Boer History1823 aan die Kaap die Goeie Hoop: amptelike Engels, die Oktobervloed, Ingram se Iere, en Lithako
Engels uit die sekretaris se kantoor — 1 Januarie 1823
Van die 1ste van Januarie moes elke dokument uit die kantoor van die sekretaris tot die regering in Engels wees. Daarom het 1823 op taal oopgegaan soveel as op roes. lord Charles Henry Somerset was weer in die eed van die aand van die 30ste van November 1821. earl Bathurst het die verandering beveel. Somerset se proklamasie van die 5de van Julie 1822 het kennis gegee: ná die 1ste van Januarie 1823 sou die sekretaris se kantoor in Engels uitreik; ná ses maande sou ander amptelike handelinge en dokumente in Engels of Nederlands wees, en ná die 1ste van Januarie 1825 net in Engels; geregtelike handelinge sou Engels en Nederlands gebruik tot die 1ste van Januarie 1827, daarna Engels alleen. Die bevel het saakgemaak omdat Nederlands nog die taal van die banke was. In Albany en Simonstad, waar Engels wyd gepraat is, het niemand beswaar teen Engels in die howe geopper nie. In Stellenbosch, Swellendam en Graaff-Reinet, waar Nederlands die taal van die groot meerderheid was, is dit as ’n ernstige grief behandel. [3]
Aan die begin van die jaar is alle geregtelike en amptelike verrigtinge in die howe nog in Nederlands gevoer. ’n Spesiale geval was Port Elizabeth. Byna al sy inwoners was Engels, en dit was eers as amptelike plek aan die begin. ’n Taalproklamasie vir daardie dorp is op die 28ste van Mei uitgevaardig, byna twee jaar voordat die maatreël in die res van die kolonie in werking getree het, wat Engels van die begin van sy amptelike bestaan gemagtig het. Die sekretaris se papier en Algoabaai het dus eerste beweeg. Die banke van die ou Hollandse distrikte het nog in Nederlands gesit, en sou so sit tot die genoemde datums. [4]
In Januarie is die groot gebou wat nog as openbare kantore en woonhuis vir die landdros by Worcester gebruik word, begin. Die westelike storms van Julie 1822 het Tulbagh verwoes. Somerset het die landdros na Worcester verskuif, ’n dorp van sy eie maak, en op die 8ste van November 1822 is die distrik self Worcester hernoem. Die nuwe kantore was die teken dat die skuif bedoel was om te hou. Op die 22ste van Februarie het Somerset die drank- pacht-regulasies gewysig wat sir Rufane Shawe Donkin op die 22ste van Augustus 1821 uitgevaardig het. In Albany mag niemand behalwe die kontrakteur Kaapse of vreemde drank binne die vasgestelde limiet in ’n kleiner hoeveelheid as ’n halwe aam — 19 gelling — verkoop, leen of as geskenk gee nie. Die pagter moes net goeie drank en in behoorlike maat verkoop, hoewel hy kon vra wat hy wou. Hy mag nie aan soldate of hulle vrouens, aan konstabels, of aan Khoikhoi onder dienskontrakte of in die sendinginrigtings verkoop het nie. Geen dobbelary met kaarte of dobbelstene is in die kantiene toegelaat nie, en geen drank moes gedurende ure van goddelike diens verkoop word nie. Die monopolieë het sleg gewerk. ’n Bottel wat van Kaapstad bestel is, het omtrent vyfpence gekos; deur die pagter agtienpence, en by baie was dit ’n verdienste om hom te bedrieg. [3] [4]
’n Museum — hoofsaaklik van eksemplare van Suid-Afrikaanse diere — is hierdie jaar gestig deur dr. Andrew Smith, ’n chirurg in die leër en ’n entoesiastiese natuurkenner. Op die 3de van Februarie het ds. Abraham Faure, een van die Nederduitse gereformeerde predikante in Kaapstad, en Thomas Pringle, assistent-openbare bibliotekaris teen Rds. 1000 per jaar, die prospektus van ’n maandblad met die naam South African Magazine aan die goewerneur gestuur. Hulle het op die voordele van kennisverspreiding in Europa gewys, belowe dat omstrede en opruiende onderwerpe uitgesluit sou word, en toestemming gevra. ’n Onafhanklike pers is wat Somerset nie wou hê nie. Hy het geen openbare antwoord gegee nie. Hy het privaat na Downing Street daarteen geskryf, en ná vyf weke is hulle mondelings gesê dat hy die aansoek nie in ’n gunstige lig gesien het nie. Die aankoms van die kommissarisse van ondersoek in Julie het hulle nuwe hoop gegee; daardie here het hulle aangeraai om te wag. In Julie het nog ’n aspirant opgestaan: George Greig, wat in Maart aangekom het, ’n drukker van beroep, het die idee van ’n blad in die belang van handel en koopmanskap opgevat — skeepsnuus, wisselkoerse en advertensies — met streng uitsluiting van persoonlike twis en bespreking van die koloniale regering se beleid. Die prospektus het saakgemaak omdat die kolonie nog geen onafhanklike blad gehad het nie; Somerset se weiering, en Greig se smaller handelsblad, is waarom die persstryd van 1824 al vorm aangeneem het. [3] [4]
438 op die lokasies, sprinkane, en die 10 Maart-memoriaal
Teen Mei is net 438 volwasse manlike setlaars op die grond wat aan hulle toegeken is, gelaat. Van die 1004 volwassenes — manne bo agtien wat elkeen op 100 akker geregtig was — wat in 1820 aangekom het om die Zuurveld ná die oorlog van 1819 te vul, het roes, die staking van rantsoene, en die uittoog van die lokasies die res gedoen. Dié wat gebly het, was meestal manne met middele, of manne wat gewoond was om die grond vir ’n bestaan te bewerk. Hul hoofklagte was gebrek aan arbeiders. Op die selfde tyd dat byna duisend blanke manne uit Engelse dorpe en fabrieke die lokasies verlaat het uit vrees vir hongersnood as hulle bly, het plase tevergeefs hoë lone aangebied. Die setlaars is verbied om slawe te gebruik. Ná 1820 moes, op Bathurst se bevel, elke grondtoekenning in die oostelike deel van die kolonie net deur vrye arbeiders bewerk word. ’n Lys van persone wat indiensneming vir drie jaar gewaarborg het, het ’n tekort van 780 arbeiders getoon — manne, vroue, en diensbare seuns en dogters — teen lone van gemiddeld 20 sjieling per maand, met kos en huisvesting. Kaapstad en die westelike distrikte het dieselfde tekort gevoel. Die syfer 438 het saakgemaak omdat die skema van 1820 as ’n bevolkte grens verkoop is; sonder arbeid, en sonder rantsoene, kon die lokasies hulself nie voed nie. [3] [4]
Dié wat hul kapitaal in geboue en bewerking gesteek het, en dié wat geen ambag gehad het om elders heen te neem nie, het 1823 as ’n jaar van groot lyding gevind. Vleis was redelik maklik te kry. Brood het uiters skaars geword. Tee en suiker was byna buite bereik soos armoede verdiep het. Klere wat uit Engeland gebring is, was verslete; ander moes uit skaapvelle gesny word. ’n Algemene riet genaamd die paliniet het vir hoede gedien. ’n Ander persoon het, onder datum die 23ste van Januarie, geskryf: “We have also this season been troubled with a new enemy; the caterpillars and locusts have been so numerous, that our gardens are totally destroyed. Bread is now quite out of the question; the scanty allowance of half a pound of rice is all we get. We feel much the want of vegetables, sometimes being under the necessity of living several days on meat alone.” Beeste is onlangs van hom af weggedryf — 24 stuks — en rampspoed was so lank sy metgesel dat hulle met mekaar begin versoen het. Die brief het saakgemaak omdat die lokasies nie net ná twee roesjare brood kortgekom het nie; ’n derde vyand, sprinkane, het die tuine gevat wat vir graan kon instaan. [4]
Teen die middel van die jaar, beoordeel aan geboue en vee, was die nedersetting nog dun. Van wonings was daar 27 van klip, 15 van baksteen, 65 van Devonshire-kleibou, en 267 van wattle-en-klei — vlegwerk met modder gepleister. Vee, wat van maand tot maand gewissel het soos partye van oorkant die Vis diere weggedryf het, het gestaan op perde 206, koeie 2946, osse 3227, varke 494, skape 3223, bokke 640. En 1476½ akker was onder koring, gars, hawer, rog, mielies, aartappels en pampoene. Van Desember 1820, toe daar swaar reën geval het, was daar min meer as ligte buie wat die oppervlak ’n uur lank benat het en dan verdamp het. Droogte was nog ’n kwelling van daardie ongunstige tyd. In 1823 het almal gehoop en verlang na reën, en hulle het dit gekry — alles tegelyk. [4]
Somerset se proklamasie van die 24ste van Mei 1822 het openbare vergaderings in Albany verbied. Toe hulle sien dat geen vergadering toegelaat sou word nie, het die setlaars wat in die saak beweeg het, ’n memoriaal aan earl Bathurst opgestel en dit vir handtekeninge rondgestuur. Die stuk, gedateer die 10de van Maart, het hul saak in taal gestel wat eerbiedig én matig was. Die hoofpunte was dankbare erkenning van die merke van guns by die begin van die nedersetting; die wysiging van die erfopvolgingsreg; en besondere dankbaarheid teenoor die waarnemende goewerneur, Donkin, wat ’n groot deel van sy persoonlike aandag aan hulle gegee het — “by his solicitous attentions to the interests and wishes of the settlers, he inspired them with a degree of energy and hope, of which there are now left only the recollection.” Hulle het dit as ’n besondere swaarkry beskou dat, in ’n afgeleë hoek van die Britse ryk, hul hele belange aan die onbeperkte beheer van een individu toevertrou is, en, omdat alle middele om hul kollektiewe gevoelens uit te druk hulle ontneem is, hulle eindelik genoodsaak was om Bathurst te nader. Ander griewe was die toenemende rooftogte van oorkant die Vis weens gebrek aan voldoende beskerming, die onttrekking van die militêre poste en die ontbinding van Fredericksburg, die verskuiwing van die landdrossetel van Bathurst na Grahamstad, die kleinheid van die grondtoekennings, die regering se monopolie op voorrade aan die troepe, en in die algemeen “the uniform reversal of every measure previously resorted to for their advantage.” Die stuk het 169 handtekeninge gedra, onder meer majoor George Pigot, luitenant Bisset, luitenant Rubidge, dr. Pawle, J. C. Chase, John Dold, die Cawoods, Hezekiah Sephton, C. H. Dell, T. P. Adams, Thomas Phillips, en Duncan Campbell. Die memoriaal het saakgemaak omdat dit die setlaars se pad om die vergaderverbod was: ’n stuk na Londen wanneer hulle nie in Albany kon vergader nie. [4]
Daar was teenstand onder die setlaars self. ’n Teenmemoriaal het die datum die 13de van Mei gedra. Dit het nie die griewe in die eerste stuk ontken nie — behalwe die invalle van oorkant die Vis, wat dit beskryf het as die werk van ’n paar swerwers van ondernemende gees en oneerlike beginsels, wat by geleentheid die nedersetting binnegeval en ’n paar beeste weggedryf het wat die waaksaamheid van die troepe gewoonlik terugbesorg het. Dit het “the establishment of a PORT AT THE MOUTH OF THE RIVER KOWIE by His Excellency the Right Honourable Lord Charles Somerset” in hoofletters as die enigste daad wat dit wou prys, uitgelig. Hoe ver sy spontaneïteit van die setlaars gekom het, en hoe ver van ’n skema om die goewerneur te beskerm, het ’n oop vraag gebly. Harry Rivers het nog as landdros by Grahamstad gesit, die man wat Somerset ná die herroeping van Donkin se reëlings aangestel het. Manne wat 45 myl van die drosdy gewoon het, het dae vir ’n gehoor gewag; een het meer as 40 keer aangedoen, altyd minstens vier uur gewag; ’n ander het 13 reise van 16 myl heen en weer vir ’n tweede muid saadkoring gemaak en toe gevind dat deel daarvan sulke beskadigde koring was as hy nog nooit gesien het nie. Rivers se vertragings het saakgemaak omdat die landdros die setlaars se enigste siviele gesag was, en die Maart-memoriaal die verwaarlosing van hul belange as die hoof-ergernis genoem het. [4]
Ingram se Iere en die kommissarisse — Februarie–Julie 1823
Gebrek aan arbeid is waarom John Ingram, hoof van een van die Ierse partye van 1820, as ’n handelspekulasie na Engeland teruggegaan het en in Februarie ’n reëling met Bathurst getref het. Ingram het onderneem om op eie koste 50 arbeiders uit te bring, en Bathurst het onderneem om, op voorwaardes, die passasiergeld voor te skiet vir enige ander, nie meer as 200 manne, 50 vroue, en 100 kinders nie. Hulle sou almal vir drie jaar by Ingram in die leer wees, wat die reg sou hê om die kontrakbriewe te verkoop. Werkmense is in Ierland gewerf en by Cork ingeskeep. Om plekke te vul, is enige waardelose karakter wat op die laaste oomblik oorgehaal kon word, geneem, en selfs toe was daar, in plaas van 400, net 347 emigrante aan boord van die Barrosa toe sy vertrek het. Hulle het in Desember in Kaapstad aangekom: 188 manne, 59 vroue, en 105 kinders. Hulle was vry om òf vir Ingram te werk òf ’n ander werkgewer te vind. In laasgenoemde geval moes hulle die som wat vir hul vryheid gevra is, betaal, of belowe om dit uit hul lone te betaal: manne Rds. 300, vroue Rds. 200, kinders Rds. 150. ’n Paar het sleg uitgekom. Die enigste moeilikheid met die groot meerderheid was dat hulle hulself gou bo die rang van dienaars verhef het, en dan, deur met dié wat hulle in diens geneem het te kompeteer, die vraag na mense van hul vorige klas vergroot het. Die kontrak het saakgemaak omdat Albany se 780 oop plekke nie met slawe gevul sou word nie; Ingram se kontrakbriewe was die imperiale antwoord op ’n tekort aan vrye arbeid. [3] [4]
So baie klagtes oor die willekeurige aard van Somerset se regering het Engeland bereik dat die ministerie dit raadsaam gevind het om bespreking in die laerhuis te voorkom deur ’n kommissie van ondersoek uit te stuur. Op die 25ste van Julie 1822 is ’n adres aan die kroon deur die commons voorgelê, wat tot die aanstelling van majoor William Macbean George Colebrooke en John Thomas Bigge as kommissarisse vir ondersoek na die stand van die kolonies van die Kaap die Goeie Hoop, Mauritius en Ceylon gelei het. Op die 12de van Julie het hierdie here met hul sekretaris, John Gregory, in Simonsbaai in die skip Lady Campbell aangekom, en op die 24ste van dieselfde maand het hulle hul pligte aanvaar. Vir meer as drie jaar sou hulle die vorm van regering, die stand van die finansies, die toestand van die gekleurde mense, die regspleging, en ander sake ondersoek. Hulle het hul ondersoek van amptelike dokumente deur die goewerneur gevoer, aan wie formeel aansoek gedoen is vir elke stuk wat hulle wou sien. Hulle was die goewerneur se gaste gedurende ’n groot deel van die tyd wat hulle in Kaapstad deurgebring het. Hulle het nie die moeite gedoen om Nederlands te leer nie, waarin al die ou rekords geskryf was. Die kommissie het saakgemaak omdat Somerset se kritici in die commons met ’n verslag beantwoord sou word, nie met ’n debat nie — en die stukke wat hulle gesien het, het nog deur die kasteel gegaan. [3] [4]
Die Maart- en Mei-memoriale het voor hierdie here gekom. Oor die klagte in die memoriaal van die 10de van Maart was die kommissarisse oortuig dat geen factieuse of ontroue motiewe dié wat dit geteken het, beweeg het nie, maar dat die landdros se verwaarlosing van hul belange die hoofoorsaak van die ergernis was. Hulle het met die setlaars saamgestem dat Somerset se nooit-besoek nie bevorderlik was vir ’n besef van hul omstandighede nie. In die geheel het hulle met die lokasies gesimpatiseer. Die monde van die staatsamptenare is doeltreffend gestop: enigiemand wat durf openbarings oor sy departement maak, sonder om eers met die goewerneur te kommunikeer, is verstaan as vatbaar vir ontslag. Vroeg in die jaar het Somerset begin verdink dat sekere dokumente wat Donkin in Londen tot sy nadeel gebruik het, deur die koloniale sekretaris, luitenant-kolonel Christopher Bird, verskaf is. Bird is deur Somerset self ná die dood van Henry Alexander in Mei 1818 aanbeveel, teen ’n salaris van 3500 pond en ’n perkwisiet van 300. Die verdenking het die res van hierdie jaar tussen die kasteel en Downing Street gesit. Dit het saakgemaak omdat die kommissarisse gaste was in dieselfde huis wat sy eie sekretaris verdink het dat hy Donkin voed. [3] [4]
Dieselfde gebrek aan werkmense wat Ingram na Cork gestuur het, het langs ander papier van die jaar gesit. Ds. mnr. Leitner het saam met sy vrou by die asiel gaan woon: godsdiensonderrig, soos oral by hierdie manne, is vergesel van die voorbeeld van ywer, die enigste doel om ’n gesonde besigheid vir die sinne van die lyers te skep. In Desember is ds. John Taylor na Cradock verskuif. Wolskape is in die oostelike distrikte ingebring deur sommige van die Britse setlaars van 1820. Kaptein Duncan Campbell het ’n paar southdowns uit Engeland saamgebring, maar daardie soort het nie gedy nie. Hierdie jaar het Miles Bowker twee merinorumme gekoop wat Somerset na die oostelike distrikte gestuur het, en uit hulle en Afrika-ooie het hy ’n klein trop wolskape geteel. Die gras in die deel van laer Albany waar Bowker gewoon het, was nie gesond vir skape nie, en hoewel die trop redelik goeie wol gelewer het, het dit nie in getal toegeneem nie, en daar was geen mark vir wol in sulke klein hoeveelhede nie. Die ramme het saakgemaak omdat Albany se koring twee keer misluk het; wol was die ander stapel waarop sommige van die 1820-manne nog gehoop het om te betaal. [3]
Die groot vloed van Oktober 1823
Vroeg in Oktober is die oostelike distrikte deur ’n vloed verwoes soos nog nooit tevore in daardie deel van die kolonie bekend was nie. Dae aaneen het reën geval soos in gewone donderstorms, elke spruit het ’n skuimende stroom geword, en die riviere, oor hul walle, het in groot volumes verkleurde water na die see gerol. Die Britse setlaars wat nog op hul lokasies in Albany gebly het, wat nooit iets van die aard ervaar het nie, het hul hutte gebou en hul tuine gemaak op die laagliggende lande langs die spruite wat deur die distrik loop. Toe die vloed kom, is hutte, tuine, boorde en koringlande almal weggesleep. Baie van die arm mense het met niks ontsnap nie behalwe hul lewens en die klere wat hulle aangehad het. Op sommige plekke het selfs die grond wat deur die ploeg of die graaf losgemaak is, verdwyn, en die kaal ondergrond gelaat. Deur hierdie rampspoed is baie gesinne tot die laaste stadium van nood gereduseer. Die vloed het saakgemaak omdat die 438 wat ná roes en sprinkane gebly het, nou die grond self verloor het, nie net die oes nie. [3]
Op Sondag, die 5de van Oktober, het ’n sagte reën begin en daardie dag en Maandag aangehou. Die verskroeide grond het dit so gou as dit val, opgesuig, en die hele natuur het verfris gelyk en visioene van ’n voorspoedige oes laat rys. Die wolke het toe gebreek en blou lug verskyn, maar net ’n rukkie. Die reën het weer begin en in swaarder buie aangehou tot Donderdag, toe ’n storm van drywende wind en ’n stortreën, wat etlike ure geduur het, die distrik getref het. Die aarde het sy vul gehad, en elke rivier het vol krag afgekom; daardie waterlope wat, behalwe by sulke geleenthede, so droog soos die omliggende land is, het magtige stortstrome geword. Geploegde en bewerkte lande, veral dié op die hange van die heuwels, is diep gegroef; die wattle-en-klei-huise het gely onder die versagting van die mure en die verhoogde gewig van die deurnatte grasdakke. Saterdag en Sondag was mooi, en alle moeilikheid het verby gelyk. Dankbaarheid vir die reën en onderlinge gelukwensing dat die skade nie erger was nie, het dwarsdeur die gemeenskap geheers. Maar Maandag het met mis oopgegaan wat in meer reën verander het. Dit het dwarsdeur die dag toegeneem totdat, teen nagval, die hoogtepunt gekom het. ’n Verskriklike donderstorm het oorgetrek en lyk of dit ure geduur het, vergesel van geweldige wind en ’n stortvloed reën waarmee die val van die vorige Donderdag ’n blote sweet was. [4]
Daar skyn geen ander storm in die Oostelike Provinsie op rekord te wees wat dit selfs van ver af benader het òf in sy wydverspreide geweld òf in die hoeveelheid water wat in so ’n kort tyd geval het nie. Die riviere en strome, reeds vol, het hul walle oorgeloop en die omliggende land oorstroom; groot strekke grond was tot 3 of 4 voet onder water. Thomas Phillips het vertel dat ’n klein stroom naby sy huis, wat gewoonlik geen water gehad het nie, 12 voet oor die walle gestyg het en 140 voet wyd was. Ná die waters sak het hy, op ’n plek laer af in die stroom, van die groente wat uit sy lande uitgespoel is, in die takke van die bome 5 voet van die grond vasgevleg gevind; omtrent dieselfde tyd het ’n ander setlaar hom gevra of hy sy huis in daardie rigting sien aankom het. Daar skyn net een sterfte te gewees het: ’n man met die naam Cadle is verdrink toe hy ’n diep stroom by Salem probeer oorsteek het. Baie het nie gaan slaap nie, want die storm het vroeg in die nag begin en hulle het gevrees, wat in die meeste gevalle gebeur het, die val van hul huise. Een vrou met twee klein kinders het uit haar huis ontsnap waarin die water gestyg het, en dwarsdeur daardie nag sonder enige skuiling op ’n hoër deel van die heuwel waarop sy gewoon het, gebly. Een man, wat wakker geword en die water 2 voet diep in die slaapkamer gevind het, die stroom wat deur ’n gat in die agtermuur ingewas het, het ’n deel van die voorkantmuur stukkend geslaan om dit te laat uitvloei, en deur dieselfde gat het hy, met sy vrou en kind, deur die intense duisternis na ’n veilige plek gevlug. [4]
Die nood was hartverskeurend. Baie gesinne het alles verloor — nie net huise en oeste nie maar meubels en selfs klere. Die verlies aan vee was aansienlik; skape veral is deur die woedende waters gevat, weggespoel en verdrink. Dit het veral in die Bruintjieshoogte-distrik gebeur, waar honderde op hierdie wyse omgekom het. In 1820 het ’n paar liefdadige persone in ’n hulpkomitee verenig om siek en swak immigrante by te staan, en omtrent 600 pond is ingesamel en uitgedeel; soos die behoefte aan hulp toegeneem het, is ’n vereniging in Kaapstad gevorm juis om intekeninge op wat die setlaarsfonds genoem is, te ontvang en uit te deel. Hierdie vereniging het nog bestaan, en daar was ’n klein bedrag geld vir onmiddellike gebruik beskikbaar. Alhoewel baie goeds deur hierdie fonds gedoen is, wat iets soos Rds. 3000 per jaar uitgedeel het, was sy middele ontoereikend vir die eise van 1823. Nietemin is veel gedoen om eerste noodsaaklikhede te voorsien. ’n Tweede fonds, wat die Goewerneursfonds genoem kon word, is in Junie 1822 begin, en Rds. 500 is in Desember na Grahamstad gestuur; die eerste vergadering vir die oorweging van sy administrasie het eers op die 14de van April van hierdie jaar plaasgevind — byna tien maande ná sy aanvang. Die komitee het bestaan uit Rivers, ds. W. Geary, en Miles Bowker, met G. Dyason as sekretaris. ’n Beroep om hulp is tot die welwillendes in Engeland en in Indië gerig. Die fondse het saakgemaak omdat die vloed geen oes gelaat het om te verkoop en geen hut om in te woon nie; die Kaapstadse vereniging en die goewerneur se vertraagde komitee was al die kontant op die grond. [3] [4]
Terwyl die ooste onder water gesit het, het die Kowie onder ’n klein diepgang gesit. Om vrag van vaartuie te land wat nie die rivier kon binnekom nie, het die goewerneur ’n seilvaartuig van klein diepgang, die Bridekirk, laat bou, in staat om tussen die Kowie en Port Elizabeth te vaar. Nadat sy ’n geslaagde reis van Kaapstad na Algoabaai met ’n vrag van 234 sakke gars gemaak het, het sy in September haar Kowie-loopbaan begin. Tot hierdie jaar was daar geen poging om geboue van ’n meer permanente aard by die mond op te rig nie: die akkommodasie vir die hawe-mense was tente of die mees noodhulpskuiling onder die digte bos, en bederfbare produkte het op die sand gebly totdat vervoer dit kon wegvat, ter wille van diewe wat in die bos geloer en kiste tee weggedra, sakke suiker oopgemaak, en vate spiritus getap het. Somerset het die regeringslandmeter, mnr. Hope, opgedra om albei walle van die Kowie te ondersoek met die oog op die keuse van plekke vir geskikte wonings vir die hawemeester, doeanebeampte, en ander nodige geboue. Op die 18de van April het Hope sy verslag gemaak en op die oostelike wal besluit. Planne vir twee soortgelyke huise, elkeen bestaande uit vyf kamers en ’n kombuis, is uitgetrek; die werk is deur mnre. Roberts en Tainton vir Rds. 6700 onderneem. Op die 14de van Desember het die hawemeester, mnr. MacKay, berig dat die Good Intent na Tafelbaai geseil het met ’n volle vrag van allerlei produkte, huide, vet en botter, hoofsaaklik van die setlaars gekoop. Die Kowie het saakgemaak omdat Albany se sakke nog oorland van Algoabaai gekom het; ’n sloep wat die bank kon kruis, en huise op die oostelike wal, was die verskil tussen ’n riviermond en ’n hawe — die een daad wat die Mei-teenmemoriaal gekies het om te prys. [4]
Lithako, Waterboer, en die Mantati-horde — 26 Junie 1823
Oorkant die koloniale grens het die invalstroom van 1822 aangekom: oorloë in die ooste het stam ná stam in beweging gesit, en die oorblyfsels wat wes gedryf is, was by die kolonie as die Mantati-horde bekend. Hul vernaamste leier is Tshuane genoem, maar die een wie se faam die wydste versprei het, was Ma Ntatisi, die hoofvrou van die Batlokua. Ná hulle die Vaal oorgesteek het, het hulle noordwes gedraai en verskriklike verwoesting onder die stamme op hul marslinie aangerig. Agt-en-twintig afsonderlike stamme het vermoedelik verdwyn, sonder soveel as ’n spoor van hul vorige bestaan, voordat die Mantati’s ’n stuit gekry het. Toe het Makaba, hoof van die Bangwaketsi, voordeel getrek uit ’n geleentheid toe hulle in twee afdelings op ’n afstand van mekaar gelê het, hulle onverwags aangeval, verslaan, en gedwing om suid te draai. In hierdie rigting het die Barolong op hul roete gelê; dié het hulle versprei en die woestyn in gedryf, en daarna het hulle die Batlapin getref. Hulle het Lithako, die tweede Batlapin-kraal in belangrikheid, ingeneem, en was op die punt om na Kuruman te marsjeer, toe hulle op die 26ste van Junie deur ’n mag Grikwas onder Andries Waterboer, Adam Kok, en Barend Barends aangeval is. Omdat hulle berede en van vuurwapens voorsien was, het die Grikwas maklik ’n oorwinning behaal, sonder verlies vir hulself. Ná hierdie tweede nederlaag het die Mantati-horde in verskeie afdelings opgebreek. Die stuit het saakgemaak omdat Kuruman en Griquatown op die pad van daardie horde gesit het; ’n sendingstasie en ’n regeringsagentskap sou ondergegaan het as Waterboer se perde en gewere dit nie gebreek het nie. [3] [4] [7]
Een dag in Junie het Robert Moffat, die sendeling by Kuruman, haastig by Griquatown aangekom met die ontstellende nuus dat ’n krygsugtige en formidabele nasie, die Mantatees genoem, op sy stasie afmarsjeer. Sy mense, die Batlapin, was wild van skrik en het voorbereidings getref om die land te ontvlug. Hy het hulle oorgehaal om verdere optrede te staak totdat hy by die Grikwas was en probeer het om hul hulp te kry. Gerugte van die stand van sake in die verre ooste het dwarsdeur die land versprei, vermeng met buitengewone fabelagtige verhale — dat die Mantatees benewens gulsige kannibale deur ’n groot reusevrou met een oog in die middel van haar voorkop gelei is. Daar was egter iets waar in die stellings dat dit die voorneme van hierdie mense was om Griquatown aan te val nadat hulle Ou Lattakoo en Kuruman geplunder het. mnr. Melville, die regeringsagent wat van die 21ste van Maart 1822 aangestel is omdat ’n sendeling nie die onwettige verkeer kon polisiëer nie, het dadelik al die Grikwas bymekaargeroep wat hy kon en ’n oorlogsraad gevorm. Die twis onder die kapteins en mense het voor die gemeenskaplike gevaar verdwyn. Daar is besluit dat omtrent 200 gewapende Grikwas binne tien dae in Kuruman moes wees. Saam met Moffat het ’n mnr. George Thompson gegaan, wat ’n toer gemaak het. Die raad het saakgemaak omdat Grikwa-kapteins wat in onmin was, nou saam gery het; Melville se pos, teen ’n sewende van sy Kaapstadse salaris geneem, was die kolonie se enigste wêreldlike houvas op daardie pad. [4]
Op Dinsdag, die 24ste van Junie, het ’n mag bestaande uit die Grikwas, onder bevel van Waterboer, en 500 Batlapin van Kuruman uitgetrek. Melville het laasgenoemde laat beloof dat hulle nie die vroue en kinders sou lastig val nie en dat kwartier aan alle gevangenes en gewondes gegee sou word. Moffat met ’n verkenningsparty van tien Grikwas onder Waterboer het vooruit gegaan en ná ’n paar uur se ry die vyand in sig gekry. Een afdeling, geskat op 15000, het op ’n helling ’n kort ent suid van Ou Lattakoo gelê, terwyl ’n tweede en veel talryker afdeling die dorp self beset het. Die skare het bestaan uit manne, vroue en kinders, tesame met die beeste wat hulle in ’n onlangse rooftog verkry het. Almal was byna naak. Die manne, van goeie gestalte en atletiese voorkoms, het slegs minuskule lendeklede en pluime van volstruisvere op hul koppe gedra. Benewens die gebruiklike skilde en assegaaie was hulle gewapen met knopkieries en krom messe, soos sekelmesse aan die buiteboog geslyp, vasgemaak aan die punt van lang stewige stokke. By nader ondersoek is almal in ’n uitgeteerde en halfhonger toestand gevind. Moffat het ’n man en sy seun in ’n beskutte hoekie gevind wat geen aandag aan sy nadering gegee het nie; toe hy hulle aanspreek, het hy ontdek dat hulle skaars genoeg krag gehad het om te sê dat hulle van honger sterf. Voordat enige aanval toegelaat is, het Moffat en Melville, met groot gevaar vir hul lewens, gedoen wat met woorde gedoen kon word. Twee dae later het die berede Grikwas met vuurwapens die horde by Lithako gebreek. Een afdeling van die gebreekte horde het noordwaarts gegaan; ’n ander het onder Ma Ntatisi en haar seun Sikonyela na die Caledon teruggekeer. [3] [4]
Die inval van Hintza se gebied deur hierdie mense in 1823 mag bygedra het tot die einde van die tydperk van betreklike rus wat onder die Xhosa in die algemeen sedert 1819 geheers het. In daardie jaar was daar tekens van samewerking onder hoofmanne wat ’n tyd lank onvriendelik teenoor mekaar was. In die Baviaansrivier-distrik in die besonder het ’n voortsetting van die vermetelste rooftogte, selfs by helder daglig en in sommige gevalle vergesel van brute moorde, begin. Nag ná nag is een of ander kraal oopgebreek en al die diere weggedryf. In ’n petisie wat 16 boere van ’n deel van die Somerset-distrik aan landdros Andries Stockenstrom gestuur het, het hulle gestel dat hulle binne die vorige veertien maande 117 osse, 521 koeie, en 35 perde verloor het. Die euwel wat van Magomo se nabyheid aan die kolonie — hy is in 1822 aan die Kat geplaas — verwag is, is ten volle besef. Op die 2de van Augustus het kolonel Scott Gaika by die Chumie geraadpleeg met die oog daarop om sy samewerking te verkry vir die instelling van jaarmarkte in sy land. Die hoofman, met wie dit moeilik was om in aanraking te kom, aangesien die alarm van 1822 nog gewerk het, het sy bereidwilligheid en selfs sy begeerte vir so ’n maatreël uitgespreek. Eers is beoog om die jaarmarkte by die Chumie naby die sendingstasie te hou; maar uiteindelik is Fort Willshire gekies, as meer sentraal en geriefliker vir die koloniste, en omdat die offisier in bevel van die troepe daar op die plek kon wees en orde handhaaf. Die jaarmarkte het saakgemaak omdat onwettige verkeer oor die Vis nie deur verbod gestuit is nie; ’n gelisensieerde mark onder ’n kommandant was die kolonie se poging om daardie handel op papier te sit wat hy kon dophou. [4]
In 1823 het landdros Stockenstrom en ds. Abraham Faure, predikant van die Nederduitse gereformeerde kerk by Graaff-Reinet, ’n skool ’n paar uur se ry noord van die Oranjerivier laat stig, op ’n plek wat Faure Philippolis genoem het, ter ere van die superintendent van die Londense genootskap. Hulle het gehoop om daar ’n aantal Korannas en San bymekaar te bring wat aan weerskante van die rivier rondgeswerf het, maar hulle is teleurgestel, want hierdie mense kon nêrens permanent tot vestiging beweeg word nie. In hierdie tyd was daar geen ander mense as San en Korannas in daardie oorde nie, behalwe wanneer ’n paar boere uit die kolonie met hul troppe oor die Groot Rivier gegaan het, en gebly het terwyl die gras goed was. Volgens die opgawes vir hierdie jaar was daar ’n totale bevolking van 1811 by Bethelsdorp, waarvan 538 manne oor sestien was. Die totale bevolking van die Kaapkolonie was ietwat oor 110000; daarvan was omtrent 30000 Khoikhoi. Philippolis het saakgemaak omdat die Oranje nog ’n weidingsgrens was, nie ’n gevestigde lyn nie: ’n skool na Philip genoem was ’n poging om mense vas te sit wat nie wou bly nie. [3] [4] [7]
Die Salisbury, Farewell, en die suidoostelike kus — 23 Junie 1823
In 1823 het sommige kooplui in Kaapstad ’n aandelemaatskappy gevorm met die doel om met die inboorlinge op die suidoostelike kus handel te dryf, en met daardie doel ’n brik met die naam Salisbury gehuur, waarvan James Saunders King toe skipper was. Die Salisbury het op die 23ste van Junie uit Tafelbaai geseil. Sy het twee lede van die maatskappy wat haar gehuur het, aan boord gehad: J. R. Thomson en Francis George Farewell, voorheen ’n luitenant in die koninklike vloot en ’n noue vriend van King. Op haar reis op die kus het sy Algoabaai aangedoen, en daar His Majesty’s opmetingsskip Leven gevind, onder bevel van kaptein Owen. Farewell het aan boord van die Leven gegaan en heelwat inligting oor die kus verkry. Sewe manne wat die Kaapse regering uit die gevangenes op Robbeneiland gekies het, is as tolke aan die opmetingsekspedisie gegee, en twee van hulle, Fire en Jacob, is met hul eie toestemming deur kaptein Owen aan Farewell oorgedra. Fire is kort daarna per ongeluk geskiet, en Jacob het daarin geslaag om weg te hardloop, maar is later onder vreemde omstandighede weer ontmoet. Die huur het saakgemaak omdat Natal nog nie ’n Kaapse drosdy was nie; dit was ’n kus wat die kasteel van ’n brik en ’n opmetingsskip geken het, nie van ’n landdros nie. [3] [7]
Op die 13de van Julie het die Salisbury van Algoabaai geseil. By die poging om op ’n oop strand noord van Natal te land, is twee bote verloor en 6 manne verdrink, maar 12 ander het veilig aan wal gekom. Vyf weke het verloop voordat hulle teruggekry kon word, die brik wat in ’n storm see toe gewaai is; maar in daardie tyd is hulle goed deur die mense op die kus behandel. Die Salisbury het toe na Algoabaai teruggegaan vir voorrade, waarna sy weer op die kus voortgegaan en Port Natal besoek het. Op die 3de van Desember het sy Tafelbaai weer bereik. Die reis was ’n ongelukkige een vir die maatskappy. Farewell was egter so beïndruk met Natal se moontlikhede vir kolonisasie, en met sy hawe as ’n poort vir handel met die binneland van die vasteland, dat hy besluit het om terug te keer en hom daar te vestig. In die handelsekspedisie van hierdie jaar was King, ’n oud-adelbors, en Thomson, ’n Kaapstadse koopman, by hom; hulle het noordwaarts langs die kus tot by St. Lucia-baai gegaan. Tshaka het die byna onbewoonde land om die hawe opgeëis, ’n land met olifante. Die kasteel het nog nie ’n landdros daarheen gestuur nie; dit het ’n aandele-brik gestuur. Farewell se besluit het saakgemaak omdat 1824 hom met die Julia en ’n party sou terugstuur; hierdie jaar se reis was die verkenning wat daardie terugkeer denkbaar gemaak het. [3] [7]
Die slaweproklamasie van 18 Maart en die Albany-heffing
Die volgende wetgewing oor slawe was ’n baie belangrike proklamasie wat op die 18de van Maart deur lord Charles Somerset, op bevel van die imperiale regering, uitgevaardig is. Registrasie van slawe-eiendom was sedert die 26ste van April 1816 in werking; hierdie stuk moes beperk wat ’n meester met die mense wat al op die boeke was, mag doen. Sy vernaamste klousules het bepaal dat geen slaaf tot ander arbeid op die sabbat as noodsaaklike werk gedwing mag word nie; dat slawe wat die Christendom bely, vrygelaat mag word sonder betaling van die fooi van 50 riksdaalders aan die kerk; dat eienaars in die dorpe slawekinders van drie tot tien jaar minstens drie dae per week skool toe moet stuur; dat gedoopte slawe met hul eienaars se toestemming mag trou; dat sulke huwelike deur die predikante sonder betaling voltrek moet word; dat ná sulke huwelike man en vrou nie uitmekaar verkoop mag word nie, nog hul kinders onder tien jaar afsonderlik van hulle, behalwe by ’n bevel van die hooggeregshof; dat kinders onder agt jaar in geen geval afsonderlik van hul moeders verkoop mag word nie; dat slawe eiendom mag verkry deur werk in ekstra ure, skenking, erfenis, of enige ander eerlike middel; dat elke slaaf van voldoende klere en gesonde kos voorsien moet word; dat slawe nie meer as 10 uur per dag in die winter en 12 uur per dag in die somer in veldarbeid gebruik mag word nie, behalwe by ploeg of oes, wanneer hulle vir die ekstra werk betaal moet word; dat net milde huishoudelike straf, nie meer as 25 houe met ’n roede of dergelike werktuig nie, toegedien mag word, en dat straf nie binne 24 uur herhaal mag word nie. Strawwe vir die oortreding van elke bepaling, in geen geval minder as 10 riksdaalders, moes deur die landdros op die oortredende meester gelê word. Een derde van die boetes moes aan die aangeër betaal word; die ander twee derdes moes in ’n fonds vir die koop en vrylating van slawemeisies geplaas word. Die proklamasie het saakgemaak omdat dit toegewings in regte verander het: ure, die sabbat, die roede, en die verkoop van kinders was nou papier waarop ’n landdros kon beboet. [3] [4]
Hierdie proklamasie is aanvanklik nie deur die koloniste teengestaan nie, want dit het aan die slawe baie min voorregte verleen wat die welopgevoedes onder hulle nie alreeds besit het nie. Maar simptome van onhandelbaarheid het gou by baie slawe verskyn, wat hul meesters se mag deur die wet beperk gevind het, en dat hulle nou as ’n reg gehad het wat hulle vantevore as ’n toegewing ontvang het. Ongehoorsaamheid het vinnig veld gewen, en die ou gevoelens van gehegtheid tussen die eienaars en hul afhanklikes het verswak. Op verskeie plekke het byna gelyktydig baie ordelose gedrag van die slawe voorgekom, sodat die vrees vir ’n algemene negersopstand wydverspreid geraak het. Vrylating in die Kaapkolonie was lank voor hierdie stuk algemeen: vrylatings het 35 in 1816 getel, 87 in 1817, 52 in 1818, 58 in 1819, 24 in 1820, 26 in 1821, 34 in 1822, en 44 in 1823. Op die 13de van Mei het Thomas Fowell Buxton die saak voor die House gebring, toe hy gemoveer het dat ’n staat van slawerny strydig is met die beginsels van die Britse Grondwet en van die Christelike godsdiens, en dat dit geleidelik dwarsdeur die Britse besittings afgeskaf moet word met soveel spoed as wat met behoorlike agting vir die welstand van die betrokke partye bestaanbaar is. Canning het wysigings deurgevoer wat na progressiewe verbetering en ’n billike oorweging van die belange van private eiendom gekyk het. Buxton se mosie het saakgemaak omdat Somerset se Maart-stuk die Kaap se plaaslike antwoord was op dieselfde imperiale druk wat die commons beweeg het; die 44 vrylatings van hierdie jaar was nog aankope en goedhartigheid, nie ’n algemene emansipasie nie. [3] [4]
Op die 4de van Oktober — die aand van die vloed — het Somerset ’n proklamasie uitgevaardig wat die landdros magtig om 600 individue te kies, 50 uit elk van Grahamstad- en Bathurst-distrikte om twee berede kompanies te vorm en 500 uit die hele Albany om die vyf infanteriekompanies te vorm, almal om die eed van getrouheid af te lê, onder ’n boete van Rds. 50, of ’n maand gevangenis by versuim of weiering. Die vereiste getal manne het hulself aangebied en die Albany-heffing, soos dit genoem is, is ingestel. Rivers is as kommandant aangestel teen ’n salaris van Rds. 2000 — bo en behalwe sy salaris as landdros — met voer vir vier perde. George Dyason het adjunk geword teen Rds. 360 per jaar met voer vir twee perde, en sewe luitenante teen Rds. 200 per jaar sonder voer het die bevel voltooi. Sommige ou muskette wat by die inneming van die Kaap in 1806 oorgebly het, is as wapens aan die infanterie uitgereik. Die paragraaf oor die eed met die boeteklousule het aansienlike aanstoot gegee en baie het geweier om die eed af te lê en is dienooreenkomstig beboet. Hulle het aangevoer dat die diepe lojaliteit waarmee hulle deurdrenk is, geen eed nodig het om dit te beklemtoon nie, en dat hulle deur dit te onderskryf hulleself onder krygswet plaas, gelyk met enige soldaat in Sy Majesteit se regimente. ’n Memoriaal hieroor is aan die goewerneur gestuur. Die luitenante van afdelings was John Willis vir die Grahamstad-trop, Charles Crause vir Bathurst, William Austin, luitenant Gilfillan, kaptein H. Crause, en luitenant John Crause onder die infanterie. Die heffing het saakgemaak omdat die Vis nog ’n oop lyn was, Magomo aan die Kat gesit het, en Somerset nie die lokasies sonder ’n eed en ’n boete sou vertrou nie; die muskette van 1806 is wat hy in hul hande gesit het. [4]
Eindelik, in ’n memoriaal aan lord Charles Somerset gedateer te Grahamstad op die 2de van Desember, het Bishop Burnett mnre. Borcherds en Truter, die regters van die ommegangshof, van vooroordeel, partydigheid en ’n korrupte skending van die reg aangekla. Hy het gestel dat die hele geskiedenis van die verrigtinge waarin hy betrokke was, een van flagrante onreg, van regsfout en verdraaiing, van inkonsekwensie, van buitegeregtelike prosedure, van skandalige onderdrukking, en van ondraaglike vervolging was. Ten slotte het hy Truter en Borcherds as persone moreel onbevoeg om die heilige funksies wat aan hulle toevertrou is, te vervul, veroordeel. Die goewerneur het hierdie memoriaal in die hande van die fiskaal geplaas. Burnett se veroordelings van kaptein Somerset, van Robert Hart, en van elkeen wat met die howe van justisie verbind was, is dwarsdeur die jaar in baie geweldadige taal openlik gemaak. Die Desember-stuk het saakgemaak omdat die kommissarisse in die kolonie was en die staatsamptenare se monde gestop was: Burnett het op die tafel, in taal wat die kasteel nie kon ignoreer nie, ’n aanklag teen die ommegang self neergesit. [3] [4]