Boer History1745 aan die Kaap die Goeie Hoop: Rhenius landdrost, Weerman by Zwartland, koringprys herstel
Rhenius volle landdrost en skeiding van die Benede-Breederivier — 31 Augustus 1745
Sedert Januarie 1744 het Johannes Theophilus Rhenius, voorheen ’n Kompanjiesboekhouer, as assistent-landdrost en sekretaris oorkant die Benede-Breederivier onder die landdrost van Stellenbosch gedien. Die dubbele ampt het onmiddellik ’n rangtwis met die vier heemrade wat op die 12de van November 1743 benoem is— Cornelis van Rooyen, Jan Loots, Andries Holtshuizen en Jacobus Botha—veroorsaak, en goewerneur Hendrik Swellengrebel se raad het probeer om die stoel tussen regterlike en distriksittings te verdeel. Daardie kompromis het glad nie gewerk nie. [3]
Op die 31ste van Augustus 1745 is die geskil beëindig deur die land oorkant die Benede-Breederivier van die distrik Stellenbosch te skei en mnr. Rhenius tot die volle rang van landdrost te verhef. Die Augustus-stap het ’n tweede landelike magistratuur buite Kaapstad geskep—die eerste blywende breek in die lang monopolie waardeur Stellenbosch-landdrost en heemrade wettig jurisdiksie oor alle binnelandse trekkers gehou het, selfs toe baie veeboere reeds buite praktiese regsbereik gewoon het. [3]
Die nuwe landdrost het in kalender 1745 nog geen vaste sitplek van magistratuur gehad nie. Vir ’n tyd het die hof by die woning van een van die heemrade vergader terwyl die kollege self ’n terrein gesoek het wat die regering nie sou vorm deur sittende huurders uit te sit nie. Vergunning om gekose grond te beset en geboue op te rig sou eers op die 25ste van Oktober 1746 kom, en die distriksnaam Swellendam eers op die 26ste van Oktober 1747. Binne 1745 was die bindende feite skeiding, volle landdrostrang vir Rhenius, en ’n werkende hof sonder ’n genoemde drostdydorp. [3]
Ses heemrade en ’n ongedefinieerde oostelike grens — 1745
Met volle landdrostrang is die getal heemrade tot ses vermeerder weens die groot omvang van die nuwe distrik. Die helfte van die heemrade moes elke jaar aftree nadat hulle ’n lys van ses name na die politieke raad gestuur het, waaruit daardie liggaam hul opvolgers gekies het. Die rotasiereël het die ouer Stellenbosch-praktyk nageboots terwyl die plaaslike kollege vergroot is om by ’n gebied te pas wat veel wyer was as die eerste vierman-ommegang van 1743–1744. [3]
Die grense van die nuwe distrik is nie anders omskryf as “waar die mag van die Edele Kompanjie eindig” nie. Daardie formule het die oostelike en binnelandse perke oop gelaat oral waar vryburgers en Kompanjiesgesag nog saam gereik het, eerder as om ’n opgemeette rivierlyn op die kaart vas te sit. Dit het ook later argumente gelaat oor hoe ver ’n landdrost se lasbrief geloop het wanneer veeboere verby Mosselbaai en die Groot-Brakrivier na die Gamtoos gedruk het. [3]
In institusionele terme het die Augustus-skikking ’n tydelike Breedse kollege in ’n vaste distriksregering onder Swellengrebel en die politieke raad omgeskakel. Rhenius het nie meer as Stellenbosch se ondergeskikte sekretaris in een gesig van die hof en as mededinger van die senior heemraad in die ander gesit nie; hy het ’n sesman-plaaslike kollege gelei wie se regterlike en distrikswerk nou aan ’n eie afsonderlike landelike magistratuur behoort het. [3]
Weerman eerste predikant van Zwartland — 9 Mei 1745
Goewerneur-generaal Gustaf Willem van Imhof se kerkprogram van 1743 het twee buitepreekstoele gelas. Roodezand het vinnig onder ds. Arnoldus Maurits Meyring opgekom. Die tweede terrein, op die 16de van Junie 1744 van die weduwee van Pieter van der Westhuizen aanvaar, het onder sieketrooster Wietse Botes en ’n skool oopgegaan, maar het tot die einde van daardie jaar nog ’n residensiële predikant ontbreek. [3]
Op die 9de van Mei 1745 is ’n ooreenkoms met ds. Rutger Andries Weerman, kapelaan van ’n verbygaande skip, aangegaan, en hy het die eerste predikant van die Zwartland-gemeente geword. Die Mei-kontrak het dus Van Imhof se tweede gemeentepersoneel voltooi deur dieselfde Indiaman-aanhoudingsmetode wat die goewerneur-generaal voorgeskryf het—trek ’n skipskapelaan na plaaslike diens eerder as om jare net vir ’n direksie-gestuurde predikant uit Nederland te wag. [3]
Die kerkplek is as Zwartlands Kerk bekend gebly tot 1829, toe dit die naam Malmesbury ontvang het. Weerman se aankoms het nie die terrein se fisiese nadele—ongelyke grond, somerputte en ’n algemene oortuiging dat brak grond ongeskik vir dorpsbome is—uitgewis nie, maar dit het wel ’n Gereformeerde predikant in die middel van die kolonie se beste koringstreek geplaas, met ’n warm mineraalbron naby en geen bergversperring tussen die gemeente en die Kaap nie. [3]
Zwartland-kerkraad gevorm — 8 Julie 1745
’n Kerkraad is op die 8ste van Julie 1745 gevorm, toe Pieter Venter en Gerrit Olivier as ouderlinge gekies is, en Jan Loubser en Floris Smit as diakens aangestel is. Twee maande na Weerman se ooreenkoms het die Zwartland-kerkplek dus van skool-en-sieketroos voorlopige orde na gewone Nederlandse Gereformeerde gemeente-regering met ’n dubbele bank van lekebeamptes beweeg. [3]
Die Julie-kerkraad het die patroon nagevolg wat reeds in Oktober 1743 by Roodezand gebruik is, toe Jacobus en Pieter Theron as ouderlinge goedgekeur is en Jacobus du Pré en Gerrit van der Merwe as diakens. Zwartland se vier name het die nuwe koringgordel-gemeente in plaaslike vryburgerhuishoudings gewortel eerder as slegs in Kompanjiesklerke, terwyl die predikant sy eerste beroep nog aan ’n skipskapelaanskap te danke gehad het wat deur raads ooreenkoms omgelei is. [3]
Met Botes se skool vanaf 1744, Weerman se preekstoel vanaf Mei, en ouderlinge en diakens vanaf Julie, het die tweede van Van Imhof se beveelde kerke as ’n werkende gemeente binne kalender 1745 voltooi gestaan. Die Kaap-, Stellenbosch-, Drakenstein-, Roodezand- en Zwartland-preekstoele het nou ’n vyf-gemeente Gereformeerde kaart gevorm wat die Augustus-grensraad as een kerklike stelsel kon behandel. [3]
Vyf gemeentes stel grense vas — 30 Augustus 1745
Die grense van die onderskeie gemeentes is op die 30ste van Augustus 1745 vasgestel deur ’n gekombineerde kerklike raad bestaande uit die predikant en ’n ouderling van elk van die vyf gemeentes, voorgesit deur ’n politieke kommissaris. Die sitting het een dag voor Rhenius se verheffing tot volle landdrostrang geval en die kerklike kant van dieselfde laat-Augustus-week afgesluit wat siviele jurisdiksie oorkant die Breederivier herorganiseer het. [3]
Daarna het sulke rade jaarliks vergader, op die derde Maandag van elke Januarie, om sake van gemeenskaplike belang te reël. Die Augustus-skikking het dus nie net ’n eenmalige gemeentekaart geskep nie, maar ’n vaste intergemeentelike kollege onder politieke voorsitterskap—’n kerklike teenpool van die landdrost-en-heemrade-masjinerie wat paaie, meulens en plaaslike justisie in die landelike distrikte bestuur het. [3]
Terwyl die getal gemeentes wat aan die staatsgodsdiens verbind is, so vermeerder en afgebaken is, het dissenters verbode gebly om kerke van ’n ander vorm van aanbidding te stig. Lutherane het ná die geweierde petisie van 1742 nog ’n residensiële predikant ontbreek, en die Morawiese onderneming onder George Schmit het met sy vrye tuisvaart in Januarie 1744 geëindig. Die vyf-gemeente Gereformeerde stelsel van 30 Augustus het dus konfessionele geografie uitgebrei sonder om die kolonie vir mededingende openbare preekstoele oop te stel. [3]
Indiese owerhede herstel die koringmagasynprys — Junie 1745
In 1744 het die Indiese owerhede die prys van koring wat by die Kompanjie se magasyns aan die Kaap afgelewer is, tot 9s. 4d. per muid verlaag. Aansienlike burgers het by Stellenbosch met die landdrost en heemrade byeengekom en aangevoer dat oesarbeid wat teen van 1s. 8d. tot 2s. per dag by stadsmense gehuur is, en Europese messelaars of skrynwerkers teen van 2s. 6d. tot 4s. per dag bo en behalwe kos, daardie magasynprys ná Kompanjiesgelde onvolhoubaar gemaak het. [3]
Die landelike kollege het die goewerneur en politieke raad versoek om Indië te petisieer om die prys weer tot 10s. 8d. te verhoog. In Junie 1745 het die goewerneur-generaal en raad van Indië tot wat van hulle gevra is, ingestem. Die Junie-antwoord het die hoër magasynsyfer herstel wat die Stellenbosch-beraad gesoek het en die prysgeskil wat deur die vorige jaar se Batavia-kant se verlaging geopen is, afgesluit. [3]
Die herstel het verder as ’n enkele tarieflyn gestrek. Koring was die stapelproduk wat Kompanjiesmagasyns vir skepe en Batavia gevul het, en die kontantopbrengs ná tiendes het bepaal of graanboere seisoenale slawe-arbeid kon huur en nog ’n bestaan kon maak. Deur die Kaapse petisie in Junie toe te staan, het die Indiese owerhede metropolitaanse aankoopbeleid weer met die kostestruktuur belyn wat die landdrost en heemrade ná die verlaging van 1744 op rekord geplaas het. [3]
Produksmarkvoorwaardes ná die Junie-herstel — 1745
Ná die Junie-besluit het die boere in ’n omskrewe markposisie gestaan. Die Kompanjie het by hulle soveel gewone wyn as wat dit nodig gehad het teen £5 5s. 10d. per legger skoon gekoop, en soveel koring as wat dit nodig gehad het teen 10s. 8d. per muid, waarvan die tiende afgetrek is en 9s. 7½d. skoon vir die verbouer oorbly. Daardie twee Kompanjiesaankooppryse het die stapel-kontantkant van Kaapse landbou onder Swellengrebel omraam sodra Indië die koringverlaging omgekeer het. [3]
Hulle kon surplusprodukte van enige aard aan enigiemand verkoop wat wou koop, mits hulle eers die Kompanjie se gelde van 10s. 8d. op elke tien muid koring en 12s. 6d. op elke legger wyn betaal; tweedens £1 0s. 10d. per legger aan die gelisensieerde wynhandelaars as hierdie artikel aan die meester of purser van ’n skip verkoop is; en derdens ’n fooi aan die fiskaal wanneer skeepsmense kopers van produkte was. Vrye verkoop het dus oop gebly, maar slegs deur ’n gelaagde skedule van gelde en middelmanheffings wat Kompanjie- en gelisensieerde belange op elke buitelandse of skeeps-transaksie gehou het. [3]
Klagtes oor die gehalte van die wyn het van die Indiese owerhede aangehou. Die direkteure het kundiges uit Europa gestuur om boere in behoorlike bereiding te onderrig, en die Kaapse owerhede het elke gekoopte legger getoets, maar die klagtes het soos tevore voortgeduur. Kalender 1745 het dus duideliker stapelpryse vasgestel sonder om die lang Indiese ontevredenheid met Kaapse wyngehalte op te los. [3]
Gamtoos-veeboere wes van die Groot-Brakrivier beveel — Januarie 1745
Teen die middel-1740’s is die land langs die kus deur Europeërs ’n paar myl verder oos as Mosselbaai beset. Sommige veeboere het grond op die walle van die Gamtoos in besit geneem, ver buite die ouer nedersettingsgordel en buite die tydelike oostelike merke wat die regering verkies het om te hou. [3]
In Januarie 1745 het die landdrost van Stellenbosch, handelende onder bevele van die goewerneur, hulle gelas om wes van die Groot-Brakrivier terug te keer. Die Januarie-bevel het die nog-verenigde Stellenbosch-magistratuur—maande voor die Augustus-skeiding van die Benede-Breederivier—gebruik om pastorale besetting van die Gamtoos terug te trek na ’n rivierlyn wes van die nuwer Mosselbaai-omgewing. [3]
Die omstandighede waaronder die veeboere geleef het, was egter so gunstig vir uitbreiding van die kolonie dat hulle nie lank binne die toegewysde perke gehou kon word nie. Die Januarie-terugroep het dus ’n duidelike goewerneursgrens vir 1745 opgeteken sonder om die dieper druk van leenplaas-pastoralisme ooswaarts te beëindig. Dit het ook getoon hoe siviele bevele nog deur Stellenbosch geloop het selfs vir land wat reeds na die nuwe Breedse distrik se toekomstige sfeer geskuif het. [3]
Roofdierpremies vereis uitstalling van die karkas — 1745
Van tyd tot tyd is regulasies uitgereik vir die bewaring van onskadelike wilde diere en vir die vernietiging van roofdiere. In November 1739 is die beloning vir die doodmaak van ’n leeu van ’n hoër vroeëre syfer tot £2 1s. 8d. verlaag, vir ’n luiperd tot £1 5s. 0d., en vir ’n hiëna tot 8s. 4d., die helfte betaal deur die Kompanjie en die helfte deur die burgerraad of deur landdrost en heemrade volgens distrik. [3]
In 1745 is ’n regulasie gemaak dat om die premie te verkry die dooie dier by die kasteel of by die kantoor van die landdrost uitgestal moes word. Voor daardie datum is die premie op uitstalling van die vel betaal, maar op hierdie tydstip is vermoed dat sommige gewetenlose persone pelse by die Khoikhoi van die binneland geruil het. Die nuwe reël het dus bewys van ’n draagbare vel na ’n karkas wat by ’n Kompanjie- of distrikskantoor aangebied is, verskuif. [3]
Die uitstallingsvereiste het fiskale beheer oor roofdierpremies verskerp op dieselfde oomblik dat die nedersetting landelike kantore vermenigvuldig het—Zwartland se nuwe gemeentemasjinerie, Rhenius se stygende Breedse hof, en die ouer Stellenbosch-kollege wat nog die Groot-Braklyn gepolisieer het. ’n Vel wat binnelands gekoop is, kon nie meer so maklik as ’n plaaslike slag deurgaan wanneer die hele dier gewys moes word waar klerke en landdroste dit kon sien nie. [3]
Kanonne op die Imhof-battery gemonteer — Julie 1745
Ná die September-1744-oorlogsdespats wat aangekondig het dat Frankryk en Engeland in oorlog was en dat die Nederlande spoedig betrokke kon raak, het die Kompanjie ’n lyn vestingwerke langs die oewer van Tafelbaai en ’n sterker Kaapse garnisoen beveel. Fort Knokke is in Oktober 1744 voltooi, die ouer Mauritius-werk amptelik as die Chavonnes-battery in November 1744 benoem, en die Imhof-battery se hoeksteen op die 23ste van November 1744 gelê. [3]
Die Imhof-werk was bedoel om die voorkant van die kasteel te dek en het uit die see se rand opgerys, waar winterstorme teen sy mure geslaan het. Kanonne is in Julie 1745 daarop gemonteer. Die Julie-bewapening het die November-fondament binne agt maande in ’n kanon-draende battery omgeskakel en die kasteel se seewaartse gesig ’n voltooide swaar punt in die nuwe kuslyn gegee. [3]
Daaromheen het die ligter batterye van dieselfde program—Swellengrebel, Elizabeth, Helena en Tulbagh tussen die kasteel en die Soutriviermond, en Heeren Hendriks Kinderen met tien kanonne tussen die kasteel en Chavonnes—die oop strandintervalle gevul. Kalender 1745 het dus die Imhof-swaar einde van ’n genoemde vestingstring voltooi wat onder die vorige jaar se oorlogsnuus begin is, terwyl Europese konflik nog gedreig het om die Nederlande in te trek. [3]
Landelike burgers lewer berede kontingente by die Kaap — 1745
Gedurende die tyd dat gevrees is die kolonie kon deur ’n vyand aangeval word, is van die burgers van die landelike distrikte vereis om ’n kontingent van vyftig berede manne te lewer om te help waghou by die Kaap. Elke maand is hulle deur vyftig ander afgelos, om die taak vir individue ligter te maak. Die rotasie het oorlogstydse wagdiens oor die binnelandse vryburgerbevolking versprei eerder as om ’n enkele landelike troep onbepaald by die Kasteel te hou. [3]
Daardie las het deur die jare van vrees ná die 1744-despats geloop en is eers as ’n groot verligting ervaar toe, op die 26ste van September 1748, die Britse oorlogskip Tartar berig van ’n wapenstilstand gebring het en die latere vrede van Aix-la-Chapelle die manne van militêre diens vrygestel het. Kalender 1745 het dus binne die aktiewe kontingenttydperk geval: Imhof-kanonne pas gemonteer, kusbatterye wat rys, en maandelikse aflossings van vyftig ruiters wat die landelike distrikte nog verskuldig was. [3]
’n Tydelike buitepos by St. Helenabaai, gestig om kennis te gee van enige skepe wat daar kon aandoen, het deel van dieselfde oorlogswagstelsel gebly tot dit met die vrede opgebreek is. Die ouer permanente poste—Saldanhabaai, Klapmuts, Groenkloof, Ziekenhuis en Rietvlei—het soos tevore voortgegaan, terwyl Waveren reeds in Oktober 1743 onttrek en verkoop is. Die berede kontingent van 1745 het dus ’n gemengde landskap van vaste buiteposte en nood-Kaapse wagontwerpe onder Swellengrebel versterk. [3]