat as daar nie ’n einde aan die konsentrasiekampe gemaak word nie, die hele Afrikanervolk sou uitsterf. Die hoofoorwegings wat, aan Boer-kant, tot die sluiting van die Vrede van Vereeniging gelei het, was daarom twee. Eerstens: dat die oorlogsbeleid van die Britse militêre owerhede tot die totale verwoesting van die grondgebied van albei Republieke gelei het, met die verbranding van plekke en dorpe, die vernietiging van alle middele van bestaan, en die uitputting van alle hulpbronne nodig vir die instandhouding van die gesinne, die bestaan van die leërs, en die voortsetting van die oorlog. Tweedens: dat die plasing van die gevange gesinne in die konsentrasiekampe tot ’n ongehoorde toestand van lyding en siekte gelei het, sodat in ’n betreklik kort tyd ongeveer 20000 van hulle dierbares daar gesterf het, en die verskriklike vooruitsig ontstaan het dat deur voortsetting van die oorlog hulle hele ras op daardie wyse kon uitsterf. In sy geskiedenis sou die konsentrasiekampstelsel altyd skyn — soos sir Henry Campbell-Bannerman dit gestel het — as ’n oortreding teen die beskawing, as ’n militêre fout, en as ’n politieke ramp. Amery, selfs terwyl sy Times-geskiedenis uitgeblink het in die verswyg of verdoesel van Britse wandade, het die beginsel van plaasverbranding as intimidasiemiddel geheel veroordeel en erken dat dit ’n volslae mislukking was. “The application of a system which, even in India, has long provoked criticism and disapproval,” het hy in deel IV, bladsye 494–495, betoog, “was the least happy of Lord Roberts’s inspirations and must be plainly set down as a serious error of judgment, due to the fact that he persisted in regarding the Boers when once their chief towns had been occupied, not as regular combatants but as rebels, who rather required punishment than defeat.” Dit was die sinne wat ’n Times-geskiedenis wat vanjaar nog te Londen verskyn het, nog moes dra, ses jaar nadat die tente afgekom het. [6]
Godée se Van Riebeecks Gebed in Gereformeerd Maandblad
Die stuk wat vanjaar onder die stigter se druk genoem het, was E. C. Godée Molsbergen se Van Riebeecks Gebed, uitgegee in Gereformeerd Maandblad. Verlede jaar se besondere boeke aan die Kaap en oorsees was Spoelstra se bouwstoffen te Kaapstad en Witton se sondebokke te Melbourne. Vanjaar se artikel was nie nog ’n Times-geskiedenis nie, nog ’n luitenant se boek nie, nog ’n versameling kerknotules nie. Dit was ’n genoemde artikel oor die gebed waarmee Jan van Riebeeck sy Raad geopen het, in druk gesit tweehonderd ses-en-vyftig jaar nadat hy in Tafelbaai anker gegooi het. Dieselfde skrywer het later die gedokumenteerde lewensbeskrywing De Stichter van Hollands Zuid-Afrika, Jan van Riebeeck in 1912 uitgegee. Vanjaar se Maandblad-artikel was die gebed, nog nie daardie boek nie. Wat daaraan gehang het, was dat die gebed wat die Raad op die vaart, en daarna aan die Kaap, geopen het, nie langer net ’n opskrif in die resolusieboek was nie. Dit was ’n artikel, vanjaar uitgegee, terwyl Amery se Times-dele nog te Londen geloop het. [1]
Daardie gebed het eers oor ’n Raad op see gestaan. Op die 30ste Desember 1651 het ’n harde westewind die vlagskip Drommedaris so rank — topswaar — gevind dat sy geen seil kon voer nie. Van Riebeeck het die skippers van die Reijger en die Goede Hoop aan boord ontbied en die eerste vergadering van die Breë Raad gehou, die hoogste gesag van die klein vloot. Hy het die notule eiehandig onder die gebed geskryf wat as Van Riebeeck se gebed bekend staan. Die gebed is waarskynlik voor die reis in Nederland opgestel, en dit toon noue ooreenkoms met ander gebede wat vir seemanne op pad na Oos-Indië opgestel is. Skippers Hooghsaet en Turver, saam met Davit de Coninck en Van Riebeeck, was bevrees dat ’n rukwind en ’n hoë see die vlagskip sou laat kantel. Die beste plan, het hulle besluit, sou wees om na die suidkus van Engeland te vaar en ballas in te neem. Wind en weer het daardie plan verydel. ’n Noord-noordoostewind het die skepe vinnig suidwes uit die Kanaal gedryf. Agt glase in die eerste wag — net voor middernag — het ’n groot golf die Drommedaris heeltemal op haar kant laat lê voordat sy met ’n siddering weer regop gekom het. Daardie nag was ’n angstige nag vir almal aan boord. Vanjaar se Maandblad-artikel het nog die gebed genoem waaronder daardie notule geskryf is. [2]
Nuwejaarsdag 1652 het al drie skepe deur die onstuimige wind heen en weer geslinger. Sneeuvlokke het deur die lug dwarrel. Hael het op die dek gekletter. Die skepe het, volgens skatting, 120 seemyle op daardie eerste dag van die nuwe jaar gevorder. Die res van die week het rustiger verloop. Hulle was nou op die oop see, en wanneer ’n seil aan die horison verskyn het, het almal gewonder of dit ’n Turk, ’n Biskajer, of ’n ander rower was. Op Kersdag, nog in die Noue Seeë, met die wind oos, het hulle 26 myl van Texel op ’n suidwestelike koers geskat, en tussen 20 en 23 vaam bly lê om die Vlaamse sandbanke te vermy. Die drie skepe het Texel op Sondag die 24ste Desember 1651 in die Naam van die Here verlaat: Drommedaris, Reijger en Goede Hoop, sonder om op die Walvis en die Oliphant te wag, wat weens laagwater nie uit die Balgh kon kom nie. Dit was die skepe en dit was die Nuwejaar waaroor die gebed wat vanjaar se artikel genoem het, al gespreek was. [2] [1]
Later, aan die Kaap, het dieselfde gebed die Raadsittings op land geopen. Van Riebeeck het, nadat hy die seine in die geheim vasgestel het, die seinbriewe eiehandig uitgeskryf. Met behulp van daardie briewe en sy brief van die 15de Maart 1660 was dit moontlik om verskeie ander dokumente in sy handskrif te identifiseer, onder meer die gebed waarmee hy sy Raadsittings geopen het, en die notules van die eerste drie sittings van die Raad aan boord van die Drommedaris. Eienaardig genoeg verskyn sy handskrif nêrens in die oorspronklike Daghregister nie. Die eerste 70 bladsye of so van die oorspronklike dokument is verlore. Die Kommandeur word gewoonlik in die derde persoon genoem. Selfs wanneer hy van die klein nedersetting weg was, is die Daghregister gestadig by die fort voortgesit — op Robbeneiland op die 24ste–25ste Februarie 1656, en by Saldanhabaai op die 3de–9de Desember 1660. Vanjaar se artikel oor die gebed het nog oor daardie identifikasie gestaan: die gebed was syne, in sy hand geskryf, en dit het die Raad op see en daarna aan die Kaap geopen. [1]
Die man wat daardie gebed gespreek het, het, aan vaders- sowel as moederskant, tot die fatsoenlike, gegoede middelklas van die Nederlandse Goue Eeu behoort. Die Van Riebeecks was ’n ou familie uit die omgewing van Utrecht; die naam verskyn al in 1388 onder die hoogste amptenare van Wijk-bij-Duurstede. Sy vader, Anthonij Janszoon van Riebeeck, het ’n dogter van Govert Anthoniszoon, burgemeester van Culemborg, getrou. Jan is te Culemborg in 1618 gebore — so het vanjaar se skrywer dit gehad — of op die 21ste April 1619, die datum wat later vasgestel is. Sy moeder is op die 7de November 1629 te Schiedam oorlede, toe hy elf was. Sy vader is in Mei 1639 te Pernambuco in Brasilië oorlede, destyds in besit van die Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie, en het baie min van sy seun gesien. Van Riebeeck het as onderchirurgyn in die Kompanjie se diens getree. Die Hof van Holland het op die 14de Julie 1639 by Sierra Leone vergaan; hy het Batavia eers einde Julie 1640 bereik, vyftien maande nadat hy Holland verlaat het, en het gou die geneeskunde vir handel en administrasie gelaat. Te Schiedam het hy Maria de la Quellerie ontmoet, tien jaar jonger as hy, wie se oupa ’n Franse edelman was wat Hugenote-prediker geword het en die Bartholomeusnag ontvlug het deur na Engeland en daarna na Holland oor te steek. Hulle is in 1649 getroud. Dit was die mense waaroor vanjaar se artikel oor die gebed nog gestaan het. [1]
Die landing, die fort, en die Raadsgebed aan die Kaap
Die gebed wat vanjaar se artikel genoem het, is gespreek oor ’n verversingstasie wat nog nie op die sand afgemerk was nie. Op die 6de April 1652 was die weer kalm met ’n veranderlike wind. Die skepe het in die rigting van die huidige Kampbaai gelê, taamlik naby die wal. Van Riebeeck het die sloep met die boekhouer Adam Hulster en die tweede stuurman Aernt van Jeveren na die stert van Leeukop gestuur, met opdrag om om die hoek te gaan en uit te vind watter skepe — en hoeveel — in Tafelbaai voor anker kon lê, sonder om hulleself eers te vertoon. Hulle het ongeveer 2 uur voor donker teruggekeer en berig dat daar geen skepe was nie, so die vloot het ingestuur. ’n Mooi suidelike bries het op die laaste oomblik opgekom. Kort ná sononder het die Drommedaris en die jag Goede Hoop veilig in Tafelbaai in 5 vaam, sandbodem, teenoor die Varsrivier anker gegooi — die stroom wat van Tafelberg deur die vallei na die see geloop het ongeveer waar Adderleystraat later geloop het. Skipper Hooghsaet, wat met die Reijger verder seewaarts gehou het, het buite gebly. Hulle was al meer as drie en ’n half maande op see sonder om by enige verversingsplek in te loop, en die gesondheid van die manne was taamlik ondermyn. Dit was die aand waaroor die gebed wat vanjaar se Maandblad nog genoem het, nou op die wal van Cabo de Boa Esperance gespreek moes word. [1]
Sondag die 7de April het met ’n sagte bries oopgegaan. Toe die dagbreek deurbreek, het hulle die fluit Reijger die baai sien inkom; sy het teen ongeveer 8 vm., Gode lof, veilig langs hulle anker gegooi. Skipper Coninck, met ’n chaloup, 6 gewapende soldate en die seën aan wal gestuur, het teruggekeer met ’n redelike visvangs en ’n klein kis briewe van die 25ste Februarie van Jan van Teijlingen, kommandeur van die retourvloot wat laas vertrek het. Van Teijlingen het in 11 dae slegs 1 bees en 1 skaap bekom, en het op die 26ste Februarie na Sint Helena vertrek met die Diamant, Nieuw Rotterdam en Henriette Louise. Sy brief het die kapteins wat nog verwag is, vertel dat hulle perde aan boord gehad het vir die manne wat in die fort wat gebou sou word, moes bly, en dat hulle dié moes land en by die Khoikhoi laat wat Engels praat — Harry, of Herry soos Van Riebeeck se mense dit geskryf het, wat ’n tyd aan boord van ’n Engelse skip deurgebring het, Bantam besoek het, en ’n bietjie van die taal aangeleer het. Daardie aand het hulle saam voorlopig aan wal gegaan om min of meer te oorweeg waar die fort gebou moes word, en het 2 van die plaaslike mense aan boord gehad, van wie een ’n bietjie Engels kon praat. Hulle was vissers — die Strandlopers, of Goringhaikonas — en die vee, het hulle met gebroke Engels en gebare te kenne gegee, is altyd deur dié van Saldania, die Goringhaiquas, verskaf. [1]
Op die 8ste April is die Raad ontbied — nog aan boord van die Drommedaris, die eerste sitting van Van Riebeeck se Raad aan die Kaap, die liggaam wat op land die Politieke Raad geword het. Die gebed wat vanjaar se artikel genoem het, was die gebed wat daardie sitting geopen het. ’n Benaderde terrein is die vorige aand gekies. Hulle het dit nader ondersoek, dit geskik en groot genoeg gevind, naby die vernaamste Varsrivier, wat skynbaar in die sloot om die fort gelei kon word — die grond later bekend as die Grand Parade in Kaapstad. Daardie aand is uit die drie skepe 100 man aan wal gestuur om te werk, en 81 het aan boord gebly om die skepe te bewaak en materiaal aan te bring: van die Drommedaris etlike man aan wal en 36 aan boord; van die Reijger 39 aan wal en 36 aan boord; van die jag 11 aan wal en 9 aan boord. Altesaam 181 man, uitgesonderd die offisiere, assistente en opperchirurgyns. Op die 9de April, in heerlike sonskyn, het die Kommandeur vroeg aan wal gegaan, die fort heeltemal afgemerk, en in die aand aan boord teruggekeer. Die buitenste veelhoeke, of die buitenste punte van die bolwerke, is op 21 Roede, Rynlandse maat, vasgestel — 1 Roede gelyk aan 12 voet. Die vier bolwerke is later Drommedaris, Walvis, Oliphant en Reijger genoem. Op die plan van die fort het ’n sieketroosterhuis al sy letter gehad, onder die kommandeur se kantoor, die raadsaal en eetkamer, en die magazyn. [1]
Geen predikant het saamgekom nie, ondanks Van Riebeeck se pleidooi. Die kleiner vaartuie en ’n stasie soos die Kaap is etlike jare ná sy stigting van manne van laer kerklike rang voorsien, sieketroosters of siekebesoekers genoem. Hulle het die kinders onderrig en godsdiensdienste gelei, maar nie die sakramente bedien nie. Niemand is toegelaat om sonder goeie en voldoende redes van openbare gebede afwesig te wees nie, en niemand is toegelaat om God in die openbaar op enige ander wyse te aanbid as dié wat die regering goedgekeur het nie. Hendrick Boom die tuinier het sy vrou en ses kinders saamgebring. Die sieketrooster se vrou was aan boord, en die opperchirurgyn met sy vrou en kinders, op die Drommedaris. Op die 8ste April het die daaglikse aantekeninge die mense op die drie skepe, met vroue en kinders, gegee: die Drommedaris 102, die Reijger 75, en die Goede Hoop 26. Dit was die mense onder wie die gebed wat vanjaar se artikel genoem het, môre en aand gesê moes word, in ’n fort wat nog nie bo die los sand uitgesteek het nie. [2] [3]
Op die 10de April is die grond so los bevind dat stewige mure skaars daarmee gemaak kon word. Teen die middag het ’n klein trop van 9 of 10 mense van Saldania aangekom, waarteen die Strandlopers, wat elke dag met hulle vroue en kinders buite die tente gesit het, hulle in gevegsorde opgestel en met assegaaie, boë en pyle nadergetrek het. Skipper Hooghsaet, met die korporaal en etlike gewapende soldate, is tussen hulle ingestuur, en toe hulle ongeveer ’n halwe pederero-skoot ver was, het hy daarin geslaag om ’n wapenstilstand te reël. Dié van Saldania het, met gebare en gebroke Engels en etlike Hollandse woorde onthou van die vergane Haerlem, te kenne gegee dat hulle vir koper en tabak binne ’n paar dae vee en skape sou bring. Skipper Coninck, by die Soutrivier aan die vis met 2 assistente en 2 soldate, het teruggekeer met 4 sakke mosterdblare en suring en ’n vangs van ongeveer 750 steenbras. Op Sondag die 14de April, ná die Sondagdiens, het hulle met al die bote na die Soutrivier gegaan en met 3 trekke van die net tussen 750 en 1000 fyn steenbras gevang, gemiddeld minstens 1½ voet lank, plus harders. Die gebed wat vanjaar se Maandblad genoem het, was die gebed wat die Raad oor daardie eerste veertien dae geopen het: die ankerplek teenoor die Varsrivier, die eerste sitting op die Drommedaris, die fort afgemerk op 21 Roede, en die sieketroosterhuis al geletter op die plan, tweehonderd ses-en-vyftig jaar voordat die artikel uitgegee is, en terwyl Amery se Times-geskiedenis nog te Londen geloop het. [1] [6]