Boer History1831 aan die Kaap die Goeie Hoop: Cole, die Grahamstown Journal, Theopolis, en Goderich
Menzies, Pompey, en Thomson by die Kat — Januarie–Julie 1831
Luitenant-generaal sir Galbraith Lowry Cole was in sy derde Kaapse jaar. Hy het op die 9de van September 1828 die eed afgelê, ná ’n oortocht van Mauritius in HMS Tweed. Die grens wat hy geregeer het, was nie ’n nuwe oorlog aan die Visrivier nie. In Mei 1829 het kolonel Henry Somerset en kaptein Andries Stockenstrom Maqoma uit die Kat-valleie verdryf, en van Junie het Khoikhoi die grond as ’n vrypag-nedersetting ingeneem. Op die 2de van Januarie 1830 het Cole daardie eksperiment as ’n sukses verder as sy vurigste verwagtinge beoordeel. Die vraag in 1831 was of ’n vrypag-Khoikhoi-nedersetting van ongeveer 400 vierkante myl sy oeste en sy vee sonder ’n eie landdros kon hou, en of ’n regeringpredikant wat uit die tesourie betaal word die Londense genootskap van die Kat sou verdryf. [3] [4]
Stockenstrom het ’n pryshings genaamd Pompey aangebied aan die Khoikhoi wat, op die 1ste van Januarie 1831, bevind sou word die meeste op sy plek gedoen het. Regter Menzies het die geleentheid gebruik om die nedersetting te besoek terwyl hy op rondgang in die oostelike provinsie was, en het aan die goewerneur ’n hoogs gunstige verslag oor die stand van die liggings aan die Kat geskryf. Hy het die oeste van mielies, sorghum, en pampoene geprys, en die vaardigheid en arbeid wat aan besproeiing bestee is. By Balfour het John Valentyn die water oor ’n kloof van meer as 60 voet in ’n trog van groot uitgeholde bome laat loop. Willem Valentyn het ’n groot en gerieflike kothuis, buitekant witgekalk, voltooi en bewoon; uit die toestand van alles om sy plek het Menzies gedink hy het elke kans om die Pompey-hings te wen. So ver as die regter ’n mening kon vorm, het die nedersetting tans geen landdros nodig wat daaraan toegeken is nie, en die mense het gelyk heeltemal in staat om hul eie sake sonder die inmenging van enige Europeër te bestuur. Die brief het saakgemaak omdat ’n puisne-regter, nie ’n sendeling, nou die kasteel gesê het die Kat homself kan regeer, en omdat Pompey ’n prys vir werk op die grond was, nie vir ’n petisie in Londen nie. [4]
Ds. James Read het nog by Philipton gesit, die ligging van Andries Stoffles, byna geheel deur sy genootskap onderhou, met Sondagskole en dagskole in volle werking. Cole was nie geneig om die agente van die Londense genootskap in die nuwe nedersetting te begunstig nie. In Julie is ds. William Ritchie Thomson, wat gretig was om die Tyumie te laat, teen ’n koste vir die regering van 200 pond per jaar na die Kat gestuur. Thomson was ’n predikant van die Skotse kerk wat as agent van die Glasgowse sendinggenootskap uitgekom het, en daarna die pos van regeringsagent by die Tyumie in opvolging van ds. John Brownlee aanvaar het. Cole se ontwerp was dat ’n bekwame en ywerige predikant op openbare koste die agente van die Londense genootskap sou dwing om te onttrek, en dat inmenging deur ds. dr. John Philip verhoed sou word. Die ontwerp het misluk. Read het geen bystand uit die openbare tesourie ontvang nie en het nie gegaan nie. Die stipendie het saakgemaak omdat die Kat nou twee predikante gehou het — een deur die kasteel betaal, een deur Londen betaal — en omdat Cole 200 pond bestee het om ’n kapel leeg te maak wat vol gebly het. [3] [4]
Die donkerder kant van die prent was nog die kant waarna dié wat vir orde verantwoordelik was, moes kyk. Namate die nedersetting in voorspoed toegeneem het, het dit groter versoeking gebied aan dié wat op roof gewag het. Die toegekenede gebied was ongeveer 400 vierkante myl en het aan byna drie kante aan ruwe berge gegrens. Skuiling en veilige wegkruipplek kon deur alle indringers gevind word. Xhosa, Fingo, Batswana, en Gonaqua het in die vestings gesit of op die lande gesit, en ordonnansie vyftig van die 17de van Julie 1828 het nog verhoed dat die lediges vir swerwery in hegtenis geneem word. Tyali was nog in die Afgestane Gebied, en het die vallei van die Mancazana suid van die land wat aan die Khoikhoi toegeken is, beset. Botumane en Eno was ewe bedrywig. Die valleie het hierdie jaar dus oopgegaan op Menzies se brief van lof, ’n pryshings na ’n perd genoem, Thomson se Julie-stipendie, en drie kapteins wat nog op afgestane grond gesit het en Maqoma nie vergeet het nie. [3] [4]
Tyali, Erasmus, en die Zeko-aanklag — Julie–Augustus 1831
Ongeveer ’n jaar ná die Junie-dryf, naamlik in Julie van hierdie jaar, was Stockenstrom die kraals van Tyali aan die besoek toe daardie kaptein die onderwerp van die Zeko-ekspedisie opgebring het. Hy het gesê dat Zeko en sy manne in koelbloed geskiet is, dat hulle ongewapen was en die boere gehelp het om die vee te dryf toe hulle moedswillig vermoor is. Die stelling het die kommissaris-generaal beweeg om ’n private ondersoek te begin. In die uitvoering daarvan het hy hom merkwaardig tot die versameling van getuienis vir die vervolging beperk. Behalwe dat hy aan veldkommandant P. Rasmus Erasmus geskryf het om hom aan te raai om te hoor wat die Xhosa teen hom aankla, is die burgers nie genader nie en het hulle niks van hierdie aanklagte geweet totdat dit jare daarna in Londen vorentoe gebring is nie. Die getuies op wie se woorde Stockenstrom staatgemaak het, was hoofsaaklik Xhosa wat nie teenwoordig was nie. Die ondersoek het saakgemaak omdat ’n aanklag van moedswillige moord teen ’n veldkommandant, as dit waar was, ’n militêre oortreding onder Somerset se bevele was, en omdat ’n private lêer in die kommissaris-generaal se lessenaar nie ’n hof by Grahamstad was nie. [4]
Twee Khoikhoi wat die kommando vergesel het, is ondersoek. Boesak Tamboer, ’n agterryer van Erasmus, het gesê hy het geen assegaaie gesien nie en die indruk gewek dat Zeko en sy mense vriendelike dade verrig het toe hulle gedood is. ’n Nota is by sy getuienis gevoeg, gedateer die 16de van Julie van hierdie jaar: dit was nodig om op te merk dat die getuie herhaaldelik ontwykend was, en dat die bostaande antwoorde met moeite verkry is, sodat sy stelling met groot agterdog ontvang moet word. Lodewyk Peffer, die ander, het geen verklaring onder eed van hom geneem nie. Al wat hy te sê gehad het, was dat hy die stormloop van vee gesien het ten gevolge van geskreeu van ’n afstand, dat hy nie gehoor het dat Erasmus enige bevel tot vuur gee nie, en dat hy ’n man in grys pantalon en ’n tiervelkaros sien skiet het — en ’n ander inboorling het gesê die man só geklee was nie Zeko nie. Dit is waar dat Stockenstrom in hierdie jaar aan Erasmus gesê het waarvan die kaptein Tyali hom beskuldig het. Die nota het saakgemaak omdat die enigste Khoikhoi-ondersoek wat Stockenstrom as getuienis gemerk het, dié was wat hy self as verdag bestempel het, en omdat Erasmus van die aanklag vertel is sonder om voor sy eie bure daarop te antwoord. [4] [4]
Stockenstrom het die saak wel in ’n brief van die 31ste van Augustus van hierdie jaar aan die goewerneur gerapporteer, en verwag dat dit die onderwerp van ’n geregtelike ondersoek sou word. Niks is gedoen nie. Cole lyk of hy gedink het dit was die kommissaris-generaal se eie besigheid. In werklikheid was dit ’n saak vir die oorweging van die kommandant van die grens, kolonel Somerset, aangesien die manne onder sy bevele was en dit dus, as dit bestaan het, ’n militêre oortreding was. Somerset het niks van hierdie aanklagte geweet nie. Ook nie kaptein Duncan Campbell, die siviele kommissaris van Albany, wat gesê het hy sou beweeg het as hy daarvan gehoor het nie. Ten spyte van die getuienis ten gunste van Erasmus en sy manne het Stockenstrom nie van mening verander nie. Die brief het saakgemaak omdat ’n goewerneur wat nie ’n hof sou maak nie die aanklag in Londen laat ryp word het, en omdat nóg Somerset nóg Campbell vertel is dat ’n veldkommandant onder hul bevele van moord beskuldig staan. [4]
Die Junie-dryf self het in die twaalf maande nie sy feite verander nie. Erasmus se linkerafdeling van 60 burgers het die oggend ná die 17de van Junie 1830 Zeko se hutte in sig gekry, ongeveer 2500 stuks geneem, die melkkoeie gelaat, en is deur 18 ongewapende manne vergesel om die vee na Willshire te dryf. In die bos het die vee omgedraai, is Zeko en 6 van sy manne geskiet, en is ongeveer 1000 stuks deur die aanvallers herower. Somerset en Stockenstrom het Erasmus geloof. Wat hierdie jaar se ondersoek bygevoeg het, was nie nuwe vee aan die Keiskama nie, maar ’n kaptein se woord in Julie geneem, ’n Khoikhoi-ondersoek op die 16de as verdag gemerk, en ’n goewerneur wat dit nie ’n hof sou maak nie. [3] [4]
Theopolis, Philip, en Cole se verslag — Mei 1831
In November 1830 het Cole, ingevolge instruksies van Downing Street, ’n ondersoek ingestel na die aanklag dat grond van Theopolis afgesny is. Philip se Researches het dit laat lyk asof nie net grond buite die oorspronklike diagram nie, maar een derde van wat die diagram self omvat het, van die instelling geneem sou word. Die grond wat sir John Cradock in 1814 toegeken het, was ’n vierkantige strook van ongeveer 3000 morg. Mondelinge vergunning om buite daardie grense te wei is gegee terwyl die land byna onbewoon was, en lord Charles Somerset het daardie vergunning in 1817 bevestig. Ná die Britse setlaars in 1820 aangekom het, moes die vryheid buite die eintlike perke beperk word. Ver van die oorspronklike toekenning ontneem te word, het Theopolis in 1825 ’n byvoeging van byna 2000 morg ontvang. ’n Kommissie het gesit bestaande uit kaptein Campbell en luitenant Hope namens die regering, mnr. Thomas Phillips en ds. G. Barker namens Philip, tesame met twee landmeters. Die resultate was dat daar hoegenaamd geen inbreuk op die Theopolis-gronde was nie. Wat die diagram betref wat Philip gepubliseer het, is ontdek dat Philip self, tesame met ’n mnr. Wright, ’n onderwyser by Theopolis, werklik die veranderinge op hul afskrif van die oorspronklike aangebring het en dit in sy verminkte staat gepubliseer het, met die regeringlandmeter se naam nog daaraan. Die kommissie het saakgemaak omdat Downing Street die inspeksie ná ’n boek in Engeland gepubliseer beveel het, en omdat die diagram wat ’n regeringlandmeter se naam gedra het, nie die landmeter se diagram was nie. [3] [4]
Cole het op die 10de van Mei van hierdie jaar ’n lang verslag hieroor aan viscount Goderich oorgedra. Hy het Philip se eis tot die grond wat na bewering afgesny is, ’n monsteragtige en ongegronde eis genoem, en bygevoeg dat Philip erken het dat hy, ’n mnr. Wright, en die residensiële sendeling die partye was wat uit hul eie metings hul afskrif van die oorspronklike diagram verander het, wat Philip daarna in sy verminkte staat gepubliseer het met die regeringlandmeter se naam nog daaraan, en sodoende, per abuis miskien, ’n skyn van egtheid gegee het aan ’n aanklag wat geen grond in feite gehad het nie. Veranderinge of byvoegings van hierdie aard in amptelike dokumente was minstens ongerieflik, wanneer die doel was om feite vas te stel eerder as om foute te steun. Die despêche het saakgemaak omdat die sekretaris van staat nou die goewerneur se woord gehad het dat die Theopolis-eis monsteragtig was, en omdat ’n verminkte diagram met ’n landmeter se naam nog daarop die getuienis was wat Philip in Engeland gebruik het. [3] [4]
Ver van Philip se reputasie in Engeland te skaad, lyk dit of dit alles as niks meer as deel van die vervolging wat hy in die kolonie ly, beskou is. Sy eie houding was kenmerkend: hy het almal wat aan die ondersoek deelgeneem het, van korrupsie en oneerlikheid beskuldig. Cole, kommentaar lewerend, het gesê dat die eer en die professionele reputasie van here wat tot die getroue vervulling van hul openbare pligte beëdig is, en wat by geen moontlikheid by die uitslag van die inspeksie by Theopolis belang kon hê nie, die getuienis van ooggetuies tot die operasie, ja, die karakter self van sy eie medewerker as ’n man van waarneming en verstand, alles sonder skroom deur Philip opgeoffer is aan die hoër geloofwaardigheid van Khoikhoi-getuies wat hy self vyf jaar gelede ondersoek het, toe hy openlik besig was met die samestelling van aanklagte nie net teen die regering nie maar teen die hele kolonie. Onverstoord deur hierdie sake het Philip sy koers voortgesit. Dit was in hierdie tyd, waarskynlik bewus van die erkenning wat hy van die regering in Engeland ontvang het, dat hy met ’n houding van gesag onder die Xhosa-kapteins gegaan het en hul griewe met hulle bespreek het. Cole was oortuig dat hierdie gesprekke veel te doen gehad het met die skandelike optrede van die Xhosa kort daarna, maar hy kon geen bewys lewer nie en kon dus geen amptelike kennis daarvan neem nie. Die gesprekke het saakgemaak omdat ’n superintendent wat Downing Street as raadgewer behandel het, nou met kapteins gepraat het asof hy ’n inkosi was, en omdat Cole nie sonder bewys sou optree nie. [3] [4]
Die Mackay-uitspraak van Julie 1830 het Philip in die kolonie se eie hof as ’n lasteraar genoem. Sir John Wylde het dit as ’n valse en kwaadwillige laster beskou, regter Burton as ’n laster en leuen, en Menzies as volkome sonder grond. Uitspraak is vir 200 pond en koste gegee, en die koste het byna 1000 pond beloop. Gedenkskrifte het na die sekretaris van staat gegaan met die aanname dat Philip in persoonlike gevaar was. Wat Mei van hierdie jaar bygevoeg het, was nie nog ’n lastersaak nie, maar ’n goewerneursbrief van die 10de wat die Theopolis-eis monsteragtig genoem het, ’n diagram met die landmeter se naam nog daarop, en ’n superintendent wat nie versteur sou word nie. [3] [4]
Stellenbosch en die strafboeke — April 1831
Die bevel in die raad van die 2de van Februarie 1830 het vereis dat elke slawe-eienaar ’n strafrekordboek moes hou en dit twee keer per jaar aan die beskermer moes voorlê, wanneer die eienaar of bestuurder onder eed tot die juistheid daarvan moes sweer. Dit is op die 12de van Augustus 1830 in Kaapstad gepubliseer, om van en ná die 26ste in werking te wees. Dieselfde behandeling is vereis vir slawe dun oor Suid-Afrikaanse plase versprei as vir dié wat in bendes op ’n Wes-Indiese suikerplantasie werk. Kos, klere, werksure, en baie ander besonderhede is tot in die fynste besonderhede neergelê. Daar was baie bepalings wat in Suid-Afrika nie nagekom kon word nie. Cole het aan Goderich geskryf dat die slawe-eienaars eenparig vasbeslote was om die strawwe van die wet te ly eerder as om aan sy bepalings betreffende daardie boek te voldoen, en dat hy selfs as hy die middele gehad het, dit nie as reg sou beskou om die nakoming van hierdie bevel af te dwing sonder ’n groter militêre mag as wat destyds in Suid-Afrika was nie. Die boek het saakgemaak omdat dit elke slaan in ’n beëdigde opgawe verander het, en omdat eienaars wat meisies deur intekening sou vrykoop, nogtans geweier het om twee keer per jaar hul eie name onder ’n strafboek te sit. [3] [7]
In Stellenbosch was daar iets soos ’n onlus. Op die 11de van April van hierdie jaar het ’n paar slawe-eienaars na daardie dorp gegaan om hul strafrekordboeke aan die assistent-beskermer voor te lê, wie se kantoor in die openbare gebou was, nou die teologiese kweekskool. Sodra hul doel bekend geword het, het ’n aantal mense saamgekom en begin om hulle uit te jou en met vuilgoed te gooi. Die assistent-beskermer het probeer om mnr. Faure, die residensiële landdros, te sien, wie se kantoor in dieselfde gebou was; maar hy is toegang geweier. Die onlustelinge het die vensters van die huise van die assistent-beskermer en ’n ander persoon wat hulle teenaansteeklik was, gebreek, en beheer van die dorp gehou tot die verstryking van die 5 dae wat die wet vir die voorlegging van die boeke bepaal het. Faure het die omstandigheid eers op die 16de gerapporteer, en toe hy om ’n verduideliking gevra is, geantwoord dat hy vanweë die swakheid van die konstabelmag dit nie as reg beskou het om in te meng nie. Cole het hom daarop van amp ontneem. Sewe van die vernaamste onlustelinge is voor die volgende rondgaande hof by Stellenbosch verhoor. Hulle het skuldig gepleit, en is gevonnis om boetes van 10 pond elk te betaal en sekuriteit tot die bedrag van 20 pond te stel om die vrede te hou. Die onlus het saakgemaak omdat die eerste openlike verset teen die bevel van 1830 nie ’n gedenkskrif was nie maar gebreekte glas, en omdat Cole ’n landdros ontslaan het eerder as om die boek op te skort. [3]
Op die 27ste van Mei het Goderich Cole opgedra om ’n belasting — maar net van 5 sjielings — op alle slawe tussen 10 en 60 jaar op te lê; en selfs hierdie bevel is op ’n voorstelling van die goewerneur gekanselleer dat dit baie onverstandig sou wees om dit af te dwing. Op die 22ste van Mei het hy gemagtig dat die helfte van die boetes wat onder die verskeie bevele in die raad ontvang is, aan die tesourier van die Kaap die Goeie Hoop-genootskap tot bystand van verdienstelike slawe en slawekinders om hul vryheid te koop, betaal word, ’n genootskap wat op die 27ste van Junie 1828 in Kaapstad gestig is en wat, met middele byna geheel tot koloniale intekeninge beperk, die vrylating van ongeveer 25 meisies per jaar kon bewerkstellig. Die belasting het saakgemaak omdat Downing Street nog na ’n heffing op slawe-eiendom gereik het, en omdat Cole nie eers 5 sjielings sou invorder nadat Stellenbosch ’n boek uitgejou het nie. [3]
Goderich, die afgestane plase, en die November-bevel — Mei–November 1831
Onder die kennisgewing van die 2de van Augustus 1830 het Stockenstrom toekennings tussen die Winterberg en die samevloeiing van die Koonap en die Vis aan ongeveer honderd individue uitgereik, sonder onderskeid gekies uit die gesinne van ou koloniste en onlangse Britse setlaars, geen ander onderskeid as dié van persoonlike geskiktheid in ag geneem nie. Die plase was vry van heffing of huur. Die begunstigdes moes hulle persoonlik beset en ’n aantal weerbare Europeërs wat wapens kon dra, onderhou, sodat ’n plaas van die gewone grootte van 3000 morg minstens 4 man daarop sou hê. Die gebruik van slawearbeid was verbied. Onder hierdie stelsel is die vestiging van die grens op ’n wyse wat goed by die land gepas het, uitgevoer, toe ’n despêche van die sekretaris van staat daaraan ’n einde gemaak het. Op die 26ste van Mei van hierdie jaar het Goderich riglyne uitgereik dat Nederlandse boere van die afgestane gebied uitgesluit moes word. Engelse setlaars en Khoikhoi kon daar geplaas word, maar die grond moes verkoop, nie aan hulle gegee word nie. Hierdie instruksies is in Augustus gevolg deur ander dat geen kroongrond in enige deel van die kolonie vervreem mag word nie behalwe by openbare veiling, en dat een van die voorwaardes van die verkoping die uitsluiting van slawearbeid moes wees. Die goewerneur het probeer om die sekretaris van staat te beweeg om hierdie besluit te heroorweeg, maar sonder sukses. Die despêche het saakgemaak omdat dit die een stelsel tot stilstand gebring het wat Cole gedink het die Winterberg met gewapende manne op vrypag sou hou, en omdat Nederlandse gesinne wat al gekies was, nie die grond sou kry nie. [3]
Die uitgawes van die kolonie het voortgegaan om die inkomste te oorskry. Cole, soos luitenant-generaal Richard Bourke voor hom, het sy rekeninge gebalanseer deur op die kapitaal van die leenbank te trek. Goderich het probeer om dit deur besnoeiing reg te stel. In Mei van hierdie jaar het hy instruksies uitgereik dat verskeie ampte, met salarisse daaraan verbonde tot altesaam 3718 pond per jaar, summier afgeskaf moes word. Namate ander poste vakant geword het, moes hulle deur manne met verminderde salarisse gevul word, of twee poste tot een saamgevoeg word. Die eerste van hierdie bevele is uitgevoer. By Port Frances is die amp van hawe-meester in hierdie jaar afgeskaf. Die besnoeiing het saakgemaak omdat ’n kolonie wat al op die leenbank getrek het, nou 3718 pond salarisse met een slag verloor het, en omdat die Kowie die hawe-meester verloor het wat dit as ’n hawe gemerk het. [3] [4]
Die bevel in die raad van die 2de van November van hierdie jaar het die ure van slawearbeid tot 9 daagliks beperk, die indiensneming van slawe tussen 6 in die aand en 6 in die oggend verbied, en beskermers en assistent-beskermers geregtelike en polisiebevoegdhede gegee met die reg om te enige tyd op landgoedere en in slawewonings in te gaan, met ander klousules byna ewe vernietigend vir die eienaars se gesag. Daardie bevel is in die kolonie ontvang saam met ’n ander van die 6de van Februarie 1832, wat slawe-eienaars behalwe dié wat in Kaapstad en Grahamstad of binne 20 myl van daardie plekke woon, van die hou van strafrekordboeke onthef het, en albei is gepubliseer om op die 28ste van Augustus van die volgende jaar in werking te tree. Die bevele van 1830 en van hierdie jaar het reëls neergelê oor die kos, klere, werksure, en ontspanning wat vir slawe voorsien moes word. Die November-bevel het saakgemaak omdat ’n nege-uur-dag en ’n beskermer se reg van toegang elke plaas bereik het wat nog slawe gehou het, en omdat Stellenbosch gewys het wat ’n boek sonder soldate sou kos. [3] [7]
Die vraag of ’n kennis van Engels ’n noodsaaklike kwalifikasie in ’n jurielid was, onbeslis gelaat sedert die handves van justisie, is in hierdie jaar werklik beslis. Tot dan was die groot meerderheid van die blanke inwoners van die land blootgestel om van die jurie uitgesluit te word. In die rondgaande hof by Worcester in 1828 het een van die regters strafsake vir verhoor na Kaapstad verskuif omdat ’n Engelssprekende jurie nie in ’n Nederlandse distrik gevind kon word nie. Die Kaapse jurie het uit 9 in plaas van 12 bestaan. Die beslissing het saakgemaak omdat Nederlandse distrikte drie jaar onder die risiko van ’n bank gesit het wat hulle nie sou neem soos hulle was nie, en omdat ’n jurie van nege nog nie ’n jurie van twaalf was nie. [7]
Burgstraat-kapel, spaarbanke, en Tafelbaai — Februarie–Oktober 1831
Op die 26ste van Oktober 1829 is die hoeksteen van die Wesleyaanse kapel in Burgstraat — later bekend as die metropolitaanse saal — gelê, en op die 13de van Februarie van hierdie jaar is die gebou vir openbare erediens oopgemaak. Die lede van die Engelse episkopale gemeenskap het nog die Nederduitse gereformeerde kerk gebruik. Sint George se steen het op die 23ste van April 1830 in die tuin gegaan, en op die 24ste het Bergstraat ’n heiligesnaam gekry; die kerk self sou nie in hierdie kalender oopgaan nie. Die ou Nederduitse gereformeerde kerk was te klein, en ’n ander in ’n ander deel van die dorp is besluit, maar daardie steen was nie vir hierdie jaar nie. Ná April 1830 is Sint Georgesstraat op donker nagte met olielampe verlig, deur intekening van die huiseienaars voorsien en onderhou. Fatsoenlike vroue wat saans uitgegaan het, is gewoonlik in ’n draagstoel gedra, en ’n slaaf het vooruit geloop met ’n lantern. Vroeë ure is gehou, en baie min mense van die beter klasse het ná nege buite gebly. Die kapel het saakgemaak omdat Burgstraat nou ’n Wesleyaanse gemeente in sy eie mure gehad het, en omdat Sint George nog ’n straatnaam sonder ’n voltooide kerk gehad het. [3]
By ’n vergadering in die kommersiële saal op die 22ste van November 1830 is resolusies aangeneem ten gunste van die stigting van spaarbanke op dieselfde beginsel as dié in Engeland, en ’n komitee is aangestel om die projek uit te voer. Die regering het die ontwerp goedgekeur, en op die 8ste van Junie van hierdie jaar is ’n ordonnansie uitgereik wat dit wettig gemaak het. Op die 25ste van dieselfde maand het die eerste spaarbank, eintlik so genoem, begin om deposito’s in ’n kantoor in Sint Georgesstraat te ontvang, en daarna was dit elke Saterdagaand van vyf tot sewe oop en elke Dinsdag van elf tot een. Rente is teen die koers van 4 persent toegestaan. In ’n baie kort tyd is takke by die verskillende setels van magistratuur gestig, en is hulle tot groot diens van die armer klasse van die mense bevind. Daar was vantevore ’n afdeling van die regeringsbank oop vir die ontvangs van klein bedrae, die spaarbanktak genoem, maar in beginsel het dit nie van die ander depositotak verskil nie. Die ordonnansie het saakgemaak omdat ’n arbeider se Saterdagaand nou ’n wettige bank teen 4 persent gehad het, en omdat die regering se ou spaartak nooit ’n spaarbank in die Engelse sin was nie. [3]
In Maart van hierdie jaar is ’n vereniging genaamd die Suid-Afrikaanse brand- en lewensversekeringsmaatskappy gestig, met ’n ingetekende kapitaal van 30000 pond, en sy kantoor is in Kaapstad oopgemaak. Dit was die eerste maatskappy van die soort in die kolonie gestig, hoewel verskeie Engelse versekeringskantore agentskappe daar gehad het. Gedurende ’n swaar storm van die 16de tot die 18de van Julie is 6 skepe in Tafelbaai aan wal gedryf, gelukkig sonder lewensverlies; maar hul vragte, gewaardeer op 40000 pond, is vernietig. Hierdie ramp het daartoe gelei dat die regering die bou van ’n klippier onderneem het vanwaar ankers en kabels na skepe in gevaar om te breek, oorgedra kon word. Die enigste werf in hierdie tyd was een naby die kasteel, so ver lywaarts in winterstorms dat bote nie die ankerplek daarvan kon bereik nie. Die nuwe pier was aan die voet van Breestraat. Die storm het saakgemaak omdat 40000 pond vrag in drie dae aan wal gegaan het, en omdat die kasteelwerf nie ’n boot na ’n anker in ’n noordwester kon stuur nie. [3]
In Oktober van hierdie jaar is die wet wat, sedert Maart 1825, Kaapse wyn wat Groot-Brittanje binnekom 2 sjielings per gallon in Britse skepe gehef het, herroep, en die reg op Kaapse wyn is op 2 sjielings en 9 pennies, en op alle ander wyne op 5 sjielings en 6 pennies per gallon vasgestel. Die uitvoer van hierdie artikel het nou vinnig afgeneem. ’n Maandblad in kwarto-vorm, die Cape of Good Hope Literary Gazette, het in hierdie jaar in Kaapstad begin verskyn. In Januarie het die residensiële landdros by Port Elizabeth die goewerneur gevra om die strate te noem wat tot dan gevorm is, en dit is gedoen. By Uitenhage, in September, het die lang appèl teen die kontrakteur C. F. Pohl oor die Nederduitse gereformeerde kerk voor die hof gekom, toe die vorige uitspraak omgekeer is en Pohl in 1350 pond en koste veroordeel is — maar teen hierdie tyd was hy ’n ou man aan die word en het hy bankrot geraak, en kon hy nie betaal nie. In Januarie het ds. Alexander Smith van Uitenhage ouderlinge en diakens bevestig vir die Nederlandssprekende mense in Albany wat om ’n eie kerk gevra het, en van daardie datum af het die gemeente afsonderlik van ander bestaan. Op die 22ste van April het die ringsvergadering van Graaff-Reinet goedgekeur wat gedoen is, en as konsulent ds. George Morgan van Somerset-Oos verkies. Die weste het hierdie jaar dus ’n kapel in Burgstraat gebou, ’n bank in Sint Georgesstraat op Saterdagaande, ’n versekeringskantoor van 30000 pond, ’n pier waarvan ná ses wrakke gepraat is, ’n wynreg wat die uitvoer nie sou hou nie, genoemde strate by Port Elizabeth, en ’n gemeente in Albany wat nog geen dorp gehad het nie. [3] [3] [4]
Die Grahamstown Journal — Desember 1831
Kort ná die persordonnansie van die 30ste van April 1829 het heelwat koerante en ander periodieke in die lewe gekom, maar die meeste was kortlewend. Twee koerante het oorgebly: die Zuid-Afrikaan, deels in Nederlands en deels in Engels, wat op die 9de van April 1830 in Kaapstad begin het, en die Grahamstown Journal, ’n suiwer Engelse blad. Tot hierdie jaar was daar hoegenaamd geen poging om ’n koerant in die oostelike provinsie te begin nie. Trouens, dit was eers toe dat die gelukkiger weste die moeilikhede in verband met die regeringsbeperkings op die pers oorkom het en die South African Commercial Advertiser behoorlik gevestig geraak het. Die ordonnansie van 1829 het die pers van die goewerneur weggehaal en laster aan die regters gegee, op voorwaarde dat redakteurs, drukkers, en eienaars onder eed opgeteken en in 300 pond verbind is. Die ooste het onder daardie wet geen eie blad gehad nie. [3] [4]
Op die 30ste van Desember het die eerste nommer van die Grahamstown Journal verskyn; die oostelike rekening het daardie eerste nommer tot die 31ste gedateer. Die eerste redakteur en eienaar was mnr. L. H. Meurant, en saam met hom het mnr. Robert Godlonton, destyds ’n klerk in die siviele kommissaris se kantoor, van die begin af saamgewerk. Godlonton was hoofsaaklik vir die literêre stof verantwoordelik. Hy het die hoofartikels geskryf, en deur sy oordeel, vreeslose opregtheid, en bevel van kragtige Engels aan die Journal sy kenmerkende toon gegee. Hy het met die eerste party setlaars aangekom, ’n drukker van beroep, en het die materiaal saamgebring om daardie beroep te beoefen, maar aangesien die wette van die land dit verbied het, is sy pers en letters gekonfiskeer, en is hy gedwing om die ontberings van die vroeë dae op sy ligging te ly. Omdat hy niks van landbou geweet het nie, het hy as konstabel in die strate van Grahamstad begin en daarna, ná ’n onbeduidende pos in die landdroskantoor, hoofklerk van die siviele kommissaris geword, waar hy was toe sy verband met die Journal begin het. Die eerste nommer het saakgemaak omdat die ooste nou sy eie Engelse blad gedruk het, en omdat die klerk wat die leiers geskryf het, eens sy pers in Tafelbaai in beslag laat neem het. [3] [4]
Die Advertiser was die orgaan van die party om Philip, die redakteur, mnr. John Fairbairn, het Philip se dogter getrou, daarom was die sentimente in daardie blad oor die algemeen vyandig teenoor die blanke inwoners en lofprysend van die inboorlinge. Die setlaars is as cockney-speldmakers en draers van broeke wat bang was om ’n ware man in die gesig te kyk, genoem. Fairbairn was ’n bekwame man en sy mening het groot gewig gedra; dit was dus gelukkig vir die ooste dat dit ’n ewe bekwame man in Godlonton gehad het, wat geroepe gevoel het om die knuppel tot sy verdediging op te neem. Grahamstad het die metropool van die ooste gebly. Groot sakeplekke het tot stand gekom; hierdie, tesame met die vermeerderde waverkeer en die groei van die hoofmark vir alle soorte produkte, het die dorp die sentrum van die binnelandse handel gemaak. Wol en die inboorlingehandel het in hierdie tyd meer as enigiets anders ’n bestek vir die winsgewende benutting van kapitaal en arbeid gebied. Luitenant Daniell van Sidbury en majoor T. C. White het in 1827 met fynwolboerdery begin. Die twee onderwerpe, behalwe sake, wat die openbare aandag ingeneem het, was Philip se Researches en matigheid — of daardie vorm van onmatigheid bekend as teetotalisme. ’n Florerende genootskap is gestig. Port Elizabeth het in die geesdrif gedeel; die beginsels van die genootskap van daardie plek was egter op ’n breër grondslag, soos blyk uit reël nr. 3, naamlik dat geen lid van die Port Elizabeth Temperance Society sy grog sterker as drie dele gees en een van water mag neem nie. Die Journal het saakgemaak omdat Fairbairn nou ’n oostelike antwoord gehad het, en omdat Grahamstad se wol en waens eindelik ’n eie blad gehad het. [4]
Droogte, Thaba Bosigo, en die Fynns se terugkeer — 1831
In tye van droogte en sprinkane — en die jare 1830 en hierdie jaar was in hierdie opsig baie sleg — is die koloniale Boere gedwing om weiding vir hul vee in die noordelike streke te soek of alles deur verhongering te verloor. Daarom het hulle met hul gesinne noord getrek en baie maande daar gebly, totdat reën die gras in hul eie dele laat herleef het. Dit het hulle natuurlik in botsing gebring met die mense wie se vee om dieselfde weivelde meegeding het. Die hele land noord van die Oranje was ’n woesteny, beset slegs deur rowerbendes onder geen ander beheer as dié wat uitgeoefen kon word deur die klein persoonlike invloed van Andries Waterboer, Adam Kok, en die sendelinge. Die Koranas was ’n nomadiese en roveragtige volk, die vernaamste veediewe en die ergste vyande van die onskadelike Betshuana, wat hulle voortdurend beroof het om die handelaars uit die kolonie van die vee te voorsien wat hulle vir buskruit en brandewyn geruil het. San-bendes het op eie rekening verwoesting aangerig of by Griekwas en Koranas in groter rooftogte aangesluit. Hendrick Badenhorst met sy kinders en weduwee Kruger met haar twee seuns, vreedsaam met hul vee in die Griqua-land vertoewend, is deur Kok met ’n groot aantal van sy manne tot by die Oranje gedryf; aangesien die rivier in vloed was, moes die mense ’n paar dae op die oewer wag, en Kok het hul gewere en ammunisie geneem. Die droogte het saakgemaak omdat Boere wat hul eie gras vir die Oranje gelaat het, in Kok se bereik ingestap het, en omdat nóg Waterboer nóg Kok die mag gehad het om die eilande te polisiëer. [3] [4]
Ná ’n paar besoeke op soek na buit het in hierdie jaar ’n leër wat deur Moselekatse gestuur is, Thaba Bosigo beleër, maar kon die vesting nie inneem nie. Toe die beleëraars deur voedselgebrek tot terugtog gedwing is, het Moshesh hulle proviand vir hul tuisreis gestuur, met ’n boodskap dat hy in vrede met alle mense wil lewe. Hulle het weggegaan terwyl hulle sy lof gesing het. In hierdie tyd was die land langs die Oranje besmet met Griqua- en Korana-rowers, te perd en met gewere gewapen, diere en wapens wat die volgelinge van Moshesh nog nie besit het nie. Die berigte van die sendelinge wat omtrent hierdie jaar die Lesuto bereik het, was tot die uitwerking dat hulle nie net welwillend en dapper en van verskriklik vernietigende wapens soos ander wit manne voorsien was nie, maar dat hulle towerkragte besit het. Die verhale van ds. Moffat by Kuruman het tot die oortuiging gelei dat hy kennis van ’n buitengewoon kragtige medisyne van hierdie soort besit, omdat die Batlhaping in die twee jaar ná sy besoek gespaar is terwyl ander Betshuana-stamme byna uitgeroei is. Moshesh het 200 stuks vee aan Adam Kok by Philippolis gestuur met die versoek dat hy in ruil van ’n sendeling voorsien mag word; onderweg is die vee deur ’n bende Korana-rowers gevat. Die beleg het saakgemaak omdat Moselekatse se leër op die berg misluk het en op Moshesh se kos huis toe gegaan het, en omdat 200 stuks vir ’n sendeling betaal nooit Philippolis bereik het nie. [3]
Op die 10de van November van hierdie jaar is al die vee op die kommissaris-generaal se plaas verkoop, aangesien hy van voorneme was om sy amp neer te lê en in ’n ander land te vestig. Die veiling is bygewoon deur ’n aantal van die Katrivier-mense sowel as die Boere van die distrikte. Daar het wrywing ontstaan in verband met die krediet wat aan die Khoikhoi gegee sou word en die weiering van sommige van die boere om as sekuriteit vir hulle te staan, en hulle is verder vertoorn, so is gesê, deur deur die boere uitgelag te word. Dit is al die grond in feit wat daar was vir enige casus belli tussen die twee rasse. Vroeg in Desember was daar gefluister tot die uitwerking dat die Khoikhoi by die Katrivier voorberei om in opstand te kom en ongekende gruwels onder die Boere te pleeg. Hierdie het sterker geword met die gaan, totdat algemene verskrikking geheers het. S. J. Bekker, die veldkornet van Zwart Ruggens, het geskryf dat hy vreeslike tyding gehoor het dat die Khoikhoi en Xhosa moord pleeg, dat hulle daardie dag op Bruintjeshoogte sou begin, en dat die kommandant Piet Erasmus al dood was. ’n Vrou by Zwagershoek het geskryf dat daar by Somerset ’n swerm Khoikhoi was en dat hulle laat weet het dat die mense hulself met vituaal teen die nuwejaar gereed moes hou. Campbell het eers min agting aan die gerugte gegee, maar die algemene vrees en die skynbare voorneme van sommige van die boere om hul huise te verlaat het hom gedwing om die stand van sake voor die regering te bring. Hy, tesame met Somerset, is toe opgedra om te ondersoek. Getuies is by die Katrivier, by die Koonap, en by Somerset ondersoek, maar niks behalwe die onbetroubaarste hoorsê-getuienis kon êrens gevind word nie. Daar het gelyk of daar ’n mate van ontevredenheid by die Kat met veldkornet Groepe was, wat beskou is as te veel “Boernick” om hom te hê, maar wat enige voorneme betref om alle Europeërs voor die nuwejaar weg te blaas, is niks van enige aard uitgelok nie. Wat wel prominent uitgekom het, was die onguns waarmee baie van die Boere die begunstiging beskou het wat die regering aan die Khoikhoi in die stigting van die Katrivier-nedersetting gegee het. Veldkornet Buchner van Quagga Flats was van mening dat die regering die Khoikhoi bo die Boere verkies en bereid was om hul party teen hulle te kies. Die gerugte het saakgemaak omdat ’n veiling en ’n uitlag, in ’n veertien dae, ’n grenspaniek geword het, en omdat Campbell en Somerset geen opstand by die Kat gevind het nie — slegs die boere se woede dat Khoikhoi nou Maqoma se valleie hou. [4]
Nadat Dingane in Oktober 1830 ivoor na Grahamstad gestuur het en kaptein Campbell dit geweier het, het die Europeërs by Port Natal van die nadering van ’n Zoeloe-regiment te wete gekom en dit verstandig geag om uit die pad te kom. Die twee Fynns het na Buntingville in Pondoland gevlug; John Cane, Henry Ogle, en Thomas Holstead het na ’n bos op die Umzimkulu teruggetrek; en Nathaniel Isaacs het in die Amerikaanse brik St. Michael gelaat. Sodra Dingane se woede verby was, het hy vir die ander gestuur, en hulle het almal teruggegaan. Die Fynns het Buntingville op die 11de van Augustus van hierdie jaar gelaat in geselskap van mnr. James Collis, wat Natal die vorige jaar besoek het, en nou op pad van Grahamstad was om hom as handelaar by die hawe te vestig. Hy het verskeie assistente saamgeneem, onder hulle die ouers van William Wood, wat later Dingane se tolk was. Binne die volgende jaar het nog so 15 of 20 ander Engelse ook hul pad na Natal gemaak. Dingane het die blaam vir sy optrede teenoor hulle ná die terugkeer van sy gesantskap op Hlambamanzi gegooi, en op sy instruksies het Ogle daardie individu laat doodmaak. Die terugkeer het saakgemaak omdat Port Natal weer ’n handelaarskamp onder Dingane se beskerming was, en omdat die ivoor wat Grahamstad in Desember 1830 teruggestuur het, die hawe byna leeggemaak het. [3]
Ds. James Laing het in hierdie jaar as agent van die Glasgowse genootskap aangekom. In die jongste jare is sendingstasies grootliks oorkant die Keiskama vermenigvuldig. Die Glasgowse genootskap het een naby die bron van die Tyumie gehad, ’n ander by ou Lovedale verder af dieselfde rivier, ’n derde by Burnshill aan die Keiskama, en ’n vierde by Perie naby een van die bronne van die Buffelsrivier. Laing se aankoms het saakgemaak omdat Glasgow nou nog ’n predikant op daardie waters gehad het, en omdat Moshesh 200 stuks vir ’n sendeling betaal het en die vee op die pad verloor het. [3] [3]