Boer History1795 aan die Kaap die Goeie Hoop: Nasionales te Graaff-Reinet en Swellendam, Elphinstone en kapitulasie
Jaar gaan oop: ’n Verbyganger nog in die eerste stoel — 1795
Kalender 1795 het oopgegaan met Abraham Josias Sluysken wat nog die Kompanjie se eie mag van die 2de September 1793 sit, met soveel staatsie as die snye sou toelaat, vanaf die tuine van 1652, terwyl Cornelis Jacob van de Graaff nog ’n generaal-majoor se werk in Holland gesit het, en Johan Isaac Rhenius nog sekunde onder die verbyganger gesit het. Willem Stephanus van Ryneveld het nog die fiskaal se kantoor sonder die onafhanklike se ou voorregte gesit. Egbertus Bergh het nog die kassier se lessenaar met ’n stem en sonder ’n stemreg gesit. George Frederik Goetz het nog die raad se sekretaris gesit. Christoffel Brand het nog die winterhawe gesit, met Boetselaar en Zoutman daaronder. Jan Arnold Voltelen het nog die vlootinrigting sonder ’n sitplek gesit. Luitenant-kolonel Carel Matthys Willem de Lille het die nasionale bataljon gesit. Kolonel Robert Jacob Gordon het nog die garnisoen gesit. Majoor Philip Herman Gilquin het nog die Tafelvallei-werke gesit, met daardie werke nog gestop. Januarie het dus oopgegaan op ’n klein grysharige heer met moeg oë in ’n perkamentagtige gesig, op twee genoemde forte by die winterhawe, op drie by Houtbaai met Klein Gibraltar wat nog op skeepsgewere gewag het, en op ’n papier wat al sit waar goud en silwer gesit het. [3] [9]
In die land het die geërfde stoele nog gesit toe Januarie oopgegaan het. Hendrik Lodewyk Bletterman het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Anthony Alexander Faure het nog Swellendam gesit, nie verafsku soos Maynier nie, al is hy al as ’n ywerige agent van die Kompanjie genoem. Honoratus Christiaan David Maynier het nog Graaff-Reinet bevestig van Maart 1794 gesit, ’n landdros wat die grens verafsku het, met ses heemrade, en met Adriaan van Jaarsveld nog op daardie raad én op die oostelike bevel. Van 120 plase tussen die Kowie en die Zwartkops het 116 nog woest gesit. Ndlambe het nog sowat vierhonderd stuks teen 65 827 geëis gesit. Cungwa het nog die Boesmansrivier gesit. Coenraad du Buis het nog ’n dagvaarding gesit wat hy nie sou gehoorsaam nie. ’n Deputasie het al ’n papier teen Maynier geswaai, en Sluysken het nie gekyk nie. Willem de Klerk, Frans Kruger en Marthinus Prinsloo het nog ’n State-Generaal-eed en geen Kompanjie-eed gesit nie. [3] [4] [9]
Die preekstoele het Serrurier van Hanau en Fleck aan die Kaap gesit, met Kuys as derde vanaf Mei 1794; Borcherds te Stellenbosch; Aling te Drakenstein; Vos te Waveren; Van der Spuy junior te Zwartland; Von Manger te Graaff-Reinet vanaf Oktober 1792. ’n Pennistekorps het nog Van Reede van Oudtshoorn gesit. ’n Pandourkompanie het tweehonderd-en-tien sterk gesit. Die troepe het 546 infanterie onder De Lille, 403 artillerie, 57 van die depots van Meuron en Würtemburg, en die pandours gesit. Die sogenaamde nasionale bataljon het soldate uit byna elke land in die noorde van Europa gesit, met skaars ’n Nederlander daarin; sy offisiere het Oranje gesit, sy manskappe die betaling. Die artillerie het Nederlanders gesit wat liewer met die Franse as met die Engelse as bondgenote sou veg. In Maart is ’n kompagnie van die Stellenbosch-burgermilisie na Kaapstad geroep, en tot 15 Mei by die kasteel gehou. Met soveel elemente van swakheid het die kolonie ’n inval genooi. Die jaar het vanaf die tuine van 1652 oopgegaan op ’n verbyganger in die eerste stoel, op ’n papierbank, op twee klein forte by Simonstad, en op ’n landdros wat die grens nie sou hê nie. [3] [4]
Nasionales te Graaff-Reinet — Februarie–September 1795
Op die 4de Februarie 1795 het ’n groep van veertig burgers by die dorp Graaff-Reinet versamel onder Adriaan van Jaarsveld en Jan Carel Triegard, wat ’n onderhoud met die landdros geëis het. Hulle het dit tot die 6de uitgestel, toe die heemrade vergader het. Daar het toe ’n twis plaasgevind, waarin Marthinus Prinsloo, Jan Durand en Pieter Joubert die hoofsprekers was. Hulle het vereis dat die landdros die distrik moet verlaat. Hy het probeer beredeneer, maar tevergeefs, en hy was verplig om na Kaapstad te gaan. Verder het hulle die milisieluitenant Cornelis Coetsee en die heemrade Stephanus Naude en Hendrik Meintjes van den Berg verdryf as partyspanne van Maynier; maar hulle het geen veranderinge in die regeringsvorm van die distrik aangebring nie. Omdat die Kompanjie se amptenare oranje kokardes gedra het, het die burgers die driekleur vertoon en hulself Nasionales genoem. Hulle het verklaar dat hulle teenstand nie teen die State-Generaal was nie, maar teen die korrupte dienaars van die Oos-Indiese Kompanjie. Kennis van wat in Europa en Amerika plaasgevind het, het deur die kolonie versprei. Nie ’n druppel Kompanjiebloed is vergiet nie. [3] [4] [7] [9]
Maynier is beskuldig dat hy weggeloopte dienaars en misdadigers so skuiling gegee het dat hy meer as honderd-en-twintig Khoikhoi in sy private diens gehad het. Baie hiervan, het sy teenstanders beweer, was skuldig aan inbraak en roof, maar kon nie voor die reg gebring word sodra hulle in sy diens getree het nie. Sluysken het toe ’n kommissie gestuur bestaande uit Olof Godlieb de Wet, kaptein Von Hugel van die Würtemburg-depot, en Jan Andries Truter as sekretaris. Die militêre inrigting was nie groot genoeg om ’n mag vir so ’n lang reis af te sonder nie; oortuiging moes sit waar mag nie kon nie. Op 30 April het die kommissie die leiers van die Nasionales ontmoet en ingestem om die distrik van Maynier te onthef. Lambertus Philippus van der Poel is voorlopig as landdros bevestig, met Hendrik Roselt as sekretaris. Die burgers het toe ’n toer langs die Zuurveld versoek, sodat die lede met eie oë kon sien dat dit werklik in besetting van die Xhosa was en dat ’n groot deel van die res van die distrik verwoes was. Nog De Wet nog Von Hugel wou dit doen. Dit was juis wat die regering nie wou weet of glo nie. [3] [4]
Die saak is die volgende ses weke dikwels bespreek; toe hulle sien dat hulle wense nie nagekom sou word nie, het ’n gewapende groep op die 14de Junie die lede van die kommissie gedwing om die distrik te verlaat. Op 6 Julie het ses verteenwoordigers deur die volk verkies — Marthinus Prinsloo, Barend Bester, Christiaan Botha, Christiaan Lotter, Hendrik Klopper en Andries Krugel — aan ’n aparte tafel gesit. Van der Poel het gesê hy is bereid om onder ’n burgeradministrasie voort te gaan, maar wou verlof hê om Kaapstad te besoek; hy is as landdros aangestel, met Jan Booysen om tot sy terugkeer waar te neem. Roselt, onwillig vanweë sy eed aan die Kompanjie, is ontslaan. Die predikant Manger het ingestem om die nuwe owerhede te erken en enige persone wat hulle goedkeur in die huwelik te verbind, sonder verwysing na die huwelikshof in Kaapstad. Die aanstootlike veilingreg is afgeskaf. Omdat Sluysken Van der Poel nie toegelaat het om terug te keer nie, het die heemrade en verteenwoordigers op 27 Augustus die milisieluitenant Carel David Gerotz as voorlopige landdros aangestel, en hom op 14 September bevestig. Op 27 Augustus is Van Jaarsveld as president van die krygsraad aangestel. Al hierdie verrigtinge is aan die kasteel gerapporteer asof hulle heeltemal in orde was; maar dit was vir elkeen duidelik dat Graaff-Reinet vir die Oos-Indiese Kompanjie verlore was. Die Nasionales het hulself so min jakobyn gevoel dat hulle pligsgetrou oor hulle administratiewe maatreëls gerapporteer het. Die sensus van die distrik vir die jaar het 808 mans, 596 vrouens, 910 seuns, 761 dogters, 4 dienaars, 369 slawe-mans en 210 slawe-vrouens gesit; van vee, 1 278 perde, 26 273 beeste en 22 248 skape. Terwyl Engelse troepe voorbereidings getref het vir die inneming van Kaapstad, was Graaff-Reinet besig om sy eie regering te vorm — nog vanaf die tuine van 1652, en al sonder die Kompanjie se juk. [3] [4] [9]
Swellendam-Nasionales — 17–18 Junie 1795
In Swellendam het die mense op soortgelyke wyse opgetree. Faure is nie verafsku nie, en daar was geen klagte oor sy regspleging nie; maar hy is beskuldig dat hy ’n ywerige agent van die Kompanjie was, en dat hy hom in die Xhosa-oorlog van 1793 deur Maynier laat lei het. Slegs een oortreding is hom tuisgebring. Voordat die beeste wat van die Xhosa herwin is verdeel is, het die milisie-offisiere voorgestel om hom twaalf osse te gee, en hy het die geskenk aanvaar. Sy vriende het later verklaar dat die offisiere deur Maynier aangespoor is, wie se doel was om sy mede-landdros in die moeilikheid te kan bring wanneer hy wou. In elk geval het Faure die beeste geneem, en is hy nou van korrupsie aangekla. Die sukses van die Nasionales te Graaff-Reinet het die gees van teenstand deur die kolonie versterk. Swellendam het besluit om vir ’n onafhanklike regering te ding, al was daar nie dieselfde redes tot ontevredenheid in daardie distrik nie. [3] [4] [7]
Op die 17de Junie 1795 was die hof van landdros en heemrade in sitting, toe ’n groep van nege gewapende burgers, wie se woordvoerder Paul Fouche was, die verrigtinge onderbreek en die lede beveel het om nie die drosdy te verlaat nie. ’n Aansienlike aantal inwoners was nog afkerig van rewolusionêre maatreëls, maar ander het met die Nasionales van Graaff-Reinet saamgespan en Petrus Jacobus Delport as hul kommandant verkies. In die middag het ’n tweede boodskap gesê dit was nie gerieflik om daardie dag hulle begeertes bekend te maak nie, maar hulle sou dit die volgende oggend doen, en intussen moes niemand die plek verlaat nie. Op die 18de het Faure en die heemrade Laurens de Jager, Pieter Pienaar, Hermanus Steyn, Hillegard Mulder en Pieter du Pré weer vergader. ’n Deputasie van vier — Esaias Meyer, Jacobus Steyn, G. F. Rautenbach en J. J. Botha — het die landdros, sekretaris en bode beveel om te bedank en die drosdy, die sekretarishuis en alle stukke en fondse aan Hermanus Steyn oor te gee. De Jager, wat volgehou het dat hy deur sy ampseed aan die Kompanjie gebind was, is ook ontslaan. Steyn is as landdros aangestel, en ’n verteenwoordigende liggaam genoem ’n Nasionale Vergadering is ingestel. Só het ’n meerderheid van die distrik die bewind van die Oos-Indiese Kompanjie afgewerp. [3] [4] [9]
In Stellenbosch en in Kaapstad self was daar baie wat met hierdie bewegings simpatiseer het, en ’n baie groot deel van die burgers het net op ’n gunstige geleentheid gewag om hulself van die Kompanjie se heerskappy te bevry. Driekleure het begin om hulle oranje eweknieë te oortref. Nader aan die dorp was die stemming van die burgers ’n ware weerspieëling van dié in die moederland, waar afkeer teen die stadhouer met sy Engelse en Pruisiese beskermers elke dag gegroei het. Die feit dat Faure ’n lojale dienaar van die Kompanjie was, is as voldoende beskou om die verdrywing van homself en dié van sy ondergeskiktes wat Nasionale beginsels geweier het, te regverdig. Junie het dus twee distrikte sonder Kompanjie-landdroste gesit — Steyn al by Swellendam genoem, Gerotz nog nie by Graaff-Reinet genoem nie — en ’n vloot wat al in dieselfde week dat die Swellendam-hof gestuit is, Valsbaai ingestaan het. [3] [9]
Elphinstone in Valsbaai — 11 Junie 1795
Toe die oorlog begin het, was Engeland en die regering van die stadhouer in bondgenootskap; maar ’n groot deel van die Nederlandse volk het die Franse begunstig. ’n Aanduiding hiervan is aan Sluysken gemaak in ’n brief gedateer 10 Oktober 1794, onderteken deur P. J. Guepin, informeel sodat die stadhouer niks daarvan sou weet nie. Guepin het gestel dat die Franse leërs naderkom, en dat dit nodig sou wees om versigtig wag te hou om nie deur enige Europese vyand verras te word nie. Hierdie brief is aan die Kaap ontvang op die 7de Februarie 1795 — drie dae nadat die veertig burgers te Graaff-Reinet versamel het. Behalwe ’n gerug van die val van Nijmegen op 8 November, deur ’n Sweedse skip gebring, is niks meer geweet tot 12 April nie, toe die nasionale fregat Medenblik met twee gehuurde skepe in konvooi aangekom het. Kaptein Dekker het berig dat ’n Franse leër onder generaal Pichegru toe Breda beleër het en dreig om die Maas oor te steek. Die Medenblik het geen briewe of depêches gebring nie. [3] [9]
Nege tuisskepe voor anker in Tafelbaai is na Simonstadbaai gestuur en deur sewe ander aangesluit. Die vragte van die geheel is op £885 000 gewaardeer. Op 19 Mei het hulle onder beskerming van die fregat Scipio en die brik Comeet uitgeseil. Net ná vertrek het hulle versprei, en agt is deur vyandelike kruisers by St. Helena opgetel. Ná die Medenblik is geen nuus uit Europa ontvang tot die 11de Junie 1795 nie, toe ’n berig die kasteel bereik het dat verskeie skepe van onbekende nasionaliteit die middag Valsbaai ingestaan het. Drie uur later het Muizenberg berig dat die skepe anker gegooi het. Om tien die aand het ’n briefie uit Simonstad gestel dat Dekker ’n boot na een van die vreemdelinge gestuur het, dat die luitenant ’n vlag moes swaai as hulle vriendelik was, maar dat geen sulke sein gemaak is nie, en die boot nog nie terug was nie. [3] [4]
Om halfelf het die politieke raad in die kasteel vergader: Sluysken, Rhenius, Gordon, Jacobus Johannes le Sueur, Willem Ferdinand van Reede van Oudtshoorn en Van Ryneveld. Hulle het eenparig besluit om die alarmseine te laat maak. De Lille is dadelik na Simonstad gestuur met tweehonderd infanterie en honderd kanonniers, om ’n garnisoen van slegs honderd-en-vyftig man te versterk. Die troepe het binne ’n uur vertrek. Om halfdrie die oggend van die 12de het die kommissaris die lede weer byeengeroep. Brand het geskryf dat Dekker se boot teruggekeer het, met ’n heer genaamd Ross en briewe van admiraal sir George Keith Elphinstone en generaal-majoor sir James Craig vir die hoof van die regering. Ross, sekretaris van Craig en bedrewen in Nederlands, het alle vrae oor Europa of die bestemming van die vloot ontwyk. Luitenant Van Vegezak van die Medenblik het gestel dat die vloot bestaan het uit die Monarch, Arrogant en Victorious van 74 stukke, die America, Ruby en Stately van 64, die Sphinx van 24, en die Echo- en Rattlesnake-sloeps. Die raad het die Engelse genooi om ’n betroubare offisier met die depêches te stuur, en Brand opgedra om voorrade toe te laat maar geen gewapende manne aan wal nie. Voor dagbreek was die milisiekaptein Pieter de Waal met vier-en-tagtig Kaapse burgers, en dertig kanonniers met drie veldstukke, op pad om Muizenberg te beset, toe slegs ’n seinstasie met ’n paar mortiere. Boetselaar het ses klein kanonne gesit, Zoutman vier, onbekwaam om doeltreffende weerstand teen so ’n mag te bied. [3] [9]
In die middag van 19 Junie het luitenant-kolonel Mackenzie van die 78ste, kaptein Hardy van die Echo, en Ross aan Sluysken ’n mandaat van die prins van Oranje oorhandig, gedateer te Kew op 7 Februarie 1795, wat hom beveel het om Britse troepe in die forte en Britse oorlogskepe in die hawens toe te laat as magte van ’n bevriende moondheid gestuur om die kolonie teen die Franse te beskerm. Hulle het ook ’n brief afgelewer: ’n buitengewoon strawwe winter, die Franse leërs wat teen einde Januarie in Utrecht en Gelderland oorgesteek het, die stadhouer wat in ’n visboot van Scheveningen na Engeland ontvlug het. Deur die onderhandelinge is die amptenare en inwoners stelselmatig in onkunde gehou dat die demokratiese party die Franse entoesiasties verwelkom het, dat die nasionale regering hervorm is, en dat die State-Generaal die stadhouderschap afgeskaf het. Geen koerante is verskaf nie, al is daarvoor gevra. Selfs as dit in Nederland geskryf was, sou die mandaat amptelik geen krag gehad het nie, omdat dit deur die prins van Oranje alleen onderteken is; in ’n vreemde land deur ’n vlugtende prins geskryf, kon dit geen gewig hê nie. Elke lid van die raad het sterk met die Oranjeparty gesimpatiseer, maar daar was geen ontkoming aan die feit dat hulle trou aan die moederland verskuldig was, en nie aan ’n party nie. [3] [4] [9]
Die raad het geskryf dat die vloot van voorrade voorsien sou word, en versoek dat slegs klein groepe ongewapende manne aan wal gestuur word. Hulle was dankbaar vir die bewys van vriendskap, en in geval van ’n Franse aanval sou hulle hulp vra, al was hulle in die gelukkige posisie om ’n vyandelike mag te kan weerstaan. Op 15 Junie is tweehonderd Stellenbosch-ruiters na Muizenberg gestuur. Op die 18de het Craig in Kaapstad aangekom. Op die 19de het hy die raad gesê die vloot en troepe is gestuur om die kolonie te beskerm tot die herstel van die ou regeringsvorm in Nederland; geen veranderinge sou in die wette aangebring word sonder die uitgesproke wens van die inwoners nie; die mense sou vry wees om met Engeland en Engels-Indië te handel; die siviele amptenare sou hulle ampte behou totdat Sy Majesteit se welbehae bekend was. Die raad het geweier, en hom meegedeel dat hulle vasbeslote was om die kolonie met eie magte teen enige mag te beskerm. Elphinstone en Craig het toe ’n proklamasie uitgevaardig wat die regering en inwoners vereis het om hulself onder Sy Britse Majesteit se beskerming te plaas, en drie dae later ’n adres in Nederlands en Duits wat ’n Franse besetting op jakobynse beginsels, met die vryheidsboom en die guillotine, teen Engelse beskerming afgeskilder het. Op die 26ste het hulle geskryf dat Nederland deur Frankryk opgeslurp is. Die raad het geantwoord dat daar ’n groot verskil was tussen hulp teen ’n indringer en die eis dat hulle die kolonie oorgee. Toe Sluysken aankondig dat die land nie oorgegee sou word nie, is hy met harde hoera’s in die strate ontvang, en as Vader Sluysken toegejuig. Vir ’n kort ruk het hy die titel geniet wat eers Rijk Tulbagh gedra het. [3] [9]
Simonstad ontruim; Muizenberg — Junie–Augustus 1795
Op hierdie stadium is die verdere lewering van voorrade aan die vloot verbied. Muizenberg is versterk met burgerruiters en met die pandours onder kommandant Jan Gerhard Cloete. Die Boetselaar-garnisoen is verwyder, met slegs een man agtergelaat om die gewere vas te spyker. Dié burgers van die Kaap en Stellenbosch wat tot dusver weerbarstig was, het hulle nou bereid verklaar om in die verdediging te help. Die hoë amptenare, al het hulle bely dit was hulle plig om die kolonie te verdedig, was in die hart lou. Gordon het gestel dat hy bereid was om die Engelse troepe toe te laat as die jakobyne ’n aanval sou dreig. Die Engelse offisiere het by aankoms geglo hy sou dadelik by hulle aansluit, waarskynlik op sy Skotse afkoms én Oranje-neigings gereken, maar hy was nie bereid om so ver te gaan nie. Hy het nie sy krag in die weerstand gegooi nie; Sluysken ook nie. Op 21 Junie het die Medenblik na Batavia uitgeseil. Die aanbod van Britse diens met hoër betaling, aan vreemde huursoldate wat lank niks as kartongeld ontvang het nie, het drie-en-twintig van die nasionale bataljon by Muizenberg binne minder as veertien dae laat oploop. Nie ’n enkele artilleris het sy vaandel verlaat nie. Twee lopers wat later deur ’n burgerpatrollie gevang is, is verhoor en met die dood gestraf. [3] [4]
Op 28 Junie het twee klein vaartuie onder die Amerikaanse vlag in Simonstadbaai aangekom. Een — die Columbia — was van Amsterdam, gehuur om depêches na die Kaap en Batavia te voer. Sy is onder wag geplaas en haar pos geneem. Opdrag is gegee dat geen koerante die wal moet bereik nie; maar een het deurgeglip, en in die besit van ’n Kaapse burger gekom. Dit het ’n kennisgewing van die State-Generaal bevat, gedateer 4 Maart 1795, wat alle persone in Nederland en in die Nederlandse kolonies van die eed van trou aan die prins van Oranje onthef het. Uit daardie kennisgewing en uit verminkte private briewe is vasgestel dat die Franse met Nederland as ’n onafhanklike republiek onderhandel, dat die stadhouderschap deur die nasionale wil afgeskaf is, en dat die Franse as vriende beskou is. Met hierdie kennis het die kommissaris en die raad beweer dit was eenvoudige plig om te verhoed dat die Engelse die kolonie in die hande kry. Op die 29ste Junie het hulle bevele vir die ontruiming van Simonstad uitgevaardig. Daardie nag is die voorrade vernietig, die gewere in Boetselaar en Zoutman vasgespyker, ammunisie wat nie weggedra kon word in die see gegooi, en die troepe en die meeste inwoners het teruggetrek, met die assistent-resident Jan Hendrik Brand en twee slawe, en die weduwees Auret en Aspeling agtergelaat. Die troepe het by die magte by Muizenberg aangesluit. Twee Engelse oorlogskepe het Tafelbaai geblokkeer, waar die pakketbrik Star gesit het. Die raad het ’n Van Reenen-kutter by Saldanhabaai gehuur en haar met depêches na Batavia gestuur. [3]
Toe die seine wat die burgers roep eers gemaak is, het slegs sewentig man uit Swellendam gereageer. Die Nasionales het geweier om te gehoorsaam, en probeer verhoed dat ander reageer. Op 7 Julie het die burgerrade ’n aanbod van amnestie en redelike regstelling van griewe versoek as hulle in die verdediging sou help. Dit is toegestaan. Op 16 Julie het die vyf wat hulself die Nasionale Vergadering genoem het — Hermanus Steyn, Anthonie van Vollenhoven, Ernst du Toit, Delport en Louis Almoro Pisani — ’n antwoord opgestel: hulle was vasbeslote om die laaste druppel bloed in verdediging van vryheid te stort, maar bereid om te onderhandel as vrystelling van direkte belasting, vrye handel, onttrekking van die kartongeld, en vergunning om alle San wat deur kommando’s of individue gevange geneem is, in ewige slawerny te hou, gewaarborg word. Die brief was skaars weg of baie het bewus geword dat hulle eise sekerlik geïgnoreer sou word as die Engelse die land in die hande kry. Honderd-agt-en-sestig berede manne onder Delport het dus na die Kaap vertrek, en op 26 Julie by die kasteel aangekom. Hulle is in drie kompagnieë onder kapteins J. J. Botha, H. Mulder en L. de Jager ingedeel. Nadat Delport vertrek het, het sowat veertig of vyf-en-veertig individue Pisani as kommandant verkies. Hy was ’n Italiaan wat as soldaat aangekom het, gedros het, op ’n belofte van begenadiging teruggekeer het, en in 1792 burger geword het. Op 10 Augustus het hy Waveren bereik en vyandelikhede gedreig as ’n gunstige antwoord nie binne vier-en-twintig uur gestuur word nie. Sluysken het ’n prys van £200 op sy kop gestel. Op 18 Augustus is hy by die huis van Marthinus Roux by die Tierberg in hegtenis geneem, en later lewenslank verban. Uit Stellenbosch en Drakenstein het 658 berede burgers aangekom; die Kaapse distrik het 244 gelewer. Altesaam 1 140 burgerruiters het in die veld gesit, sowat tweehonderd voortdurend by Muizenberg. [3] [4]
Op 9 Julie het Elphinstone die drie Nederlandse skepe in Simonstadbaai in besit geneem, en gesê hy doen dit om te verhoed dat die bemannings hulle vernietig. Op die 14de het vierhonderd-en-vyftig man van die 78ste en driehonderd-en-vyftig mariniers geland en Simonstad beset. Vir die meeste mense sou dit dade van oorlog wees, tog het geen kant dit so wou beskou nie. Sluysken het bevele uitgevaardig dat geen aanval op Engelse patrollies gemaak mag word nie. Op 4 Augustus het Jacobus van Reenen met ’n groep pandours van die heuwels bo Simonstad na ’n Engelse voorpos geskiet, te ver om skade te doen, en is berispe; in Craig se depêches word dit as die begin van vyandelikhede beskryf. Engelse bote is toegelaat om voor die kamp peilings te neem. ’n Battery het die pad van Simonstad beheers, maar daar was geen verdediging aan die seekant nie. Sluysken en Gordon het besluit dat aardwerke onnodige arbeid sou wees, omdat geen skepe naby genoeg kon kom om skade te doen nie. Toe daar eindelik twee 24-ponders see toe geplaas is, is geen platforms daarvoor gemaak nie. [3]
Op die oggend van die 7de Augustus het die kamp 200 van die nasionale bataljon, 120 artilleriste, 200 burgerruitery en 150 pandours gesit, met ’n klein wag by Kalkbaai. Sowat ’n uur ná middag het nog honderd burgerruiters as aflos aangekom. Die America, Stately, Echo en Rattlesnake, onder kommodoor Blankett, het na die Muizenberg-strand oorgestaan. Die Nederlandse kamp het aan die voet van die berg Valsbaai in die gesig gesit, elf stukke wat die pad beheers het. Die skepe het ’n paar skote by Kalkbaai gevuur, toe hulle breesyde op die kamp oopgemaak; maar die eerste skoot was skaars gevuur of De Lille het met die infanterie die pos verlaat en deur Sandvlei gevlug. Kaptein Warnecke se kompagnie van vyftig het in beter orde langs die Steenberg teruggetrek. Luitenant Marnitz het die twee 24-ponders bedien: die America het twee dood en vier gewond gehad, en een geweer buite werking; die Stately een gewond. Marnitz het die kanonne vasgespyker en teruggetrek toe Craig se kolom van sestienhonderd — die 78ste, mariniers en matrose — die pad af storm. Niks is uit die kamp geneem behalwe vyf klein veldstukke nie. By die eerste punt buite bereik van die skeepsgewere het die artilleriste en burgers stand gehou, en is deur twee kompagnieë van die 78ste onder majoor Moneypenny verdryf. Agter die berg het hulle weer gedraai. Kaptein Kemper, aan die anderkant van Sandvlei, het ’n geweer so doeltreffend in stelling gebring dat die Engelse na Muizenberg teruggeval het. Die ongevalle was een Engelse offisier, een burger, twee Nederlandse artilleriste en een pandour gewond. [3] [9]
De Lille het in verwarring na Lochner se plaas by Dieprivier gevlug. Die volgende oggend het hy na die kop van Sandvlei teruggekeer, maar weer gevlug toe matrose en mariniers die vlei deurwaad. Burgers en pandours het toe uit sandheuwels op die Engelse flank te voorskyn gekom; die Engelse het op hulle beurt gevlug, tot hulle gestuit is deur die kanonne wat Marnitz vasgespyker het en Craig laat uitboor het. Daardie aand het De Lille ’n kamp by Wynberg gevorm. Die burgeroffisiere Botha, Loubser, De Waal, Van der Byl, Goosen, Hoffman en Mulder het hom van verraad aangekla. Hy is onder hegtenis na die kasteel gestuur, en op 10 Augustus het kaptein Van Baalen die Wynberg-kamp oorgeneem. Die fiskaal het hom van verraad vrygespreek; volkswoede het hom vir sy veiligheid aangehou. Hy was ’n toegewyde Oranje-aanhanger, en het die Engelse as ondersteuners van daardie saak beskou, en wou dus nie teen hulle veg nie. Suksesvolle weerstand sou, na sy mening, die land aan die Nasionales gegee het, wat hy gehaat het. Die Sphinx is na St. Helena gestuur; 352 man van die Engelse Oos-Indiese Kompanjie, met nege gewere, het op 9 Augustus in die transport Arniston aangekom. Drie dae later het Elphinstone en Craig verdere versterkings aangekondig. In die raad het Sluysken, Rhenius, Gordon, De Wet, Brand, Van Ryneveld en Bergh gestem om die kolonie nie prys te gee solank weerstand gebied kon word nie. Le Sueur het verskil. Die burgerrade het eenparig besluit om tot die uiterste te verdedig. Op 18 Augustus is daardie besluit aan die Britse offisiere meegedeel. [3]
Maar die middele tot weerstand het daagliks minder geword. Burgers het huis toe gegaan op gerugte van San-onrus en van Khoikhoi- en slawerebellie. Die ruitery het van 1 140 tot sowat 900 teen die begin van September gedaal. Op 1 September het ’n poging op die Steenberg-voorposte, sonder steun van gereelde troepe of veldstukke, misluk. Dieselfde dag het 170 pandours gewapen na die kasteel gemarsjeer, met klagtes oor mishandeling van hulle gesinne, ontoereikende betaling, ’n onuitgekeerde beloning van £40, en onvoldoende drank. Sluysken het hulle betaling van agt tot twaalf sjielings per maand verhoog en hulle terug kamp toe gekry, nors en koppig. ’n Nagaanval op Muizenberg sou pas probeer word toe op die 4de September twaalf Indiëvaarders onder konvooi van drie oorlogskepe Simonstadbaai binnegekom het, met die 84ste, 95ste en 98ste en ingenieurs, altesaam drieduisend troepe onder generaal sir Alured Clarke. Tien dae later het slegs 521 burgerruitery in die veld oorgebly. [3] [4]
Kapitulasie — 14–16 September 1795
Op 9 September het Elphinstone, Clarke en Craig die inwoners genooi om hulle te onderwerp aan die beskerming van die oorweldigende mag wat anders die land met geweld sou inneem. Sluysken het geantwoord dat sy eed hom vereis om die kolonie vir sy wettige eienaars te verdedig. Om nege die oggend van die 14de September het ’n Engelse mag, tussen vier- en vyfduisend sterk, in twee kolomme van Muizenberg na Kaapstad gemarsjeer. Burgerruitery het die optog so ver lastig geval dat hulle een matroos doodgemaak en sewentien soldate gewond het. ’n Groep van die Swellendam-Nasionales onder kornet Daniel du Plessis het hulle besonder onderskei; ná die oorgawe het Clarke hom genooi om te eet en die stewige burger hoog geloof. Van Baalen, nou majoor, het die Wynberg-kamp foutief opgestel en sy kanonne so geplaas dat hulle feitlik nutteloos was. Sodra die Engelse binne bereik was, het hy met die grootste deel van die nasionale bataljon teruggetrek. Die burgers het uitgeroep dat hulle verraai en verkoop word. Een kompagnie infanterie en die meeste artilleriste het ’n paar minute stand gehou, toe teruggeval en die kamp verlaat. Een burger en een soldaat is dood. Die burgerruitery, oortuig dat Sluysken en Gordon in die hart verraaiers was, en oordeel dat as hulle die linie oorsteek hulle krygsgevangenes sou word, het uiteengegaan en huis toe gegaan. Drie Britse oorlogskepe en ’n Indiëvaarder het Kaapstad uit Tafelbaai gedreig, maar nie binne skootafstand gekom nie. [3] [9]
Om ses die aand van die 14de het die raad vergader. Al die lede behalwe Gordon was teenwoordig. ’n Britse leër van meer as vierduisend het by Nuweland bivak gehou. Die mag wat nog nominaal tot die regering se beskikking gesit het, was sowat 1 720 man: 542 van die nasionale bataljon, 403 artilleriste, 57 van Meuron en Würtemburg, 71 herstellende matrose, 350 burgerinfanterie, 95 burgerruitery, 125 penniste, 42 Maleiers, en ’n paar seemanne van die Castor en Star. Byna die helfte het van Wynberg na Drie Kopjes teruggetrek. Hulle was sonder ’n leier in wie hulle vertroue kon hê, en ’n baie groot deel van dié wat gedissiplineer was, was nie geneë om die Engelse in die stryd te ontmoet nie. Een lid — Willem Ferdinand van Reede van Oudtshoorn — het nog vrywillige oorgawe teëgestaan, en sy korps vir die heetste deel van ’n laaste geveg aangebied. Die oorblywende lede was eenparig dat, om die dorp van storming te red, hulle op die beste verkrygbare voorwaardes moes kapituleer. ’n Wit vlag het agt-en-veertig uur gevra; om middernag het Clarke vier-en-twintig toegestaan. Die oggend van die 15de het Le Sueur en Van Ryneveld met Craig by Rustenburg, die tuin van die vroeë Nederlandse goewerneurs by Rondebosch, onderhandel. Slegs een artikel is geweier: ’n belofte van begenadiging vir ’n paar Engelse desertiers wat by die Nederlanders aangesluit het. Sluysken het geweier om sonder dit in te stem. Craig, al het hy geweier om die artikel in te voeg, het sy woord gegee dat geen kennis van die desertiers geneem sou word nie. Laat daardie nag het die raad die gewysigde voorwaardes onderteken. Vroeg op die 16de het Clarke en Elphinstone by Rustenburg geteken. Om elfuur het die raad sy laaste sitting gesluit. Die voorwaardes het bepaal vir die oorgawe van die Nederlandse troepe as krygsgevangenes, offisiere vry om te bly of na Europa terug te keer op hulle erewoord; koloniste behou hulle voorregte en godsdiens; geen nuwe belastings, ou heffings sover moontlik verminder; Kompanjie-eiendom oorgegee, ander eiendom eerbiedig; Kompanjie-gronde en -huise as pand gehou vir dié deel van die papiergeld wat nie deur private verband verseker is nie. [3] [9]
Om drie-uur die middag van Woensdag 16 September 1795 het twaalfhonderd Britse infanterie en tweehonderd artilleriste onder Craig by die kasteel aangekom en op die oop grond daarvoor opgestel. Die Nederlandse troepe het met wapperende vaandels en slaan van tromme uitgemarsjeer, by die Engelse verbygegaan, en hulle wapens neergelê. Sommige het vervloekinge oor Sluysken en Gordon uitgespreek. Een soldaat het probeer om die kolonel aan te rand. Die enigste geleentheid ná die Engelse aankoms waarop Gordon sy swaard getrek het, is gesê, was toe hy die bevel gegee het dat die troepe wat hy bevelvoer het hulle wapens moet neerlê. Die aand het Clarke met tweeduisend infanterie en ’n artillerietrein aangekom. Op die terugmars na Simonstad het sommige mariniers en matrose losgebreek en plaashuise geplunder, onder meer Groot Constantia, die eiendom van Hendrik Cloete: meubels vernietig, die kelder oopgebreek, wynvate oopgeslaan. Dit was die enigste soort geweld deur manne in Britse uniform, en selfs dit was tot ’n paar plase beperk. Die admiraal het die Vertrouwen, die Louisa Antonia, die Castor en die Star as pryse geneem. Op die 18de het ’n Amerikaanse vaartuig van Bordeaux nuus gebring dat ’n noue bondgenootskapverdrag tussen Frankryk en Nederland, met oorlog teen Groot-Brittanje as een van die omskrewe oogmerke, in Mei gesluit is. Sluysken se termyn het op die 16de geëindig. Hy het na Europa in ’n kartelskip teruggekeer sodra die oordrag van Kompanjie-effekte voltooi was. Gordon het in die nag van die 5de Oktober deur eie hand gesterf, onbekwaam, het sy vyande verklaar, om die verwyt te dra waarmee hy voortdurend bestook is. Só het byna een-en-’n-halwe eeu van Nederlandse handelssoewereiniteit oor die Kaap die Goeie Hoop geëindig — nog vanaf die tuine van 1652. [3] [4] [9]
Jaar sluit: Die Kompanjie se bewind is verby — 1795
Op 16 September het die Engelse troepe Kaapstad in besit geneem, en wat die Kompanjie se regering betref is die kolonie oorgegee; maar die mense van die landdistrikte was nie geneë om die nuwe owerhede te erken nie. Die grootste deel van die milisie het huis toe gegaan, en verklaar dat hulle hulle nie gebonde ag aan enige kapitulasie deur Sluysken nie, en sowat honderd van die Nederlandse artillerie het gedros en die burgers landinwaarts gevolg. Die regering is deur Elphinstone, Clarke en Craig gesamentlik gevoer. Op 30 September het hulle aangekondig dat hulle Craig as kommandant van die dorp en nedersetting van die Kaap die Goeie Hoop aangestel het. Die drie offisiere het desnieteenstaande die regering gesamentlik gevoer tot 15 November, toe Elphinstone en Clarke na Indië uitgeseil het. [3]
Op 1 Oktober is die amp van sekretaris van die regering voorlopig aan Hercules Ross opgedra. Baie voormalige siviele amptenare wat bereid was om ’n eed van getrouheid te doen, is behou. Op 10 Oktober het Rhenius ontvanger en tesourier-generaal aanvaar; Brand is invorderaar van die graantiendes en die wynbelasting geword; Jan Pieter Baumgardt is as invorderaar van die grondinkomste aangestel. Van Ryneveld het fiskaal gebly. Die papiergeldeenheid het £258 255 beloop, met geen metaalmunt in omloop nie. Op 1 Oktober het die bevelvoerders die wisselkoers vasgestel op 264 stuivers in papier vir ’n goue guinea, 60 vir ’n Spaanse silwerdaalder, en 12 vir ’n Engelse sjieling. Koper wat aan die troepe betaal is, is gretig gesoek; pennystukke het as twee stuivers omgeloop. Op 30 Oktober is kopers van klein hoeveelhede by veiling van die aanstootlike seëlreg onthef. Die komitee van die hooggeregshof is ontbind, en in sy plek is ’n burgersenaat van ses, die senior as president, geskep om die koloniste te verteenwoordig, die paaie te onderhou, wagte te verskaf, die windmeulens te verpacht, en brood- en vleispryse te reël. Die raad is kort ná die kapitulasie aangekondig, maar die reëlings vir sy instelling was nie voltooi toe die jaar sluit nie. [3]
Twee dae ná die kapitulasie, toe Du Plessis huis toe wou gaan, het Craig hom ’n stuk gegee om bekend te maak: die monopolie en verdrukking tot voordeel van die Kompanjie is verby; van daardie dag af was daar vrye handel en ’n vrye mark; elkeen mag koop, verkoop, indiensneem, en kom en gaan soos hy wil, te land of te water; geen nuwe belastings sou gehef word nie; papier moes sy waarde hou, maar die Engelse betaal in harde munt. Faure sou as landdros teruggestuur word, en die verlede dade van die Nasionales in vergetelheid begrawe word as hulle sou onderwerp. Faure het ’n spesiale sitting van die heemrade vir die 4de November byeengeroep. Hillegard Mulder, Pieter Pienaar, Pieter du Pré en Hermanus Steyn — laasgenoemde die Nasionale landdros — en die lede van die Nasionale Vergadering Jacobus Steyn, Ernst du Toit en Anthonie van Vollenhoven het bygewoon. Almal het hulle onderwerping ingegee en die eed gedoen: om getrou te wees aan Sy Majesteit George die derde solank sy Majesteit in besit van hierdie kolonie sou bly. Steyn het die drosdy oorgedra en daarna sy sitplek by die heemrade ingeneem. Bletterman, wat oud word en nie gesond was nie, het Stellenbosch bedank; op 7 November is hy opgevolg deur Ryno Johannes van der Riet. In daardie distrik is geen teenstand teen die nuwe owerhede gebied nie. [3]
Die mense van Graaff-Reinet het nog nie onderwerp nie. Op 27 Oktober is ’n brief wat hulle optrede verduidelik deur die leiers van die Nasionales aan die Britse bevelvoerders geskryf, wat tot die oortuiging gelei het dat hulle bereid was om tot ’n skikking te kom. Craig het as landdros ’n kolonist wat ’n offisier in De Lille se regiment was, genaamd Frans Reinhard Bresler, aangestel, met opdrag om die boere te versoen: hulle sou hom as ’n vader moet gehoorsaam, maar hy moes as sodanig optree, en as die San formidabel geword het hoef hy net te sê om kruit en lood uit die regeringstore te kry. Gerotz het nog die drosdy gesit wat die Nasionales hom op 27 Augustus gegee het. Van Jaarsveld het nog die krygsraad gesit. Die sensus van die jaar het nog daardie 808 mans op ’n grens gesit wat die Kompanjie al verloor het voordat die vloot geanker het. Die oostelike distrik het die jaar dus gesluit soos dit sedert Februarie gesit het: Nasionaal, rapporterend aan ’n kasteel wat nie meer die Kompanjie s’n was nie, en nog nie onder die eed wat die weste gedoen het nie. [3] [4]
Serrurier van Hanau en Fleck het nog die Gereformeerde Kaap gesit, met Kuys as derde. Stellenbosch het nog Borcherds gesit. Drakenstein het nog Aling gesit. Waveren het nog Vos gesit. Zwartland het nog Van der Spuy junior gesit. Graaff-Reinet het nog Manger gesit, wat in Julie ingestem het om die Nasionale owerhede te erken. Van der Riet het nou Stellenbosch vanaf 7 November gesit. Faure het Swellendam weer vanaf die 4de gesit, met Steyn by die heemrade. Gerotz het nog Graaff-Reinet vir die Nasionales gesit. Van Ryneveld het nog die fiskaal se kantoor gesit, nou onder ’n Engelse kommandant. Rhenius het ontvanger vanaf 10 Oktober gesit. Brand het die graantiendes en die wynbelasting gesit. Ross het sekretaris vanaf die 1ste gesit. Craig het die bevel vanaf 15 November gesit, nadat Elphinstone en Clarke uitgeseil het. Die kasteel wat Sluysken van 2 September 1793 gesit het, het Engelse infanterie vanaf drie-uur op 16 September gesit. Gordon het nie meer die garnisoen ná die nag van 5 Oktober gesit nie. [3] [3]
In Februarie het veertig burgers te Graaff-Reinet versamel, en Guepin se brief het aangekom. In April het die Medenblik Pichegru voor Breda berig, en De Wet het Maynier onthef. In Mei het sestien tuisskepe uitgeseil, en agt is by St. Helena geneem. In Junie het Elphinstone geanker, Swellendam het Steyn genoem, en Simonstad is ontruim. In Julie het ses verteenwoordigers te Graaff-Reinet gesit, en Delport het 168 Swellendam-ruiters na die kasteel gebring. In Augustus het Muizenberg geval, De Lille is in hegtenis geneem, Pisani is by die Tierberg gevat, en Clarke se drieduisend het nog nie aangekom nie. In September het daardie drieduisend aangekom, Wynberg is verlaat, en om drie-uur op die 16de het die Nederlandse troepe hulle wapens voor die kasteel neergelê. In Oktober het Gordon deur eie hand gesterf, Ross het die sekretaris se lessenaar gesit, en papier is teen die guinea gereken. In November het Swellendam onderwerp, Van der Riet het Stellenbosch gesit, en Elphinstone en Clarke het uitgeseil. Die jaar van die Nasionales en van die eerste Britse besetting het op daardie feite geëindig: op ’n Kompanjie wat nie meer die Kaap gesit het nie, op ’n kommandant wat dit vir George die derde gesit het solank sy Majesteit in besit sou bly, op twee westelike distrikte onder daardie eed, en op ’n oostelike distrik wat nog Nasionaal gesit het — nog vanaf die tuine van 1652. [3] [3] [4] [7] [9]