Boer History1851 in Suid-Afrika: Hermanus, Viervoet, die grondwet uitgestel, en Fordyce
Hermanus van die 7de Januarie, Uithaalder, en Fort Armstrong van die 22ste Februarie — Januarie–Februarie 1851
Sir Harry Smith was goewerneur. Hy het die eed op die 1ste van Desember 1847 afgelê. Teen die jaarwending het hy in King William’s Town gesit. Hy het op die 30ste van Desember 1850 met 250 Kaapse berede skuts uit Fort Cox deurgekap, ná Boomah-pas op die 24ste en die brand van Woburn en Auckland op Kersdag. 84 lewens is in daardie eerste 3 dae geneem. Uit Fort Cox, terwyl die heuwels hom nog gehou het, het hy krygswet in Albany, Uitenhage, Somerset, Fort Beaufort, Cradock, Graaff-Reinet, Victoria en Albert afgekondig, en elke man tussen 18 en 50 opgeroep om in te skryf. Daardie opening het saak gemaak omdat die oorlog wat in Desember in die Amatola begin het, al binne die kolonie was, en omdat die Katrivier-nedersetting aan die koloniale kant van die lyn gesit het met manne wat nog nie gekies het nie. [3] [4]
Hy het die beskikbare reguliere uit Kaapstad opgeroep — sowat 300 of 400 — Khoikhoi-ligtings vir 6 maande gemagtig teen ’n premie van £2 met ses pennies per dag, rantsoene, ’n aandeel in buitgemaakte beeste, en rantsoene vir hul gesinne, en na Natal gestuur vir 3,000 of 4,000 Zoeloe om die Gqika in die rug te tref. Somerset is aangewys om as opperbevelhebber op te tree. Die Xhosa-polisie het met wapens en perde oorgegaan, behalwe 50 van vriendskaplike stamme. Die grensdistrikte is weer oortrek. Die stoompakket Bosphorus, eerste van die General Screw-lyn tussen Plymouth en Calcutta, skepe van minstens 1,400 ton met enjins van minstens 233 perdekrag, het op die 27ste van Januarie Tafelbaai binnegekom. Die pakket het saak gemaak omdat die maandelikse pos nou die Kaap elke rigting aangedoen het, en omdat die kolonie wat dit ontvang het, in die ooste onder krygswet was. [3] [4]
By Blinkwater, naby die Katrivier-nedersetting, het Hermanus Matroos gewoon, wat groot toekennings ontvang het en onlangs teen sy sin erfpag moes betaal. Voor die opstand het hy ’n partyganger van die Gqika-kapteins en ’n kanaal na die Khoikhoi geword, slinks genoeg dat ’n aansoek om wapens om die grens te verdedig toegestaan sou gewees het as daar enige oor was. Op die 7de van Januarie het hy die dorp Fort Beaufort aangeval met ’n horde Xhosa, Khoikhoi en mense van gemengde bloed. ’n Klein garnisoen was daar; die bevelvoerende offisier het dit raadsaam geag om die militêre geboue te hou en die inwoners gelaat om hulself te beskerm. Hulle het die aanvallers ontmoet as manne vir wie nederlaag vernietiging beteken het, en ná ’n kort skerp geveg hulle uit die dorp gedryf met ’n verlies van 50 dood, insluitend Hermanus self. Hy is in die eerste halfuur geskiet. Sy liggaam is gebuit en in die openbaar ten toon gestel. Die aanval het saak gemaak omdat Fort Beaufort ’n koloniale dorp was, nie ’n pos oos van die Keiskama nie, en omdat die Katrivier-rebellie nou ’n dooie leier en ’n lewende een gehad het. [3] [4]
Onder die pensioenarisse van die Kaapse berede skuts was Willem Uithaalder, ’n man van vermoë en ambisie wat ’n onafhanklike Khoikhoi-nasie met homself aan die hoof bedink het. Die rebelle het hom gekies; om hom het meer as 1,000 saamgetrek wat aan vuurwapens gewoond was. Somerset se proklamasie van begenadiging van die 3de van Januarie het hulle nie gehou nie. Die Katrivier-opstandelinge het Fort Armstrong ingeneem. Die eerste militêre beweging aan die regeringskant was om dit te herower. ’n Sterk mag van burgers, ligtings, Kaapse berede skuts en artilleriste met 2 kanonne, onder majoor-generaal Somerset, het dit op die 22ste van Februarie probeer. Die rebelle het hardnekkig weerstand gebied; ná ’n strawwe geveg waarin 3 burgers dood en 14 gewond is, is hulle met swaar verlies uitgedryf. By die Morawiese stasie Shiloh moes die Europeërs die plek in Februarie verlaat toe die inwoners ’n rebelse gees getoon het; die stasie is geplunder en tot puinhope gemaak. Mnr. Thomson se gemeente by die Katrivier het getrou gebly; westelike ligtings, veral van Genadendal, het deurgaans diens gelewer. Fort Armstrong het saak gemaak omdat dit ’n koloniale pos aan die Kat was, en omdat die herowering die opstand nie beëindig het nie — dit het net Uithaalder genoem as die man wat nog die duisend gehou het. [3] [4]
Theopolis van Mei, die 74ste van Mei, en die woude van die jaar — Maart–Desember 1851
Vir etlike maande kon min anders gedoen word om die vyand te stuit. Die goewerneur het die lojale inwoners, Europees en gekleurd, tot die wapen geroep, maar tyd het verloop voordat ’n toereikende mag versamel kon word. Die troepe was te min om aktiewe operasies te begin tot versterkings aankom. Die oostelike deel van die kolonie was aan die genade van die opstandelinge. Hulle het ’n tweede strooptog gemaak, groot kuddes beeste, skape en perde weggedryf, en op hul marslin gebrand en geplunder. Tog het hulle klein nederlae ontmoet. Die Thembu het Whittlesea herhaaldelik aangeval en is altyd met verlies teruggedryf. Heelparty Gqika het in klein gevegte geval. Die mense van Theopolis is verdink en etlikes is kort ná die begin ontwapen, maar hulle het eers einde Mei openlik oorgegaan. Mfengu is as inwoners toegelaat; die Khoikhoi het hulle as indringers beskou. Vroeg een oggend het die Khoikhoi ’n geskreeu opgesteek, en toe die Mfengu uit hul hutte storm, het die rebelle hulle neergeskiet. Veldkornet Gray is vermoor. Daar was ’n geveg by die Karraa. Theopolis het saak gemaak omdat dit ’n Londense sendingstasie binne die kolonie was, en omdat die opstand nie meer net Katrivier en Gqika was nie. [3] [4]
Toe die tyding Zoeloeland bereik dat die Xhosa en emigrant-Thembu in oorlog was, het Panda die dienste van sy leër aan die regering aangebied. Sy soldate was moeg vir vrede. Interne beroeringe wat ’n paar jaar later tot bloedvergieting gelei het, het al gewys; die ou kaptein het ’n buitelandse oorlog as die geredste afleiding gesien. ’n Zoeloe-leër sou die Xhosa en Thembu spoedig uitgewis het, maar selfs as menslikheid die gebruik nie verbied het nie, het versigtigheid dit verbied om so ’n mag na die koloniale grens te bring. Theophilus Shepstone, wat die mag sou beveel het wat van Natal gevra is, het gesien dat die Zoeloe die Gqika in neutrale land sou dryf en volg en dan ’n erger plaag word as die vyand wat hulle kom verower. Die Wesleyaanse sendeling by Butterworth het daarteen geraai: in die vorige oorlog het die Zoeloe net tot Clarkebury gekom, 29 onskuldige mense vermoor, die beeste geneem en huis toe gegaan. Smith het die ontbinding van dié wat al byeen was, beveel. Die aanbod is met dank van die hand gewys. [3] [4]
Earl Grey het op die 31ste van Maart 1848 Smith duidelik gelas om almal wat dit aangaan te waarsku om nie te verwag dat enige nuwe oorlog op koste van Groot-Brittanje gevoer sou word nie. Dit is nie verwag dat vyandelikhede sou uitbreek voor verteenwoordigende regering nie. In die nood is hulp nietemin verskaf. Aanvullings van die 6de, 45ste, 73ste en 91ste — 11 offisiere en 296 manskappe — het op die 25ste van April Tafelbaai bereik en is dadelik na Oos-Londen aangestuur. In Mei het die 74ste hooglanders aangekom: 24 offisiere en 602 manskappe onder luitenant-kolonel Fordyce, in die Vulcan op die 11de. In Augustus die 2de en 12de van die linie; in September die 60ste gewere; in Oktober die 12de lansiers; in Desember die 43ste voet. By die uitbreek was daar net 4 regimente in Suid-Afrika — die 6de, die 73ste, en die reservebataljons van die 45ste en die 91ste — nadat die geweerbrigade in Junie 1850 gelaat het. Teen die 16de van Oktober het die totaal reguliere tot 7,689 gestyg; teen einde Desember, met die 12de voet en die 43ste, tot 8,660. Burgers van die ooste durf nie hul eiendom verlaat nie; dié van die weste is nie opgeroep nie. Van burgers in die veld was daar net sowat 450. Vrywilligerskompanies het diens gedoen, maar vyandelikhede is hoofsaaklik deur reguliere en Mfengu- en Khoikhoi-ligtings gevoer. Die Hollandse boere kon nie oorreed word om te beweeg nie; werwing in die weste was bevredigender. Die getalle het saak gemaak omdat Grey se waarskuwing van 1848 gesê het die volgende oorlog sou nie Brittanje se rekening wees nie, en omdat 8,660 reguliere teen Desember nog nie die Waterkloof skoongemaak het nie. [3] [4]
Die vernaamste stamme in die wapen het die Gqika onder Sandile, Maqoma, Anta en Oba gebly; die Imidange onder Tola; die Amambala onder Stokwe; en ’n paar van die Imidushane onder Siyolo. Dié wat getrou gebly het, was die Gqunukhwebe onder Pato en Kama, die Ndlambe onder Umkayi, en die Imidushane onder Siwani. Pato het die grootpad naby Oos-Londen oopgehou en eskorte verskaf; Kama het gehelp met die verdediging van Whittlesea; Umkayi het slagbeeste van Fort Peddie na King William’s Town gebring; Siwani het die pos oor dieselfde lyn vervoer wanneer dit vir die gewone poste gesluit was. Umhala het voorgegee om stil te sit, maar baie van sy mense was by die Gqika. Kreli se Gcaleka was helpers en aanstigters. Die Thembu was verdeeld: Nonesi, grootweduwee van Vusani, het ooswaarts na die Bashee getrek; die emigrant-Thembu onder Mapasa het by die rebelle aangesluit. Die Mfengu het sonder uitsondering aan die Britse kant geveg. Uithaalder het alomteenwoordig gelyk, sy volgelinge georganiseer, homself generaal genoem, en laat weet dat hy bereid was om te veg of vrede te maak op gelyke voorwaardes. Dit was onmoontlik om die vyand tot ’n gereelde veldslag te bring. Teen die einde van die jaar is die woude en ruigtes wat hulle beset het, deursoek, etlike vestings is bestorm, en baie krygers is gedood. Smith se doel was om die Gqika oor die Kei te dwing, maar die gebied was so groot dat die poging vrugteloos was. Uit een woud gedryf, het hulle in ’n ander skuiling gesoek, en sodra die eerste deur hul agtervolgers gelaat is, het hulle teruggekeer. Die meeste van hul eie beeste, tesame met dié wat van die koloniste geneem is, is oor die Kei gedryf en onder Kreli geplaas. Die woude het saak gemaak omdat beeste oor die Kei was hoe die oorlog gevoed is, en omdat ’n goewerneur wat Sandile nie oor daardie rivier kon dwing nie, die jaar nog nie kon opeis nie. [3] [4]
Stockenstrom van die 22ste Maart, Grey van die 13de Mei, en die Raad van die 10de Oktober — Grondwet 1851
Fairbairn se ontwerp het op die 27ste van Oktober 1850 met petisies huis toe gegaan. John Fairbairn was die man wat dit opgestel het. Sir Andries Stockenstrom, in delikate gesondheid en bevrees vir ’n Europese winter, het eers op die 22ste van Maart gelaat. By die koloniale kantoor is Fairbairn as ’n private persoon ontvang en duidelik ingelig dat hy nie in ’n verteenwoordigende hoedanigheid erken kon word nie. Hy het die ontwerp gedruk sonder om enige ander antwoord te kry as dat Smith gelas sou word hoe om op te tree. Daarna, met Stockenstrom ná laasgenoemde se aankoms, het hy sy sienings deur die pers probeer bevorder en die steun van etlike lede van die laerhuis verkry. Robert Godlonton en William Cock was aan hul kant nie teen ’n verkose raad nie, maar het die skeiding van die oostelike provinsie met ’n eie wetgewer en administrasie verlang, en teen die setel van regering in Kaapstad geprotesteer as die kolonie een bly. Die reis het saak gemaak omdat briewe-patent van die 23ste van Mei 1850 ’n verkose raad en vergadering genoem het, en omdat die manne wat daardie toekenning in Londen moes bepleit, aangekom het nadat die grens al in vuur was. [3] [4]
Voordat iets verder gedoen kon word, het die oorlog begin, die goewerneur moes op die grens bly, baie van die burgers is tot die wapen geroep, en die toestand van die kolonie het sodanig geword dat die onmiddellike invoering van verteenwoordigende regering onmoontlik was. Selfs Godlonton en Cock durf nie hul huise verlaat nie. Onder hierdie omstandighede het Earl Grey Smith op die 13de van Mei gelas om nie met die grondwetordonnansie voort te gaan tot ’n geriefliker seisoen nie, wanneer die volle getal nie-amptelike lede van die wetgewende raad aangestel kon word; intussen is hy gemagtig om dringende sake, soos die begroting, te behartig met ’n raad van minstens 6 lede buiten homself, waarin in sy afwesigheid 4 ’n kworum sou vorm. Toe dit bekend word, is veel ontevredenheid in die westelike provinsie uitgespreek, en talle petisies het na die koningin gegaan om verteenwoordigende instellings sonder verdere versuim te smeek. Uit die ooste is ook petisies gestuur, om skeiding of verskuiwing van die setel van regering te vra, en te beweer dat die betreurenswaardige toestand van die provinsie hoofsaaklik aan die gebrek aan ’n sterk uitvoerende gesag ter plaatse te wyte was. Die depêche het saak gemaak omdat ’n oorlog aan die Keiskama nou die rede in Londen was om nie die parlement te setel wat 1850 belowe is nie. [3]
In Londen het Stockenstrom en Fairbairn, deur C. B. Adderley, sterk vertoë tot Lord John Russell gerig en hom gevra om die grondwet wat hulle voorgestaan het, of een wat dit noukeurig gelyk, dadelik deur die imperiale parlement te laat aanneem. Om versuim te voorkom sou hulle selfs die kommissie se plan aanvaar, maar sou probeer om dit in die laerhuis te laat wysig. Hulle het hul saak aan 3 vooraanstaande regsgeleerdes voorgelê, van wie hulle ’n mening gekry het dat ’n raad van verminderde getalle onwettig sou wees en sy handelinge ongeldig. Russell het ’n ander siening gehad, maar die vraag is beslis deur vars lasgewing van Grey aan Smith, op die 30ste van Junie, om 4 nuwe nie-amptelike lede te benoem en met die algemene sake van die kolonie voort te gaan asook met ontwerpgrondwetordonnansies wat hy sou uitstuur. Die Junie-bevel het saak gemaak omdat dit die verminderde raad weer op ’n volle nie-amptelike bank gesit het, en omdat die ontwerpe wat in November gelees sou word, nou op die water was. [3]
Die goewerneur kon nie die grens verlaat nie, so hy het John Montagu gelas om bevoegde persone te kies en die raad byeen te roep. Die here wat gekies is, was William Hawkins, Charles Arkcoll en Ewan Christian, handelaars van Kaapstad, en Benjamin Moodie, ’n boer van Swellendam. Op die 10de van Oktober het die raad — al die lede waarvan Engels was — byeengekom, met Montagu as voorsitter. Die nuwe lede is beëdig; etlike ordonnansies is ingedien; die raad het toe tot die 10de van November verdaag om Godlonton en Cock teenwoordig te laat wees. Die begroting en ander gewone sake het die lede tot die 21ste besig gehou, toe die ontwerpordonnansies om die grondwet te voltooi, wat pas uit Engeland ontvang is, ingedien is. Op die 28ste is hulle die eerste keer gelees, en die tweede lesing is vir die 28ste van Januarie 1852 vasgestel sodat die land ’n mening daaroor kon uitspreek. Die eerste ontwerp het ’n wetgewende raad voorsien van die hoofregter as president, 8 lede verkies deur die westelike en 7 deur die oostelike provinsie, ouer as 30 jaar, in besit van onbeswaarde grond ter waarde van £1,000 of ander eiendom ter waarde van £2,000, setels vir 10 jaar; ’n volksraad van 46 verkies vir 5 jaar; stemming vir die volksraad by monde; kwalifikasie die okkupasie vir 12 maande van eiendom ter waarde van £25; debatte in Engels. Lasbriewe onder die koninklike tekenhandleiding het op die 1ste van Februarie William Musgrave eerste en advokaat Sydney Smith Bell tweede puisne-regter genoem in die plek van Menzies, wat op 1 November 1850 op ronde by Colesberg gesterf het; die aanstellings is op die 23ste van Julie in Kaapstad in die Staatskoerant geplaas. Die sitting het saak gemaak omdat ’n Engelse raad sonder ’n Hollandse nie-amptelike lid was hoe die kolonie se eerste ontwerpparlement gelees is, en omdat £25 en Engelse debatte die voorwaardes was waarop Kaapstad tot Januarie moes wag. [3]
Platberg van die 20ste Junie, Viervoet van die 30ste, en Winburg van die 25ste Augustus — Soewereiniteit 1851
Noord van die Oranje het die Warden-lyn van Desember 1849 nie vrede gebring nie. Wraakoptrede het onder die stamme geloop. ’n Klein party Thembu naby die Koesberge is verdink van verbond met stamgenote in oorlog met die kolonie; toe hulle ontwapening en verskuiwing weerstaan, het majoor Warden besluit om hulle te verdryf. Onder dié wat ontbied is, was Poshuli, wat 3 hoofmanne wat hy genooi het om hom te ontmoet, in koelen bloede vermoor het. Sommige wat ontkom het, het na Morosi se Baphuthi suid van die Oranje gevlug. Terwyl Warden noord van die rivier aangeval het, het die siviele kommissaris van Albert teen stamme op die suidelike oewer opgeruk; Warden het oorgesteek, by hom aangesluit, en toe Morosi nie verskyn nie, is ’n beweging na sy kraal gemaak. Die Baphuthi het op die voorhoede geval; 9 Europeërs is dood voordat die res van die kommando kon opkom. Van daardie datum het die Baphuthi openlik by die vyande van die kolonie aangesluit. Smith het aan Moshesh geskryf dat gesag suid van die Oranje nie erken sou word nie. Gert Taaibosch het toe op Molitsane geval; die Bataung het op Moroko wraak geneem; Moseme het aangesluit om die Barolong te beroof. Die 9 dooies het saak gemaak omdat ’n resident wat die Koesberge nie kon hou nie, op die punt was om Moshesh na Bloemfontein te ontbied. [3] [3]
Warden het al die kapteins op die 4de van Junie na Bloemfontein ontbied om die beroeringe te ondersoek, maar sonder om te wag het hy 350 boere en 2,600 swartes opgeroep om die Basotho en Bataung te verneder. Moshesh het geantwoord dat verwarring om hom bywoning sou verhinder, en die toestand van die land aan die afbakening van grenslyne toegeskryf. Op die 4de het net Moroko en Gert Taaibosch verskyn. Smith het die plan goedgekeur en Warden gelas om Moshesh en Molitsane aan te val as hulle nie sou swig nie, en die oorlog te voer tot hulle verneder is. Hy het verklaar dat hy Moroko as die opperkaptein in die Soewereiniteit beskou uit oorerflike afkoms, vreedsame gedrag en gehegtheid aan die Britse regering. Die boere in die algemeen het geweier. In plaas van 350 kon ná veel moeite net 120 oorreed word om die veld te neem. Moshesh het laat weet dat hy in vrede met hulle wou voortgaan en hulle gewaarsku om nie in oorlog teen sy mense te help nie. Kommandant Snyman en Josias P. Hoffman het die resident in Bloemfontein afgewag en probeer om hom te ontraai, maar tevergeefs. Die weiering het saak gemaak omdat ’n resident wat 350 geroep en 120 gekry het, op die punt was om Moshesh te veg met ’n gepeupel in plaas van ’n kommando. [3]
Soos dit uiteindelik saamgestel is, het die kommando bestaan uit 162 Britse soldate, 120 boere, en ’n gepeupel van 1,000 tot 1,500 — Mfengu, mense van gemengde afkoms onder Carolus Baatje, Barolong van Moroko, Griekwa van Adam Kok, en Korana van Gert Taaibosch en ander kapteins — die geheel onder majoor Donovan van die Kaapse berede skuts. Op die 20ste van Junie het hierdie kommando ’n kamp by Platberg gevorm. Warden het Moshesh genooi; in plaas daarvan om te verskyn, het die kaptein Casalis en Dyke gevra om hom te verteenwoordig. Hulle het gevind dat Warden geen toegewings sou maak nie. Op die 25ste is Moshesh aangesê om 6,000 kop goeie beeste en 300 perde te betaal, by Platberg afgelewer voor die 4de van Julie. Geen kommunikasie is met Molitsane gehou nie; Warden was vasbeslote om hom te tref en hom uit die distrik wat onlangs toegeken is, te verdryf. Sikonyela, met ’n dosyn manne, het die resident van Bloemfontein vergesel; van ’n eskort van 80 Barolong en Korana voorsien, is hy gestuur om sy krygers byeen te bring. Sy pad het deur die Basotho-reservaat gelê; hy is deur ’n groot mag onder Moperi en Molitsane ontmoet, na ’n heuwel gedryf, en het homself ’n hele dag verdedig tot ’n patrollie hom gered het. Op die 29ste het die Europese leiers, kapteins en klein Korana-hoofmanne besluit om Molitsane die volgende oggend met dagbreek aan te val. Die eis het saak gemaak omdat 6,000 beeste en 300 perde ’n boete was wat Moshesh nie sou betaal nie, en omdat Viervoet al gekies was. [3]
Die vernaamste vesting van die Bataung was Viervoet, ’n heuwel waarvan die kroon ’n tafelvlakte is, begrens deur byna loodregte krans. Daarop het Moseme se stam sowel as die Bataung hul beeste geplaas. Met dagbreek op Maandag die 30ste van Junie het Donovan die grootste deel van sy mag teen die heuwel laat beweeg. Dit is sonder moeite of veel verlies aan weerskante bestorm, en die beeste is geneem. Die Barolong het toe begin om die hutte te plunder en hulself op gierstbier te onthaal. Terwyl dit aan die gang was, het 3 liggame Basotho onder Letsie, Molapo en Moperi aangekom; die verslane stamme het saamgetrek en by hulle aangesluit. Die geluk van die geveg het dadelik gedraai. Die beeste is herower. ’n Party Barolong is afgesny; dié wat nie met assegaai en strydbyl vernietig is nie, is oor die kranse gestort. ’n Veldkanon is nouliks gered. Warden het die verlies van die swart kontingent in dooies op 152 geskat; ’n ander berig het dit hoër gestel. Dit het hoofsaaklik op die Barolong geval; 2 broers van Moroko was ingesluit. Die getal gewondes was baie groot. Aan die Basotho-kant is hoogstens 16 manne dood. Die kommando het na Thaba Nchu teruggetrek; ’n paar weke later het wat oorgebly het, op Bloemfontein teruggeval. Die klein kapteins teen Moshesh is op die regering vir beskerming gewerp. Die Barolong moes Thaba Nchu verlaat. Warden het homself sonder gesag in die grootste deel van die Soewereiniteit bevind. Hy het by Natal aansoek gedoen; Benjamin Pine het 2 kompanies van die 45ste gestuur, 172 manne van alle range, 17 Kaapse berede skuts, en 590 swartes, onder kaptein Parish van die 45ste. Smith het Warden gelas om net verdedigend op te tree tot troepe van die oosgrens gespaar kon word. Die Natal-troepe het Winburg beman; die swart kontingent is by Moroko gestasioneer. Viervoet het saak gemaak omdat 152 dooies teen 16 was hoe Britse gesag noord van die Oranje in ’n oggend gebreek het, en omdat ’n resident sonder ’n kommando nou Bloemfontein en min anders gehou het. [3] [3]
Die Basotho het die distrikte ingeneem wat vroeër deur die Barolong, die Korana en Carolus Baatje se mense beset is, en die grootste deel van hul vee gebuit. Moshesh het beweer dat hy nie ’n vyand van die koningin was nie, maar sy volgelinge het dié boere aangeval wat aan die Engelse regering geheg was en die oproep tot die wapen gehoorsaam het — in Harrismith, Winburg, Bloemfontein en Caledonrivier, onder hulle Jan I. J. Fick en Cornelis de Villiers. Grey het geen voorneme gehad om die imperiale tesourie met ’n permanente garnisoen te belas nie; dieselfde depêche wat troepe aangekondig het, het aangedui dat tensy die meerderheid die resident gewillig sou gehoorsaam en aktief steun, Engelse gesag onttrek sou word. Op die 25ste van Augustus is ’n dokument by Winburg deur 137 manne geteken wat A. W. J. Pretorius versoek het om die amp van administrateur-generaal op hom te neem. Getalle in ander dele het hul aansluiting verklaar. Moshesh, goed ingelig oor die oorlog op die oosgrens, het by die uitnodiging aangesluit. ’n Deputasie van boere, onafhanklik van Warden hoewel sonder om hul transaksies te verberg, het na Thaba Bosiu gegaan en vrede gesluit. Die boere het onderneem om nie in stamtwiste in te meng nie en net die wapen op te neem teen dié wat die grens tussen blankes en swartes sou oortree; Moshesh het onderneem om geen oorlog met hulle te voer tensy hulle die grens sou oortree nie, om diefstal te laat ophou, en om gesteelde beeste af te lewer. Die ooreenkoms is op die 3de van September geteken deur Moshesh en sy seuns Molapo, Masupha en Nehemiah aan die een kant, en deur G. F. Linde en Jan Vermaak aan die ander. Dit is getrou nagekom. Boere wat die resident geïgnoreer het, is ongemoeid gelaat; dié wat by die Engelse regering gehou het, is deurgaans in die oostelike Soewereiniteit opgesoek en geplunder. Op las van die staatssekretaris is 2 offisiere met kennis van Suid-Afrikaanse sake as assistent-kommissarisse gekies en noord van die Oranje gestuur sonder daardie sterk militêre mag wat alleen orde sou kon herstel. Winburg het saak gemaak omdat 137 name wat Pretorius vra, en ’n vrede sonder die resident geteken, was hoe die Soewereiniteit begin kies het tussen Bloemfontein en Thaba Bosiu. [3]
Pine se proklamasie van die 5de Augustus, Byrne se sluit, en die Natal Times — Natal 1851
Pine het Natal op die 19de van April 1850 oorgeneem. Langs die hoofwaters van die Tugela en sy sytakke die Klip en die Sunday was daar minder swartes as in enige ander deel van Natal, en soveel as moontlik van die nuwe toekennings — die landkommissieplase — is daar uitgelê. Op hierdie en die geregistreerde plase in dieselfde omgewing het etlike honderd Hollandse gesinne blywend gevestig en soveel standvastigheid gegee dat die luitenant-goewerneur hulle later as ’n doeltreffende grenswag beskryf het. In die loop van ’n paar jaar is die meeste van die geregistreerde plase in ander dele aan spekulante verkoop, en by ’n proklamasie van Pine op die 5de van Augustus is die landkommissieplase ook in die mark gegooi as hul eienaars daarvan wou ontslae raak. Die proklamasie het die laaste 2 voorwaardes wat Smith neergelê het, nietig verklaar, en die eienaars toegelaat om enige tyd te verkoop teen betaling van ’n boete van twee pennies per akker as die plaas suid van die Boesmansrivier was, of een pennie per akker as dit noord van daardie stroom was. Geleidelik het die boere hul grond in die laer deel van die distrik verkoop en na die hoë plato getrek waar hul vriende gewoon het. Die pennies het saak gemaak omdat Smith se 7-jaar beperking van 1848 bedoel was om daardie plase beset te hou, en omdat die verkoop teen 1d. of 2d. per akker was hoe die plato volgeloop het en die laer land aan afwesiges oorgegaan het. [3]
Joseph Charles Byrne se skema, gebaseer op deposito’s in die Bank of England en terugbetalings van £10 vir ’n volwassene en £5 vir ’n kind, het mechanici, plaasarbeiders en stadsmense geland sedert die Wanderer van die 16de van Mei 1849. By aankoms het hulle gevind dat geen erwe opgemeet is nie; toe ná lang versuim grond deur John Moreland, Byrne se agent, toegeken is, was veel daarvan ongeskik vir landbou. Pine het elke volwassene 25 akker ekstra en elke kind 6 akker en ’n kwart gegee; nogtans kon hulle net met moeite ’n bestaan op hierdie klein erwe maak. Almal wat ander werk kon kry, het dit gedoen. Sommige ander persone het ’n paar setlaars op dieselfde wyse uitgehaal, en voor die sluit van 1851 is sowat 4,500 van alle ouderdomme só ingevoer. Toe het die skema tot ’n einde gekom deur Byrne se insolvensie. In ruil vir sy arbeid, die rente op sy deposito’s, die onderhoud van sy agent, en bykomstige koste, het hy niks ontvang nie behalwe 30 akker vir elke volwassene en 20 akker vir elke kind, en in plaas daarvan dat dit 4 sjielings per akker werd was, is honderdduisende akkers van beter gehalte deur spekulante teen minder as ’n kwart van daardie prys aangebied. Van elke 100 individue wat Byrne uitgehaal het, was 49 manne, 23 vroue, en 28 kinders. Die insolvensie het saak gemaak omdat 4,500 mense op erwe geland is wat hulle nie sou voed nie, en omdat die terugbetaling wat grond teen 4s. per akker moes koop, deur spekulante met goedkoper grond geklop is. [3]
Die pers was bedrywig vir so ’n klein Europese gemeenskap. Die Natal Witness, eerste in Maart 1846 in Maritzburg uitgegee, het nog verskyn; die Natal Independent het in Januarie 1850 in Maritzburg begin; die Natal Times het in Augustus van hierdie jaar in Durban begin. Pinetown, Verulam, Richmond en Ladysmith is in 1850 gestig; Ladysmith was die setel van landdros van die Kliprivier-afdeling. Die gebied is in 3 groot afdelings uitgelê — Durban, Maritzburg en Kliprivier — elk met ’n hoofmagistraat, onderverdeel in counties met assistent-residente magistrate; die hoogste hof was dié van die recorder in Maritzburg, met appèl na die hooggeregshof van die Kaap. Uitvoere van Natal gedurende die 3 jaar van die 1ste van Januarie 1849 tot die 31ste van Desember 1851 het £44,303 18s. 3d. beloop — ivoor £22,642 12s. 3d., botter £6,250 17s., perde, osse en ander diere £4,574, huide en horings £2,726 9s., mielies, bone, ertjies en aartappels £1,335 11s., wol £654 15s., katoen £477 10s. — of teen die koers van £14,767 19s. 5d. per jaar. Toe Warden geroep het, het Pine se kompanies van die 45ste en die swart kontingent na die Soewereiniteit opgeruk; die gevaar om daardie swart mag te gebruik tensy in samewerking met ’n sterker liggaam Europeërs het voor die jaar uit duidelik geword. Die uitvoere het saak gemaak omdat ivoor teen £22,642 nog katoen teen £477 oortref het, en omdat die 172 van die 45ste wat Natal vir Winburg gelaat het, was hoe ’n klein kolonie vir Viervoet betaal het. [3]
Pretorius van die 9de September, Hogg en Owen van die 27ste November, en Montsiwa van Desember — Noord van die Vaal 1851
Op die 9de van September het Pretorius uit Magaliesberg ’n brief aan Warden gerig waarin die man vir wie se inhegtenisneming die som van £2,000 nog aangebied is, aangekondig het dat hy, op versoek van Moshesh en ander kapteins asook van baie blanke inwoners, deur die krygsraad en ’n groot openbare byeenkoms gelas is om na die Soewereiniteit te gaan en daar maatreëls te beraam vir die herstel van vrede en die voorkoming van sulke verderf as wat die Kaapkolonie toe vertoon het. Die brief het geëindig met die wens van die emigrante anderkant die Vaal om tot ’n goeie verstandhouding met die Britse regering te kom, waaroor verdere aankondigings by die skrywer se aankoms gemaak sou word. Sedert Boomplaats het hy hom van inmenging suid van die Vaal weerhou en hom beperk tot die versoek dat die imperiale regering 2 deeglik onpartydige manne sou stuur om die oorsake van ontevredenheid te ondersoek. Nou het die toestand van die Soewereiniteit ’n driester koers gelyk uit te nooi. ’n Paar weke later het ds. Andrew Murray Potchefstroom besoek, waar hy Pretorius en die meeste invloedryke manne van daardie distrik ontmoet het. Hulle het hom ingelig dat daar geen algemene begeerte was om anderkant hul grens in te meng nie, maar dat die emigrante gretig was om ’n verdrag met Engeland te sluit waardeur hul onafhanklikheid verseker sou word, en gedink het dat ’n gunstige tyd aangebreek het. Die brief het saak gemaak omdat ’n vogelvrye met £2,000 op sy kop nou aangebied het om vrede suid van die Vaal te herstel, en omdat Winburg se 137 hom gevra het om te kom. [3] [4]
Op die 4de van Oktober het Pretorius weer geskryf, en gesê dat die emigrante lank ’n blywende vredesverdrag verlang het, en dat hy, met F. G. Wolmarans en J. H. Grobbelaar, deur die krygsraad en “die publiek” aangestel is om na die Soewereiniteit te gaan en daarvoor te onderhandel. Hulle was nie van plan om te vertrek tot hulle verder met die landdros en heemrade van Potchefstroom en met “die publiek” geraadpleeg het nie. By ontvangs het Warden aan die hoë kommissaris berig dat die lot van die Soewereiniteit van die bewegings van ’n geproskribeerde man afhang. Moshesh sou waarskynlik geen verdere vyandige bewegings maak tot hy op hulp van Pretorius kon staatmaak nie, wat aan die ander kant niks sou besluit voor hy ’n antwoord van die hoë kommissaris ontvang het nie. Murray het hom ingelig dat hy geglo het die brief van die 4de die begeertes van die Transvaalse mense juis voorgestel het. Tyd sou deur briefwisseling gewen word. Op die 10de van Oktober het Warden geantwoord dat sy posisie hom verhinder om in politieke sake anderkant die perke van die Soewereiniteit in te meng, maar dat dit hom veel plesier sou verskaf om enige kommunikasies van hulle na die hoë kommissaris aan te stuur. Hy het voorgestel dat watter voorstelle hulle ook al wou maak, na sy adres gestuur moes word. Hy het bygevoeg dat terwyl die Britse regering altyd gretig was om die vriendskap van almal te kweek, dit nooit ongevraagde inmenging in enige deel van die koningin se besittings sou duld nie. Smith het die koers goedgekeur en Warden ingelig dat majoor W. S. Hogg en C. Mostyn Owen, twee here onlangs as assistent-kommissarisse aangestel en met groot magte, so gou as moontlik na die Soewereiniteit sou gaan. Die antwoord het saak gemaak omdat dit Pretorius noord van die Vaal gehou het per pos in plaas van per kolom, en omdat Hogg en Owen die 2 onpartydige manne was wat hy gevra het, gestuur sonder die troepe wat Warden sou kon herstel. [3]
By hul aankoms in Bloemfontein op die 27ste van November het die assistent-kommissarisse dié boere wat die Britse resident se gesag geïgnoreer het, en wat in verbond met Moshesh was, in ’n toestand van vrede aangetref, maar alle ander afdelings van die inwoners was in stryd. Die Natal-swartes is onlangs na Sikonyela se distrik verskuif; hulle het vry van beheer gebreek en was byna ewe formidabel vir hul vriende as vir hul vyande, op roof waar dit te kry was, hul hoofdoel om huis toe te gaan sodra hulle ’n trop beeste bymekaar kon maak. Dit is byna ewe gevaarlik geag om hulle te ontbind as om hulle onder die wapen te hou; hulle het die regering gelukkig deur algemene desertie verlig. Die troepe uit Natal was by Thaba Nchu gestasioneer, waarheen Moroko se mense teruggekeer het; aangesien die lojale boere van Winburg voortdurend geplunder is, is hierdie mag tot hul bystand gestuur, en Moroko is aan sy eie hulpbronne oorgelaat. Die mense van gemengde afkoms en die Mfengu, wie se gesinne deur die regering gerantsoeneer is, was aktief besig om Moshesh se mense te pla. Die wetgewende raad van die Soewereiniteit het op die 30ste van Desember byeengekom. Geen ampte is geskep buiten dié wat al genoem is nie, behalwe registrateur van aktes, gehou deur Joseph Allison, wat ook klerk van die resident en sekretaris van die raad was. Toe inkomstebeamptes tot verantwoording geroep is, is bevind dat C. U. Stuart, siviele kommissaris van Bloemfontein, openbare geld misbruik het en is hy ontslaan; Hector Lowen het hom opgevolg. Die inkomste van die jaar was £6,105 en die uitgawe £6,095. ’n Polisiemag was buite kwessie. Die aankoms het saak gemaak omdat vrede in die Soewereiniteit nou met dié geloop het wat die resident geïgnoreer het, en omdat £6,105 nie sou betaal vir die orde wat Viervoet verloor het nie. [3]
Noord van die Vaal was die aanhangers van Pretorius ontevrede met die verdeelde bevel. In Januarie het die volksraad, met die oog daarop om burgeroorlog te voorkom, kommandante-generaal vir die onderskeie distrikte genoem — Pretorius vir Rustenburg en Potchefstroom onder hulle — niemand om met enige voorstel van ’n ander in te meng nie. Teen die sluit van 1849 het Montsiwa in die kapteinskap van sy Barolong-stam opgevolg. Vir 2 jaar het hy redelik goed met sy Europese bure klaargekom. Op die 14de van Desember het ds. Ludorf, in die naam van die kaptein, aan kommandant-generaal Pretorius geskryf en gekla dat sekere boere op sy gebied ingedring en fonteine geneem het. Pretorius het dadelik ’n antwoord laat stuur en gewens dat Montsiwa met sy hoofmanne by ’n byeenkoms teenwoordig sou wees. Op die 30ste van Desember het die emigrantkommissie en die hoofde van Montsiwa se stam by ’n plaashuis van mnr. Theunissen ontmoet: 2 veldkornette en 10 burgers aan die een kant; Montsiwa vergesel van sy hoofmanne aan die ander. ’n Lyn tussen die Europeërs en Montsiwa is ooreengekom, en ’n lokasie ruim genoeg vir die stam is toegeken. Daardie byeenkoms het saak gemaak omdat ’n lyn by Theunissen se plaas getrek hierdie jaar se skikking noord van die Vaal was, en omdat onafhanklikheid self nog nie hierdie jaar se papier was nie. [3] [3]
Fordyce van die 6de November en die Kei-kolomme van Desember — Oktober–Desember 1851
Maqoma, met 2,000 of 3,000 van sy eie, tesame met talle rebel-Khoikhoi en ’n bende Thembu, het die Kroome-berge binne die koloniale grens gehou. Uit daardie vestings het bendes die land tot so ver as Cradock en Somerset geteister. Siyolo, Stokwe en Tola, ook gehelp deur rebel-Khoikhoi en Thembu, het die ruigtes van die Vis en byna die hele Victoria-Oos gehou. Strafekspedisies in daardie skuilplekke is met wisselende sukses gemaak; dit is onmoontlik gevind om te verhoed dat hulle weer beset word. In Oktober is ’n omvattender veeg bepaal. Twee sterk kolomme, een onder Somerset, die ander onder luitenant-kolonel Fordyce, het ’n gekombineerde aanval gemaak. Fordyce se mag het bestaan uit afdelings van die 12de en 74ste, 240 Mfengu, en sommige berede burgers, in alles 1,150 manne. Om twee-uur op die koue donker oggend van die 13de van Oktober het hierdie kolom die stille straat van Fort Beaufort afgemarsjeer, Gilbert se verwoeste opstal by Klu-Klu verbygegaan, by die Yellow Wood in koue motreën tot naby middernag halt gemaak, toe die steil gladde klim van die Kroome begin, en om halfses die oggend van die 14de sonder tente op die Waterkloof-vlakte gekamp om Somerset af te wag. Somerset, met die 2de Queen’s, die Kaapse berede skuts, en 290 van die 91ste onder kolonel Michel, het om drie-uur die oggend van die 12de van Fort Hare via Buxton en Blinkwater-heuwel gemarsjeer, die waens na Post Retief aangestuur, by Kaal Hoek gekamp, en Fordyce op die 14de aangesluit. Die aansluiting het saak gemaak omdat Maqoma se kloof binne die kolonie was, en omdat 1,150 manne sonder tente was hoe Smith ’n oorlog wou beëindig wat die woude nie beëindig het nie. [4]
Daar was nie veel rus nie. Binnekort het die wolke deels gelig; die vyand is op ’n verre rif gesien; vuur het begin; die veldkanonne het gepraat; die Mfengu het naburige bos deursoek en hutte verbrand. Nadat die manne, insluitend die mars, 18 uur sonder kos in aksie was, is beveel om na ’n verlate plaas van mnr. Mundell terug te trek. Die vyand, dit as ’n terugtog beskouende, het gevolg; toe hulle eers in die oopte was, is hulle ontmoet. Luitenant Carey van die 74ste het omgedraai en ingejaag. Die ongevalle van daardie dag was kaptein Addison, luitenant Norris van die 6de, en vaandrig Rickards van die 91ste dodelik gewond, en 1 soldaat van die 12de dood. Op die 16de het nog ’n strawwe dag gevolg: 4 dood en 7 erg gewond onder die troepe; 18 dooies van die vyand van die 14de is gevind. Die troepe het in aanhoudende slegte weer gely, sonder tente, met een nat kombers, slapend op hellende grond. Totale ongevalle in daardie 17 dae was 2 offisiere en 12 manne dood en 2 offisiere en 32 manne gewond. Op die 31ste van Oktober het vyandelikhede vir ’n dag of so opgehou; die manne het op Sondag die 2de van November Fort Beaufort binnegemarsjeer om te herstel en te heruitrust, rooi jasse met leer en seil gelap. Rus en heruitrusting was kort. Op die 5de het die afdelings by verskillende punte byeengekom vir verdere gekombineerde aksie. [4]
Om halfvyf die oggend van die 6de van November is Fordyce se kolom stilweg, by monde en sonder trompette, beveel om oor die vlaktes na die kop van die Waterkloof-pas te beweeg. In dik mis het die manne gemarsjeer tot ’n rotshoogte hulle gestuit het. Fordyce, altyd vooraan, was besig om 4 kompanies van die 74ste en 2 van die 12de op ’n bosbedekte rif te plaas toe die vyand, in mag versteek, vuur oopgemaak het. Die eerste om te val was die leier self. Hy is geskiet en het binne 15 minute gesterf. Luitenant Carey van die 74ste het deurgesteek deur die lyf aan die kop van sy kompanie geval; dadelik daarna is luitenant Gordon van die 91ste dodelik gewond. Rasend van die val van offisiere en kamerade, het die regiment die versperring bestorm en die posisie gehou tot die troepe die middag onttrek is. Vir byna 3 weke nog het die wegkruipertjie voortgeduur; die vyand is nie uitgedryf nie, of as hy was, was hy gou terug. Daar was geen dapperer offisier in die Britse diens as Fordyce van die 74ste nie, wat op die 6de van November in een van die talle skermutselings in die Waterkloof sy lewe verloor het. Die skoot het saak gemaak omdat die kolonel wat 602 hooglanders in Mei in die Vulcan gebring het, in die mis dood was, en omdat Maqoma nog die kloof gehou het. [3] [4]
Die magte wat in daardie dele opgetree het, is nou vir ’n stoot in Kreli se land vereis en was onder bevel om op die 2de van Desember by die Imvani byeen te kom. In Desember is 2 kolomme oor die Kei gerig, met die dubbele doel om Kreli te straf en die rebelle van hul bronne van voorsiening te ontneem. Een, onder luitenant-kolonel Eyre van die 73ste, was besig om die onderste drif oor te steek toe dit deur die vyand aangeval is, wat borswerings gebou het om die oorgang te verdedig. ’n Skerp geveg het gevolg, waarin die soldate geseëvier het, maar so hardnekkig is hulle ontmoet dat meer as 100 van hul teenstanders dood is voordat die res sou terugtrek. Die troepe het daarna Kreli se land deursoek en groot skade aan die oeste en krale aangerig. Kersaand is in die kolonie as ’n dag van plegtige vernedering en gebed voor God gehou, ten opsigte van Sy oordeel van oorlog oor die land. Op daardie dag is die Thembu deur ’n burgermag verslaan, toe ’n groot getal geval het, en kuddes beeste, perde en skape, asook etlike vuurwapens, gebuit is. Tussen April en Mei is 4 ekspedisies gemaak in dele wat ontoeganklik vir Britse soldate geag is; elke plek is deursoek. Teen die einde van die jaar moes Smith homself nog in King William’s Town handhaaf met geen afleiding buiten ’n enkele skermutseling nie. Vermoede dat handelaars die vyand van buskruit voorsien, het ondersoek en die kruistog van die Grecian voortgebring. Grey was nie beïndruk deur die goewerneur se lofprysings in die algemene bevele van die 31ste van Oktober nie. Openbare ontevredenheid met Smith omdat hy die oorlog nie tot ’n einde bring nie, was al in Londen hoorbaar. ’n Omsendbrief van die 24ste van Oktober het die land van die stand van die oorlog ingelig. Meer as 300 inwoners van verre plase het na Durbanville naby Kaapstad gevlug; een huis was volgeprop. Westelike Khoikhoi het na hul huise teruggekeer; ’n paniek in die weste het by A. J. Louw ontstaan. Die Kei-kolomme het saak gemaak omdat beeste onder Kreli nog was hoe die Gqika gevoed is, en omdat ’n goewerneur wat die Waterkloof op die 31ste van Oktober geprys het, Fordyce 6 dae later verloor het en die oorlog nog nie beëindig het nie. [3] [4]