Boer History1768 aan die Kaap die Goeie Hoop: Vrede sluit die bloei, Stellenbosch-vloed en die Loubser-rooftog
Agtiende jaar: Kasteelkontinuïteit — 1768
Kalender 1768 het oopgegaan in die agtiende jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná sewentien jaar van huwelik dood en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef; Maart 1767 het hom tot gewone raadslid verhef, met slegs die goewerneur-generaal en die direkteur-generaal bo hom buite Europa. Die sewentiende jaar het gesluit met ’n Deense besmetting nog in Tafelvallei, Clive op die 4de van Mei weg ná hy by Petrus Johannes de Wit tuisgegaan het, Asiatiese slawe-uitvoer uit Indië gestaak, en Joachim van Plettenberg op die 21ste van Desember as fiskaal-onafhanklik geland. Die agtiende het oopgegaan met bevestigde name op die binneste stoele: Jan Willem Cloppenburg het die tweede stoel as sekunde gesit, nie meer waarnemend nie; Plettenberg het die fiskaal se pen gesit, agt-en-twintig jaar oud toe hy geland het, ’n Frieslandse baron met Cornelia Charlotte Feith; Jacobus Johannes le Sueur het Stellenbosch gesit; Joachim Frederik Mentz het die gehuggie gesit wat Horak gelaat het; Jan Frederik Kirsten het die winterhawe met die titel van resident gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n agtiende jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Sy huis is van die ander onderskei slegs deur die sentries by die deur en deur die trompet wanneer hy aan tafel gaan sit het. Dit het langs ’n gracht gestaan, oorskadu met kastaiingbome. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die agtiende jaar het daardie sterkte getoets op ’n vrede wat ’n betalende bloei gesluit het, op ’n vloed wat Stellenbosch etlike ure bedreig het, op ’n Bokkeveld-rooftog wat ’n Europeër met gifpyle doodgemaak het, en op ’n klippier by die winterhawe—terwyl ’n goewerneur al agt-en-sestig, dikwels aan sy bed gebind ná die sestiende jaar se wanhoop, as gewone raadslid sonder sy vorige krag gesit het. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die agtiende jaar se opening net soveel as nuutheid van vrede en vloed. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly—Cloppenburg nou bevestig, Plettenberg nou geland, Hemmy se waarnemende fiskaal gesluit. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar af en toe is die vrede deur San rowers versteur. Grond is nog aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Genoeg grond het nog gelyk of dit oorbly. Veeplase in die buitenste distrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akker nie, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike gehuggie van Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede geplaas is, naby die sameloop van die Sonderend, was nog die openbare boot op daardie pad. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode, en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit. Ds. Johannes Appeldoorn, sedert Oktober 1753 te Stellenbosch gestasioneer, het nog daardie dorp gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren was nog onder Remmerus Harders. Gekombineerde kerkrade het al in 1759 opgehou; hul reiskoste sou nie in die agtiende jaar op die gemeentes sit nie. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van beide geslagte en alle ouderdomme as 5,510 gegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6,279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5,128 gegee, en van hul slawe as 5,787. Geen later telling het in 1768 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n bestendige toetrede tot die koloniale bevolking deur Kompanjiesdienaars wat hul ontslag geneem het. Die syfers, hoewel hulle nie as volstrek akkuraat vertrou kan word nie, gee nog die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 963 Europeërs en 1,109 swartes begrawe. By die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland as in 1713—in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste parallel gevoel, en in die ooste tot die Groot-Vis. Voor midsummer het dit heeltemal uitgesterf. Die agtiende jaar het dus nog binne twee skadu’s geleef: die 1755-grafte, en die Deense besmetting van 1767 wat tussen agtien en negentienhonderd persone aangeval en 179 Europeërs, 145 vryswartes en 251 slawe doodgemaak het. Sporadiese gevalle het deur die somer van 1767–8 geloop. Openbare sowel as private onderneming het verslap. Kompanjiesboeke het al die kwartaallikse 600 gulden gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel sonder daardie Hollandse huishoudelike eis gesit, dikwels aan sy bed gebind. ’n Bevestigde sekunde het die tweede gesit. ’n Nuwe fiskaal-onafhanklik het die hooggeregshof gesit. ’n Landdros van vyf Kaapse winters het Stellenbosch gesit. ’n Landdros van twee Kaapse somers het Swellendam gesit. [3] [7] [9]
Uitwaarts het die grondregime nie verander nie. Veeplase van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly ná die vyftienjaar-erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame bymekaargehou het, het hul eie regering behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. Dirk Marx se verslag, ná die Doddington-wrak ontvang, dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnota gebly. Kalender 1768 het geen tweede Beutler-skaal-tog en geen tweede Hop-karavaan bygevoeg nie. Wat dit bygevoeg het, was ’n Maart-vrede wat die voorsieningsbloei beëindig het, ’n Mei-vloed te Stellenbosch, ’n winterrooftog in die Bokkeveld, en ’n klippier by Simonstad. In die Republiek het prins Willem V al in 1766 mondig geword en as stadhouer gesit. Die Kaap het nog onder die Seventien en ’n goewerneur al gewone raadslid gesit. Gemiddelde uitvoere oor Tulbagh se een-en-twintig jaar sou later as 11,791 muids koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 leggers gewone wyn getel word, met botter na Indië sedert 1754 gemiddeld 22,322 pond ’n jaar. Die agtiende jaar het gesit ná ’n vyftiende wat byna geen oes gehad het en rys gekoop het om te vergoed, en ná ’n sestiende en sewentiende wat nie onder die droogtejare van die een-en-twintig genoem is nie. Daardie genoemde jare was 1755, 1756, 1763, 1764 en 1771; 1765 het daardie droogte voortgesit. 1768 was nie onder die jare wat toe as droogte beskryf is nie. Die Kasteel het nog binne die gemiddelde gesit, met ’n betalende reede wat nie vir vrede, vloed of ’n voortslepende pokke gestop het nie. [3] [4] [7]
Vrede sluit die voorsieningsbloei — Maart 1768
Sake was op hul slegste toe in Desember 1758 en Januarie 1759 ’n vloot van sewentien Franse oorlogskepe en transporte met troepe van Mauritius aangekom het. Hulle is doelbewus hierheen gestuur om te ververs en ’n voorraad in te lê. Dadelik het die prys van boerderyprodukte verdubbel of verdriedubbel, al die oorskotvoorraad is van die hand gesit, en alles is in geld betaal. Van daardie datum tot die beëindiging van die oorlog in Indië tussen die Engelse en die Franse was die boere in ’n voorspoedige toestand. Franse oorlogskepe tot 1761, en ná daardie datum skepe van beide nasies, het hierheen gekom om te ververs en voorrade in te neem. Die offisiere van Franse pakkette van Mauritius en van Engelse pakkette van Sint Helena het teen mekaar gebie vir vee en meel en wyn. By meer as een geleentheid kon die regering nie soveel voorsiening vir die Kompanjieskepe kry as wat nodig was nie, omdat die burgers teen hoë pryse aan vreemdelinge wou verkoop. [3] [9]
Daar was ’n middel teen daardie mededinging. In Augustus 1762 is ’n plakkaat uitgevaardig wat die verkoop van wyn aan vreemdelinge verbied het onder verbeurdverklaring van alles wat aangebied is en ’n boete van £66 13s. 4d. Dit het die gewenste uitwerking gehad: die Kompanjie het soveel gekry as wat nodig was, en vier weke ná die uitvaardiging is die plakkaat teruggetrek. In Januarie 1763 was dit nodig om dieselfde middel te gebruik om ’n voorraad botter te kry. Die regering, sowel as individue, het by die vreemdelinge gebaat. Die inkomste het toegeneem, ’n hoeveelheid oorskotkoring in die magasyn is van die hand gesit, en sommige versendings Bourbon-koffie is teen die lae prys van vyf-en-twintig sjielings per honderd pond gekoop vir versending na Europa. Hierdie seisoen van voorspoed het geduur tot Maart 1768, toe berig ontvang is van die sluiting van vrede tussen Frankryk en Engeland. [3]
Die agtiende jaar het dus oopgegaan binne ’n bloei wat die Kasteel al geweet het hoe om te rantsoeneer, en het die eerste kwartaal gesluit deur dit te beëindig. Van die Franse verversingsvlote van 1758–59 tot daardie Maart-nuus het boere in ’n voorspoedige voorsieningsmark geleef: verdubbelde en verdriedubbelde pryse, kontant van vreemdelinge, magasyn leeg van oorskotkoring. Die bloei het met die vrede geëindig. Wat oorgebly het, was die gewone taverne van die seë—sewentig skepe ’n jaar op die een-en-twintigjaar-gemiddelde, vreemdelinge wat kry wat hulle kies om te betaal behalwe wanneer die raad die verkoop van artikels verbied het wat die Kompanjie nodig gehad het. Engelse besoekers is sedert die 1761-instruksies ruim behandel, ná die Chinsurah-saak van 1759 die vriendskaplike gevoel tussen Groot-Brittanje en die Verenigde Provinsies kortstondig versteur het. Lynn in die Chatham en York in Januarie 1762 is Engelse matrose uit Hollandse skepe geweier; Clive in die Kent in Desember 1764 en weer in April 1767 is met alle moontlike eer ontvang. Vrede het daardie gasvryheid nie gekanselleer nie. Dit het die oorlogstydse bod gekanselleer. [3] [9]
Wyn was al ’n besondere voorwerp van belasting. In 1756 is ’n uitvoerreg van £1 per legger deur die direkteure op alle wyn en brandewyn wat in grootmaat aan vreemdelinge verkoop is, gelê, bo en behalwe die gelde wat vroeër gehef is. Die reg is by veiling verpacht, en in die eerste jaar is dit vir nie meer as £38 6s. 8d. verkoop nie. Vier jaar later het dit tot £400 gestyg. Daar is dikwels oor die gehalte van die wyn wat na Indië gestuur is, gekla. Die raad van Indië het geweier om so ’n groot hoeveelheid as vroeër te neem, en die uitvoer na Batavia, wat vir die vyf jaar 1751–5 gemiddeld 558 leggers was, het tot 262 leggers gemiddeld oor die volgende tien jaar gedaal. ’n Plan om wyn in brandewyn te verander teen nie meer as £14 11s. 8d. ’n legger vir 400 leggers ’n jaar het verval omdat die monsters so aanstootlik was. Vrede in Maart het daardie Indiese wynmark nie herstel nie. Dit het die vreemdelinge weggeneem wat die Kaapse prys opgebie het. Boere wat teen hoë pryse aan Franse en Engelse pakkette verkoop het, het nou in ’n stiller baai verkoop. Die Kasteel het nog binne die een-en-twintigjaar-gemiddelde van 346 leggers gewone wyn na Indië gesit, en eerder oor 100 leggers gewone wyn na Europa, met soveel Constantia as wat verkry kon word—gewoonlik nie meer as 14 of 15 leggers nie. [3]
Graan het dieselfde rekenkunde gesit. Gemiddelde koring na Indië oor die een-en-twintig jaar was 11,791 muids; rog 202; gars 68; ertjies 202; bone 174. Botter, eerste in 1754 na Indië uitgevoer, het gemiddeld 22,322 pond ’n jaar, gewoonlik by die Kompanjieswinkels teen ses tot agt pennies ’n pond gekoop, by tye van skaarste soms ’n sjieling. ’n Klein hoeveelheid droëvrugte en ’n bietjie ivoor het ook na Indië gegaan. Aalwyn was sedert 1761 ’n uitvoerartikel na Europa, toe Petrus Johannes de Wit—dieselfde burger by wie Clive in April 1767 tuisgegaan het—218 pond gelewer het, as van goeie gehalte beoordeel, gekoop teen nie meer as twee sjielings en drie pennies ’n halfpenninkie ’n pond nie. Die gevraagde hoeveelheid was gering. Maart-vrede het daardie gemiddeldes nie gestop nie. Dit het die verdubbelde en verdriedubbelde pryse gestop wat vreemdelinge sedert die Mauritius-vloot betaal het. Die magasyn het nie meer oorskotkoring in ’n oorlogstydse bod leeggemaak nie. Die agtiende jaar se eerste nuus uit Europa was dat die bod verby was. [3]
Pokke het deur die Kaapse somer voorgesleep — 1768
In 1767 is die pokke weer in die kolonie ingebring. By dié geleentheid is dit deur ’n Deense skip op die terugreis na Europa ingevoer. Van Mei tot November het dit in Kaapstad geheers, maar danksy voorsorgmaatreëls is slegs ’n paar gesinne in die plattelandse distrikte daardeur aangeval. In 1713 en 1755 het dit heeltemal uitgesterf wanneer die warm weer ingetree het; maar daar was sporadiese gevalle dwarsdeur die somer van 1767–8. Altesaam tussen agtien en negentienhonderd persone is aangeval, van wie honderd nege-en-sewentig Europeërs, honderd vyf-en-veertig vryswartes en tweehonderd een-en-vyftig slawe gesterf het. Die verwoesting van die siekte was dus gering vergeleke by vroeër jare. Vyfhonderd vyf-en-sewentig dooies was nie Tafelvallei se 963 Europeërs en 1,109 swartes van Mei–Oktober 1755 nie. Dit was nog ’n Deense skip in ’n betalende baai, en dit was nog in die agtiende jaar. [3] [7] [9]
Die agtiende jaar het dus ’n stads-pokke geërf wat nie die ou reël gevolg het om met die hitte te sterf nie. Sporadiese gevalle het ná November 1767 nog in Kaapstad gesit. Voorsorg wat die plattelandse distrikte byna vry gehou het, het die hoofstad nie leeg van besmetting gehou nie. Openbare sowel as private onderneming het verslap. Die hospitaal in Tafelvallei was al aan die verval; materiale is vir ’n nuwe een versamel, maar die werk is nog nie begin nie. Simonstad se vierkantige hospitaal van 130 voet front, in 1765 voltooi, het al die ligte aardbewing van die 14de van Julie 1766 gevoel wat bedstede teen die mure van die sale gegooi het. Die agtiende jaar se voortslepende gevalle het daardie winterhospitaal nie gevul soos 1755 twee groot hospitale in Tafelvallei gevul het nie—een vir arm Europeërs, deur die diakensbord onderhou, die ander vir swartes, teen een sjieling en vier pennies ’n dag aan eienaars bereken. Hulle het genoeg huise gevul om die Deense skip se naam op die jaar te hou. [3] [9]
Die slawe-rekenkunde van die staking van 1767 het nog onder daardie voortslepende pokke gesit. Daar was toe meer slawe as Europeërs in Suid-Afrika, ondanks vrylating van dié wat as vryheid waardig beskou is en van dié wat daarop onder die wet aanspraak kon maak. Verdere Asiatiese invoere het opgehou toe die raad van Indië se verbod die Kaapse versoek beantwoord het. ’n Paar is nog van die ooskus van Afrika gebring. Met Madagaskar was daar nog ’n gereelde handel, klein vaartuie wat dikwels van die Kaap gestuur is om hulle te kry, teen minder as drie pond sterling elk. Die slawewet van die 3de van September 1754 het nog oor die kolonie gesit. Die agtiende jaar se voortslepende gevalle het uit ’n gebonde bevolking geneem wat Indië nie meer aangevul het nie en wat Madagaskar nog kon. Sensus 1756 het al 5,787 slawe teen 5,128 koloniste getoon. Geen later telling het in 1768 gesit nie. Die Deense dooies onder die slawe—251—was al in die grond voor Januarie oopgegaan het. Sporadiese gevalle deur die Kaapse somer was die restant. [3]
In die ou distrikte het Europeërs en Khoikhoi nog op vriendelike voet saamgeleef. Die howe was oop. Die regering was begerig om te verhinder dat Khoikhoi gewere en perde in die hande kry, omdat baie wat die olifantjagters vergesel het, kundige skuts geword het. Daardie begerigheid was ’n 1755-instruksie nog van krag, nie ’n nuwe plakkaat van 1768 nie. Wat 1768 by die gekleurde lêer gevoeg het, was nie ’n nuwe wetboek en nie ’n nuwe sensus nie. Dit was ’n pokke wat nog nie met die hitte gesterf het nie, ’n bloei wat met ’n Maart-despêse gesterf het, en ’n winterrooftog in die Bokkeveld wat ’n Europeër met gifpyle sou doodmaak. Die agtiende jaar het al drie gesit sonder om hulle te verwar. ’n Deense restant is nie ’n Franse vrede nie. ’n Franse vrede is nie ’n San-afdaal op Loubser se vee nie. [3] [7]
Stellenbosch-vloed — 30 Mei 1768
Die dorp Stellenbosch is aansienlik vergroot en in voorkoms verbeter tydens Tulbagh se administrasie. Op die 31ste van Oktober 1762 is die drosdygeboue deur vuur vernietig, maar hulle is kort daarna in ’n sierliker styl herbou. In Augustus 1763 het Jacobus Johannes le Sueur Adriaan van Schoor as landdros opgevolg, Van Schoor wat tot ’n amp in Kaapstad bevorder is. Le Sueur het die aanstelling dwarsdeur die agtiende jaar gehou. Op die 30ste van Mei 1768 is groot skade aan die dorp aangerig deur ’n vloed wat die plek etlike ure lank met algehele vernietiging gedreig het. Dieselfde het een keer vroeër gebeur—op die 13de van Oktober 1716. [3] [9]
Om soortgelyke rampe in die toekoms te voorkom, is die loop van die rivier verander, volgens planne verskaf deur die heemraad Martin Melk, onder wie se toesig die werk uitgevoer is. Die Eersterivier, wat al een keer in lewende geheue—1716—oor die dorp gestyg het, is nie gelaat om ’n derde keer oor die sierliker drosdy te styg sonder ’n plan nie. Melk het die heemraad se bank gesit, nie die landdros s’n nie. Le Sueur het die drosdy gesit. Die vloed van die 30ste van Mei was etlike ure se dreiging van algehele vernietiging, daarna ’n afleiding van die rivier se loop. Dit was nie ’n brand nie. Die 1762-brand het Stellenbosch al ’n sierliker drosdy gegee. Die 1768-vloed het dit ’n ander rivier gegee. [3]
Stellenbosch was Simon van der Stel se dorp sedert 1679, beplant met wingerde en vrugtebome onder die berg. Toe die Hugenote gekom het, is die vallei van Drakenstein gekoloniseer; meer wingerde en boorde is geplant; tussen die Paarlberg en die Bergrivier is die dorp Paarl gebou; in die vallei aan die voet van die Simonsberg is die klein nedersetting Franschhoek gevorm, en daardie plase dra tot vandag Franse name. Val du Charron, later Wellington, het noordoos van die Paarl-gehuggie gesit. Die 30ste van Mei het daardie Franse name nie van die Berg afgespoel nie. Dit het die drosdydorp self bedreig—die hof, die sierliker geboue ná 1762, die straat wat ’n vloed van 1716 al een keer binnegegaan het. Appeldoorn het nog die Stellenbosch-preekstoel gesit, soos hy sedert Oktober 1753 het. Gekombineerde kerkrade het nie meer byeengekom nie. Die vloed het nie op ’n kerkraad gewag nie. Dit het op Melk se planne gewag. [3] [7] [8]
’n 1768-memoriaal onder die Requesten het nog die Savoye-lyn genoem wat in 1688 in die Oosterlandt gekom het: Jacques de Savoye van Aeth, gebore 1636, met Marie Madeleine le Clercq van Doornik en drie kinders, ’n vooraanstaande koopman van Gent wat Vlaamse boere van die gereformeerde godsdiens buite Jesuiete-bereik geneem het. Daardie memoriaal het nie die vloed gesit nie. Dit het dieselfde kalender as Melk se afleiding en Le Sueur se drosdy gesit. Franse name op Drakenstein-plase, ’n Hugenote-preekstoel by die Kaap in Serrurier van Hanau, en ’n Requesten-nommer vir 1768 was dieselfde agtiendejaar-feit as ’n rivier geskuif om Stellenbosch te spaar: die ou nedersetting het nog sy mense genoem, en moes nog water skuif wanneer die water die dorp geskuif het. [3] [8]
Swellendam het ’n blote gehuggie gebly. Mentz het dit gesit, soos hy sedert Horak in 1766 uitgetree het. Die pont op die Breede, naby die sameloop van die Sonderend, het nog die Kaapse pad gedra. Die Mei-vloed was ’n Stellenbosch-ramp, nie ’n Swellendam-een nie. Die twee buitenste stoele het in 1768 nie verander nie. Die rivier by Stellenbosch wel. Le Sueur sou die drosdy hou tot Junie van die volgende kalender; Faber se naam is daardie volgende kalender s’n, nie hierdie een s’n nie. Die agtiende jaar het Le Sueur gehou, Mentz gehou, Appeldoorn gehou, en die Eerste onder Melk geskuif. [3]
Loubser-rooftog in die Bokkeveld — winter 1768
Gedurende Tulbagh se administrasie het die inboorlinge die koloniste baie min lastig geval. Khoikhoi-stamme wat nog in kompakte liggame binne die perke van die Europese nedersetting bymekaargehou het, het hul eie regering behou, hoewel hul kapteins in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Slegs wanneer Europeërs of slawe ook betrokke was, is hulle aan koloniale reg onderwerp. Die groter getal het hul ou stamonderskeidings verloor en geen kaptein van hul eie ras erken nie. Baie het as afhanklikes van boere geleef, of in die land rondgetrek en by geleentheid diens geneem soos hulle lus gehad het. Daar was gevalle van harde en onregverdige behandeling van Khoikhoi deur koloniste, veral op die afgeleë grens; maar die howe was oop vir hul beskerming, en die swaar vonnisse wat teen Europese misdadigers in sulke sake opgeteken is, bewys dat die wet nie ’n dooie letter was nie. Grond is aan koloniste toegeken sonder om hulle te raadpleeg. Tot nog toe was daar grond genoeg vir hulle en hul vee. Met San was daar af en toe botsings. [3] [4]
Die Bokkeveld was al ’n veeboer se land. Ná die eerste veeboere-nedersetting in die vallei van Tulbagh het jong koloniste na die Warm Bokkeveld oorgesteek, waar meer weidingsplase gekies is. Met die musket in die hand het hulle die Witsenberg verken en die Breede af na Swellendam gegaan, of noordwes die Piketberg in en langs die Olifants. Veeplase van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. San-afdale op daardie plase was in 1768 nie nuut nie. In die lente van 1754 het ’n groot groep groot troppe in die Roggevelde weggevoer; ’n kommando onder die veldkorporele Willem van Wyk, Godlieb Opperman, Nicholas Ryk, Pieter van Zyl, Barend Lubbe en Barend Forster was ses weke in die veld en het vier-en-sestig San doodgemaak teen die koste van een blanke man en twee Khoikhoi gewond, met slegs sewe stuks teruggekry. Later in 1754 is Jacobus Gildenhuis se vee van sy plaas in die Bokkeveld weggevoer; sy bure Dirk Koekemoer, Jan van Aswegen en Andries van der Heiden, met twintig Khoikhoi, het agtervolg, ses-en-twintig geskiet, agt gewond, en byna al die vee teruggekry. Vrede is toe gemaak. In Mei 1758 het omtrent tweehonderd San van anderkant die binnelandse reeks omtrent vierhonderd stuks in die Roggeveld weggevoer; David van der Merwe het veertien dae agtervolg, ses-en-vyftig geskiet, en almal behalwe agt-en-veertig teruggekry. In Junie 1764 het San Jacob van Reenen se Europese dienaar by die Zakrivier vermoor en driehonderd skape weggevoer; Gerrit van Wyk het vyf-en-twintig geskiet en tien kinders as dienaars geneem. [3] [7]
In die winter van 1768 het ’n groep San die vee van Pieter Loubser van sy plaas in die Bokkeveld weggevoer. ’n Europeër met die naam Hermanus Vos en ’n paar Khoikhoi het die rowers agtervolg, maar toe hulle ingehaal is, het die San omgedraai en Vos met gifpyle doodgemaak, waarop die Khoikhoi teruggetrek het. Die Stellenbosch-landdros het ’n kommando opgeroep, wat onder bevel van Dirk Koekemoer geplaas is. Die kommando het drie weke tevergeefs na die San gesoek, en toe ontbind. Le Sueur het nog die drosdy gehou. Koekemoer se naam was al op die 1754-Bokkeveldagtervolging wat Gildenhuis se vee teruggekry het. Die winter van 1768 het Loubser s’n nie teruggekry nie. Gifpyle en ’n drieweke-leegte was die agtiende jaar se San-lêer, nie vier-en-sestig doodgemaak en sewe teruggekry nie. [3]
Die regering het begerig gebly dat Khoikhoi nie gewere en perde sit nie. Vos het met ’n paar Khoikhoi uitgegaan, nie met ’n berede kommando nie. Toe die San omdraai, het die Khoikhoi teruggetrek en die Europeër was dood. Koekemoer se drie weke het toe die krygsraad se antwoord gesit: ’n kommando in die veld, geen kontak, geen vee terug, geen San geskiet. Daardie leegte is die winterfeit. Dit is nie die 1754 se ses weke nie, en dit is nie die 1758 se veertien dae nie. Die Bokkeveld in 1768 het nog £5 ’n jaar betaal wanneer die huur ingevorder kon word, nog vyf of ses duisend akker geloop, nog binne Stellenbosch en Drakenstein eerder as Swellendam gesit. Mentz se gehuggie is nie geroep nie. Le Sueur se distrik wel. [3] [4]
Die plase van Nicholas Loubser en Willem Engelbrecht sou in Januarie daarna van vee skoongemaak word; daardie kommando is die volgende kalender. Winter 1768 het by drie weke tevergeefs gestop. Vos was dood. Loubser se vee was weg. Koekemoer se manne het huis toe gegaan. Die agtiende jaar se San-lêer het op ’n leegte gesluit, nie op ’n telling dooies nie. [3]
Simonstad-klippier — 1768
By Simonstad is duur werke uitgevoer. Die hospitaal—’n vierkantige gebou van 130 voet front—is in 1760 begin en in 1765 voltooi. Stewige pakhuise is daarna opgerig, en toe dié klaar was, is in 1768 ’n klippier gebou. ’n Slaghuis, ’n bakkery, werkwinkels vir smede en timmermanne, en ’n woonhuis vir die beampte in beheer van die stasie, het gevolg. Die gebou wat in goewerneur Swellengrebel se tyd opgerig is—wat 450 voet lank was en vroeër vir alle doeleindes gedien het—is nou slegs as kwartiere vir die garnisoen en werksmense gebruik. In Maart 1751 is Adriaan de Nys as poshouer aangestel in opvolging van Justinus Blas. De Nys is in Mei 1761 oorlede, toe Jan Frederik Kirsten as beampte in beheer by Simonstad aangestel is, met die titel van resident. Kirsten het daardie titel dwarsdeur die agtiende jaar gesit. [3] [9]
Nie slegs in die dorp nie, maar ook in die plattelandse distrikte, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Simonstad is vergroot. Die winterhawe wat onder De Nys ’n poshouer se stasie was, was onder Kirsten ’n resident se stasie met ’n hospitaal, pakhuise, en nou ’n klippier. Valsbaai in die wintermaande was die reede wanneer Tafelbaai onveilig was. Sewentig skepe ’n jaar op die een-en-twintigjaar-gemiddelde het nog ’n wintergesig nodig gehad: 129 Hollandse, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense en 2 Sweedse het oor 1751–1771 in Simonstadbaai ingeloop, teen 988 Hollandse, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese en 1 Spaanse in Tafelbaai. Die hele getal by die twee hawens was 1,472, gemiddeld 70 ’n jaar. Die Pruisiese vlag is eerste in 1755 in Tafelbaai gesien, die Sweedse in 1759. Die klippier van 1768 het nie op ’n oorlogstydse bod gewag nie. Dit het gesit nadat die bod in Maart geëindig het. Vrede het die bloei beëindig; dit het nie die winterhawe beëindig nie. [3] [9]
Die ligte aardbewing ’n bietjie voor twee in die oggend van die 14de van Julie 1766 het al die bedstede in daardie hospitaal teen die mure van die sale gegooi. Geen skade is aangerig nie, hoewel dit by Simonstad hewig genoeg was. Die agtiende jaar se pier het ná daardie skud en ná die 1765-voltooiing van die vierkantige hospitaal gesit. Eers pakhuise, dan die pier, dan slaghuis, bakkery, werkwinkels, en ’n woning vir die beampte in beheer. Die 450-voet-Swellengrebel-gebou, wat vroeër vir alle doeleindes gedien het, was nou slegs garnisoen en werksmense. Die winterhawe het ’n gesig gehad. Kirsten se titel van resident, in Mei 1761 gegee, het nou oor ’n pier sowel as ’n hospitaal gesit. [3]
Tafelvallei se hospitaal was aan die verval terwyl Simonstad s’n nuut was. Materiale is vir ’n nuwe Kaapse hospitaal versamel, maar die werk is nog nie begin nie. Die kontras is die burgerlike feit van 1768: ’n klippier en ’n voltooide winterhospitaal by Valsbaai, ’n vervalle hospitaal en versamelde materiale in Tafelvallei, ’n stadhuis al deur die burgerraad gebou, ’n parade weer gelyk gemaak met ’n eikeheining, fonteine hernu, vestings herstel, ’n nuwe battery naby die mond van die Soutrivier, en ’n kerktoring ’n paar voet hoër met ’n horlosie wat nog nie die tyd aangedui het nie. Vreemdelinge het begin om die dorp as Kaapstad te ken, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Die pier het die Kaap nie hernoem nie. Dit het die winterbaai ’n kliprand gegee. [3] [9]
Kerk, drosdyes en burgerlike werke — 1768
Die verskillende kerke in die kolonie was tydens mnr. Tulbagh se administrasie goed van predikante voorsien. By die Kaap was Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau almal in aktiewe diens, soos die direkteure in April 1761 beveel het ná Bode se skorsing en herstel met agterstallige salaris. Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit, waar hy sedert Oktober 1753 gestasioneer was. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, nadat hy in Januarie 1758 op eie versoek daarheen oorgeplaas is. Croeser het nog Zwartland gesit, nadat hy in November 1755 met Voltelen omgeruil het. Harders het nog Waveren gesit, in 1761 deur die direkteure daar permanent gemaak ná kommissaris Looten hom in Januarie 1758 van ’n skip gehaal het. Gekombineerde kerkrade het in 1759 opgehou omdat die raad geoordeel het dat die vergaderings geen nuttige doel dien nie en dat die reiskoste van predikante en ouderlinge laste te swaar vir die gemeentes was. Die agtiende jaar het daardie besparing geërf. Dit het die gekombineerde vergaderings nie herstel nie. Drie preekstoele in Tafelvallei, een te Stellenbosch, een te Drakenstein, een te Zwartland, en een te Roodezand, was genoeg. Te Drakenstein het Philippe Jacob Naudé van Berlyn, in 1766 uit die Kompanjiesdiens ontslaan, nog gewoon; Serrurier van Hanau, op 9 November 1760 met Margaretha Elisabeth Timmendorf getroud, het nog die Kaapse preekstoel as derde predikant gesit. [3] [8]
Die dorp Stellenbosch, ná die vloed van die 30ste van Mei en Melk se afleiding van die rivier, het nog Le Sueur se sierliker drosdy gesit. Swellendam het ’n blote gehuggie gebly, Mentz in Horak se stoel. Die twee buitenste stoele het dus in 1768 nie verander nie. Die binneste stoele het al in 1767 verander: Cloppenburg in Maart as sekunde bevestig, Plettenberg op die 21ste van Desember as fiskaal-onafhanklik geland. Die agtiende jaar was hul eerste volle kalender in daardie stoele. Kirsten het nog Simonstad gesit, nou met ’n klippier onder die resident se titel. Kontinuïteit van persone, wat die burgerlike feit van die vyftiende jaar en die gebroke feit van die sestiende was, was die burgerlike feit van die agtiende nadat Maart 1767 een waarnemende naam bevestig het en Desember 1767 die ander geland het. [3] [9]
Gedurende die 21 jaar 1751–1771 het 988 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese en 1 Spaanse in Tafelbaai ingeloop. Gedurende dieselfde tydperk het 129 Hollandse, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense en 2 Sweedse in Simonstadbaai ingeloop. Die hele getal wat die twee hawens aangedoen het, was 1,472, en die gemiddelde jaarlikse getal 70. Vreemdelinge het gekry wat hulle kies om te betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van artikels te verbied wat die Kompanjie nodig gehad het en waarvan die voorraad vir almal ontoereikend was. Die agtiende jaar het binne daardie gemiddelde gesit nadat ’n Maart-vrede die oorlogstydse bod beëindig het. ’n Betalende reede het nie ’n genoemde droogtejaar nodig gehad om ’n betalende reede te bly nie. Sewentig skepe ’n jaar het nog beesvleis, wyn, water, ’n hospitaalsaal, en nou ’n klippier by die winterbaai nodig gehad. Die taverne van die seë het die vrede getel soos dit die bloei getel het. [3] [9]
Vreemdelinge het begin om die dorp in Tafelvallei as Kaapstad te ken, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelyk gemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine waaruit die inwoners water gekry het, is hernu. Die stadhuis—dieselfde wat nog in gebruik is—is deur die burgerraad gebou. Die vestings is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van die Soutrivier opgerig. Die hospitaal in Tafelvallei was aan die verval; materiale is vir ’n nuwe een versamel, maar die werk is nog nie begin nie. Die begraafplaas om die kerk het nog gesit; die begraafplaas tussen die Leeukop en die oewer van die baai was nog nie oop nie. Die Wapenpleyn het nie meer slegs met milisie-oefening geklink nie. Die Caabse Vlek was aan die verander na ’n naam wat vreemdelinge al gebruik het. Die voltooiing van ’n klippier by Simonstad in 1768 was dieselfde burgerlike energie op die winterbaai gerig. Nie slegs in die dorp nie, maar in die plattelandse distrikte, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Stellenbosch is al ná die drosdybrand van Oktober 1762 uitgebrei, en in Mei is die rivier geskuif. Die agtiende jaar het daardie werke onder ’n goewerneur gesit wie se lewe gewanhoop is, wat sonder sy vorige krag herstel het, wat agt-en-sestig was en dikwels aan sy bed gebind, en wat in Maart 1767 tot gewone raadslid van Nederlands-Indië verhef is. Openbare sowel as private onderneming het onder die voortslepende pokke verslap. Die eikeheining, die fonteine, die stadhuis, en nou die klippier het nog gestaan. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se beurs en dan sy rivier en sy vee gerek: in Maart het berig van vrede tussen Frankryk en Engeland die voorsieningsbloei beëindig wat pryse verdubbel en verdriedubbel het sedert die Mauritius-vloot van Desember 1758 en Januarie 1759; sporadiese pokkegevalle het ná die Deense skip van 1767 nog geloop, wat tussen agtien en negentienhonderd aangeval en 575 doodgemaak het; op die 30ste van Mei het ’n vloed Stellenbosch etlike ure met algehele vernietiging gedreig, en Martin Melk het die rivier se loop verander; in die winter het San Pieter Loubser se vee in die Bokkeveld weggevoer en Hermanus Vos met gifpyle doodgemaak, en Dirk Koekemoer se kommando het drie weke tevergeefs gesoek; in dieselfde kalender is ’n klippier by Simonstad gebou ná die 1765-hospitaal en die pakhuise, met slaghuis, bakkery, werkwinkels, en ’n woning vir die beampte in beheer. Onder Tulbagh was 1768 nie ’n jaar van verowering nie maar van ’n geslote bod, ’n voortslepende Deense restant, ’n verlegde rivier, ’n leë kommando, en ’n winterpier—terwyl boere nog in ’n stiller baai by ’n neutrale taverne van die seë verkoop het, behalwe wanneer die Kasteel eerste geneem het. Die agtiende jaar het gesluit met Cloppenburg bevestig, Plettenberg in sy eerste volle kalender as fiskaal-onafhanklik, Le Sueur in ’n sierliker drosdy langs ’n geskuifde rivier, Mentz by die gehuggie, Kirsten nog as resident by ’n winterhawe wat nou ’n kliprand gehad het, en Tulbagh nog in die eerste stoel, gewone raadslid, agt-en-sestig, dikwels aan sy bed gebind, sonder sy vorige krag. Die tuine van 1652 was honderd-en-sestien jaar agter. Die bloei het geëindig. Die pier is gebou. [3] [4] [7] [8] [9]