Boer History1811 aan die Kaap die Goeie Hoop: Caledon vertrek, Cradock, Graham, Stockenstrom vermoor
Read se tweede brief — 11 Januarie 1811
James Read het ’n tweede brief aan Engeland vanaf Bethelsdorp gedateer op die 11de van Januarie. Dit het meer opskudding veroorsaak as dié van die 30ste van Augustus 1808. Persone wat deur daardie vroeëre brief gekrenk is, het, het hy geskryf, die stasie sedertdien baie onwil betoon. Jacob Glen Cuyler, aangestel om te ondersoek, het met een van die boeredogters getrou en, het Read gesê, sy ore vir die Khoikhoi toegemaak. Klagtes het so talryk geword dat die sendinglinge nie langer hulle gewetes kon knyp nie: verskeie Khoikhoi het vermis geraak, en sommige van die boere wat as hulle moordenaars aangekla is, is nie in hegtenis geneem nie. Sommige Boere is van 8 of 9 moorde beskuldig. Meer as 100 moorde, het Read geskryf, is onder die sendinglinge se kennis gebring in daardie klein deel van die kolonie. Hy het gevra dat Wilberforce ’n billike uiteensetting kry, en dat geskikte persone gestuur word om die aanklagte te ondersoek — persone wat Caledon nie gestuur het nie. Die brief het saakgemaak omdat dit nie by Bethelsdorp gebly het nie. Wilberforce het, deur Spencer Perceval, Read se stukke voor Liverpool gelê, wat Castlereagh as sekretaris van staat vir die kolonies opgevolg het. [4]
Drie dae later, op die 14de van Januarie, het Johannes Theodorus Vanderkemp aan Caledon geskryf dat die toestand van die Khoikhoi hoogs betreurenswaardig is, weens die tirannie van die koloniste en die afskuwelike optrede van die mindere landdroste, en dat sy verwagting dat die goewerneur stappe sou doen om die onderdrukking weg te neem, teleurgestel is: geen verhaal was te kry deur by die landdros aansoek te doen nie. Caledon het in Kaapstad sonder ’n raad gesit, onder die vorm wat gebruik is toe Macartney regeer het. Cuyler was beide landdros van Uitenhage en kommandant by Fort Frederick. ’n Aanklag dat hy Khoikhoi nie sou hoor nie, en dat die goewerneur nie ander ondersoekers sou stuur nie, was ’n aanklag teen die enigste burgerlike gesag wat die oostelike distrikte gehad het. [4]
Caledon was nie tevrede met Cuyler se ondersoek na die vroeëre aanklagte nie. Die groter aantal sake is hoegenaamd nie ondersoek nie. In dié wat wel behandel is, is getuienis nie geneem van mense wat nog gelewe het en iets van die feite moes geweet het nie — onder hulle sommige van die 68 manne wat by Muller op kommando was, en die Khoikhoi Klaas Meyer en sy broer Paul. Op die 27ste van November 1810 het hy die hele vraag voor die fiskaal gelê vir mening en advies. Die fiskaal was die kolonie se prokureur-generaal. Daar was versuim in daardie kantoor. Eers op die 28ste van Februarie 1811 — omtrent 4 maande ná Cuyler se verslag van die 25ste van Oktober 1810 — het die fiskaal geantwoord. Met die oog op die erns van die beskuldigings en die diskrediet wat sulke berigte oor die kolonie moes bring, moes Vanderkemp en Read so gou moontlik voor kommissarisse van die Hof van Justisie ondersoek word, en onder eed al die omstandighede verklaar wat tot hulle kennis gekom het, met name of slegs terloops, sodat die beskuldigdes, as hulle skuldig is, tot gepaste straf gebring kon word, en die wêreld oortuig dat wette tot beskerming van die weerloosstes nie net uitgevaardig nie maar in die nedersetting afgedwing word. [4]
Daardie mening is waarom die twee sendinglinge later na Kaapstad ontbied is. Tot toe kon hulle geredelik gedink het die saak is verby. Read se Januarie-brief, Vanderkemp se Januarie-klag, en die fiskaal se Februarie-antwoord het tesame ’n openbare ondersoek onvermydelik gemaak — nie omdat ’n reishof al bestaan het nie, maar omdat Londen dieselfde aanklagte binnekort in druk sou lees. [4]
Pype en Caledon se toer — Maart–April 1811
In hierdie tyd is ’n groot byvoeging tot die gerief van Kaapstad op Caledon se bevel gemaak. Van die sewentiende eeu af het water vir huishoudelike gebruik òf uit putte òf uit ’n fontein naby die noordekant van die parade gekom. Putwater — behalwe waar ondergrondse are aangeboor is — is as onrein beskou, hoewel dit vir baie doeleindes gebruik is. In ’n reservoir bo die goewerments tuin is sommige van die bronne van die ou vars rivier ingelei, en daarvandaan is die water deels in ’n messelbaan en deels in houtgootjies na die fontein op die parade gelei, waar die stadsmense en die skepe hulle voorrade gekry het. ’n Ander fontein aan die onderkant van Caledonplein, uit dieselfde reservoir gevoed, was hoofsaaklik vir die kasteel en die barakke bestem; wanneer private mense as ’n guns daarvan mag gebruik het, moes hulle wag tot die militêre partye soveel geneem het as hulle wou. In die meeste fatsoenlike gesinne is ’n slaaf vir geen ander doel gehou as om water van die fontein op die parade te dra nie, net soos ’n ander slaaf gehou is om brandhout van die berg te haal en te dra. Die pype het saakgemaak omdat hulle daardie daaglikse draery moes beëindig. [3]
Caledon het sy voorneme aangekondig om ysterpype langs die hoofstrate te lê, met kraanpunte op gerieflike afstande. Die inwoners — op ’n paar uitsonderings na — het die skema nie gunstig beskou nie. Hulle het die koste gevrees, wat deur bykomende belasting voorsien sou word, en baie het hulle vrees uitgespreek dat ná ’n groot uitgawe die skema sou misluk. Sommige eenvoudige mense het selfs die idee belaglik gemaak dat water in pype teen die kante van die vallei op kon vloei. In daardie dae het die goewerneur se fiat alle besware oorheers, selfs in munisipale sake, en die pype is uit Engeland gebring en in die strate gelê. Toe, tot hulle voldoening, het die inwoners besef dat die nuwe stelsel goedkoper as die ou een is, en grootliks die voorsprong in gerief en gemak het. [3]
In Maart is die oorblywende goewermentslawe van die ou loods na ’n kleiner gebou aan die bokant van die tuin verskuif, op die gronde van wat later die Suid-Afrikaanse kollege geword het. Die westelike vleuel van die loods is toe in kantore omskep. Terselfdertyd is ’n ryweg — Bureaustaat genoem — tussen die Heerengracht en Kerkplein oopgemaak; die kerkgronde het vantevore tot by die sywal van die loods gestrek. Die skuif was nie ’n humanitêre gebaar nie. Caledon wou die loods leeg hê sodat die kasteel plek vir die militêre staf kon hou en die regters kamers kon hê; die verkoop van die oorblywende slawe aan fatsoenlike mense, veral militêre offisiere, teen 30 pond elk het die getal verminder. Wat Maart 1811 gedoen het, was om die omskepping van ’n slawegebou in goewermentskantore te voltooi, en ’n straat deur die ou kerkgrond te sny. [3]
In Maart en April het die graaf ’n toer tot by Plettenbergbaai gemaak, om persoonlik met die binneland bekend te raak, sodat hy die sekretaris van staat beter van akkurate inligting kon voorsien. Voor hy uitgery het, het hy verlof gevra om die regering neer te lê en na Engeland terug te keer, omdat hy op die punt was om te trou. Die rit was nie ’n plesiertoer nie. Caledon het nog sonder ’n raad gesit; Londen het nog van hom verwag om vyandelikhede aan die Vis te vermy; en die enigste manier waarop ’n burgerlike goewerneur ’n sekretaris van staat wat nooit die Langkloof gesien het nie, kon inlig, was om dit self te sien voordat hy seil. [3]
Terwyl Caledon die koloniale kus gery het, het William J. Burchell, ’n Engelse heer van uiteenlopende gawes, onder die Griqua en die Batlapin gereis en etlike maande by Klaarwater en Lithako in 1811 en 1812 gewoon. Die Griqua, destyds onder die kapteins Adam Kok en Barend Barends, het hulle hoofnedersetting by Klaarwater gehad — later Griekwastad — met buiteposte waar Lichtenstein en Van de Graaff hulle in 1805 gevind het. Die sendinglinge Anderson, Kramer en Janssen het by hulle gewoon. Daardie reis het nie die Visrivierlyn verander nie. Dit het wel beteken dat, in dieselfde jaar waarin die goewerneur tot by Plettenbergbaai gegaan het om Londen in te lig, ’n onafhanklike Engelse reisiger die Oranje- en Vaalmense neergeskryf het wat die kolonie nog skaars regeer het. [3]
George en die sirkuit — April–Mei 1811
Op die 23ste van April is daardie deel van Swellendam oos van die Gouritsrivier as ’n aparte distrik afgekondig en het die naam George ontvang, van die regerende koning. Die terrein wat vir die drostdy gekies is, was die ou goewermentpos by Outenikwaland. Adriaan Gysbert van Kervel het die aanstelling as eerste landdros van die nuwe distrik ontvang. Op dieselfde datum is ’n deel van Stellenbosch afgesny en by Swellendam gevoeg, om dit weswaarts te verleng. Die nuwe skeiding was die Steenbrasrivier tot by sy bron, en vandaar ’n denkbeeldige lyn tot by die bergreeks, met Houwhoek en Baviaanskloof in Swellendam. ’n Onderlanddros is by die Swartbergse bad geplaas, nou die dorp Caledon. Jan Hendrik Frouenfelder het die aanstelling ontvang. Die sny het saakgemaak omdat die ou Swellendam-distrik te ver oos gestrek het vir een landdros om klagtes te hoor, ’n kommando op te roep, of die Langkloof dop te hou. [3] [4]
In Februarie is ’n nuwe gemeente by daardie selfde Swartbergse bad gevorm. Die plaas van J. Rademan is deur die goewerment gekoop, en ds. M. C. Vos is daar gestasioneer. ’n Kerk is gebou, en op die 1ste van Januarie 1813 vir openbare diens geopen. Dit was by hierdie plek dat die onderlanddros van Swellendam ’n paar weke later gestasioneer is. In Februarie is ds. J. Scholtz, wat in Europa studeer het en na sy geboorteland teruggekom het, ook as predikant van Swartland aangestel. George self het in 1811 nog geen inwonende predikant gehad nie. [3]
Tot 1811 kon die kennisname en straf van alle misdade en oortredings, en die beregting van alle siviele gedinge waarin aansienlike eiendom op die spel was, slegs in Kaapstad plaasvind. Versuim in strafsake het die indruk verswak wat straf moes maak; in siviele gedinge het die koste en ongerief vir dié wat in die binneland woon dikwels die benadeelde verhinder om tot die enigste wettige middel van verhaal toevlug te neem. So ’n maatreël as ’n reiskommissie van die Hof van Justisie was al ’n tyd in oorweging. Dit is aan Caledon oorgelaat om dit uit te voer. By proklamasie van die 6de van Mei is bepaal dat ’n kommissie van die Hof van Justisie, gewoonlik bestaande uit 2 regters, die verre distrikte een keer per jaar of meer sou besoek, en sodoende aan die inwoners van daardie dele dieselfde regsgeriewe gee as dié wat mense in of naby Kaapstad geniet. Die proklamasie het 71 artikels of regulasies bevat wat in straf- en siviele sake nagekom moes word. [3] [4]
Drie van daardie artikels was van besondere belang vir die behandeling van Khoikhoi en slawe, en is geformuleer voordat die regdruk wat deur Read se briewe veroorsaak is, begin werk het. Artikel 63 het dit besonderlik op die kommissarisse gelê dat hulle, in hulle regterlike hoedanigheid, toesien dat die proklamasie van die 1ste van November 1809 betreffende die behandeling van Khoikhoi streng nagekom word, en dat reëlmatigheid betreffende die diens van daardie mense, asook behoorlike behandeling van hulle, stiptelik nagekom word. Artikel 64 het die kommissie beveel om noukeurig die rekords van straf te ondersoek wat op slawe op bevel van die landdros toegepas is, om vas te stel dat geen onnodige strengheid geoefen word nie. Artikel 65 het van die kommissarisse vereis om, sover dit in hulle vermoë lê, vas te stel dat geen onbehoorlike huishoudelike tug deur meesters teenoor hulle slawe gebruik is sonder dat dieselfde vir wettige inmenging vorentoe gebring is nie. Volgens die regulasies van die 16de van Mei was dit die plig van die landdros om, in sy eie distrik, as openbare aanklaer op te tree in daardie sake wat voor ’n hoër hof gebring moes word. [4]
Toe die fiskaal se dagvaarding hulle bereik, was Vanderkemp en Read al op die pad na Kaapstad. ’n Spesiale kommissie van die Hof van Justisie is aangestel om hulle verklarings te neem. Die ondersoek het van die 1ste van Mei tot die 29ste van Junie geduur. Die openbaarheid van die sendinglinge se berigte, en die kennis wat hulle van die hoogste goewermentsamptenare in Engeland ontvang het, het die volledigste ondersoek deur dié wat die meeste ondervinding in sulke sake het, onontbeerlik gemaak. Die nuwe sirkuitprosedure sou omtrent 1000 getuies die reis uit die verre distrikte na Kaapstad spaar; die eerste reishof self sou eers in Oktober vertrek. Papiergeld, versigtig vasgemaak en verseël met die goewerneur se seël en dié van die hof van justisie, is 4 keer in die twaalf maande hernu — minder as die 7 hernuwings van 1810, maar nogtans ’n gereelde verbranding van beskadigde note in die kasteelwerf. Die riksdaalder, wat van 1806 tot 1810 gemiddeld op 3 sjielings en 6 pence gestaan het, was in die jare 1811 tot 1815 omtrent 2 sjielings en 6 pence werd. [4]
Skokke en die Zuurveld — Junie 1811
Op die 4de van Desember 1809 is verskeie duidelike skokke van ’n aardbewing in Kaapstad gevoel en het aansienlike skade aan baie huise veroorsaak. In 1811, op die 2de en weer op die 19de van Junie, is skokke op dieselfde plek gevoel. By hierdie geleenthede is die mure van sommige huise van bo tot onder gekraak, maar geen groot skade het gevolg nie. Die pype het nog geloop. Die drostdy by George was nog net weke oud. Wat die krake gewys het, was dat selfs Kaapstadse pleister nie so vas was as wat die kasteel graag wou voorgee nie. [3]
Die laaste uitgifte op die ou leenbesit is op die 1ste van Junie van hierdie jaar gemaak. ’n Leenplaas was nie vryeiendom nie. Die okkupeerder het ’n jaarlikse huur betaal, die aansoek op ’n seël hernu, en kon die grond verloor as hy dit verlaat; die geboue — die opstal — is as syne behandel, en is gewaardeer as die goewerment die grond terugneem. Daardie laaste uitgifte het ’n vorm van besit gesluit wat veeboere van Stellenbosch tot by die Vis gedra het. Wat dit sou vervang, sou later betwis word. In Junie 1811 was die punt eenvoudiger: die ooste het vinniger leeggeloop as wat enige nuwe uitgifte dit kon vul. [4]
Die gevolge van Xhosa-besoeke in Uitenhage gedurende die kwartaal tot die 30ste van Junie was 1077 beeste gesteel, waarvan 451 teruggekry is; 22 perde gesteel, waarvan 2 teruggekry is; 2 blanke mans en 2 Khoikhoi vermoor. In die Baviaansrivier-distrik is 210 beeste en 11 perde gesteel; 1 blanke man en 2 Khoikhoi is doodgemaak. Meer as ’n derde van die manlike inwoners was op buiteposdiens en het alles gedoen wat moontlik was sonder verdere hulp. Kaptein Hawkes, wat op die 24ste van Junie vanuit Bruintjeshoogte aan Cuyler geskryf het, het gesê dat die land aan elke kant met Xhosa oortrek is, en dat daar nooit ’n tydperk was waarin so talryke partye van hulle bekend was om so ver in elke rigting vorentoe te trek nie; die rooftogte van die laaste tyd oortref alle precedent; en hy het dit sy onmisbare plig geag om, tot inligting van die goewerneur en bevelvoerder van die magte, voor te stel dat tensy sommige besliste en vyandige maatreëls onmiddellik getref word, hy plegtig verklaar dat hy aansienlike en die ernstigste gevolge vrees. Daardie brief is waarom Junie in die ooste nie onthou word vir gekraakte pleister in Kaapstad nie. [4]
Ndlambe en Cungwa het die vredesvoorwaardes nie langer nagekom as wat hulle lus gehad het nie. Cungwa, hoof van die Gqunukhwebe-stam, was ná Ndlambe die magtigste kaptein wes van die Vis. In 1808 het hy die Langkloof binnegeval en ’n kraal wes van die Gamtoos gebou. Caledon het elke moontlike middel probeer om die Xhosa te paai, want nie net was hy persoonlik geneig om hulle op die ruimste wyse te behandel nie, maar sy opdragte van die sekretaris van staat was om geskille en, bowenal, vyandelikhede te vermy. In sy optrede teenoor hulle is hy gelei — soos hy later aan sy opvolger geskryf het — deur die advies van die fiskaal Willem Stephanus van Ryneveld, wat die stelreël neergelê het dat dit beter is om tot ’n sekere mate van skade te berus as om baie te waag vir ’n vooruitsig van voordeel wat hoegenaamd nie seker is nie. As Cungwa in die Langkloof toegelaat word om te bly, moes die kuslande tot so ver wes as Plettenbergbaai deur blankes verlaat word; en die goewerneur kon hom nie daartoe besluit nie. Hy het die stam dus die keuse gegee òf om ’n blywende woonplek naby Kaapstad te beset, waar hulle van die res van die stam geskei kon word, òf om na hulle eie land anderkant die Vis terug te keer. In Oktober 1809 het Cungwa belowe om dadelik te wyk; maar in plaas daarvan het hy die berge oos van die Sondags ingegaan en toe sy mense wyd en syd laat plunder. Sy seuns Pato, Kobe en Mama was elkeen aan die hoof van ’n klein afdeling van die stam. [3]
Die Imidange was in fragmente verdeel onder die kleinseuns van Mahuta, wie se regmatige erfgenaam, Jalamba, in die oorlog van 1781 doodgemaak is. Die vernaamste afdelings, onder Funa en Botumane, was met Gaika verbind; die ander, onder die kapteins Koba, Kasa, Habana en Gola, was in die Zuurveld. Kasa en sy mense het hulle kraal op die Zuurberg gehad, en is deur die Europeërs as die vaardigste rowers in die land beskou. Die Amambala-stam was ook in fragmente onder die seuns van Langa: die vernaamste afdeling onder Eno (Nqeno), en twee klein geselskappe onder Kaze en Galeba, was by Gaika; twee ander afdelings, onder Kame en Tuli, was in die Zuurveld. Die Amantinde onder Tshatshu was in die Zuurveld; Tshatshu se seun van hoogste rang het by Bethelsdorp by die sendinglinge gewoon. Die Amagwali, in fragmente onder geringe kapteins van geen gewig nie, was eweneens in die Zuurveld. Sommige 25 of 30 geringe kapteins, soms aan die Keiskamma, ander kere aan die Boesmansrivier te vinde, het nooit tot enige belangrikheid opgekom nie. Die bestendige poging van die Britse owerhede was om die hele Xhosa wes van die Kei te beweeg om Gaika as hulle hoof te erken; die stamme van die Imidange, Amambala, Amantinde, Amagwali en Gqunukhwebe het die reg opgeëis om apart te bly of om na willekeur by òf die een òf die ander van Rarabe se mededingende nasate aan te sluit. [3]
Caledon, nadat hy versoening nutteloos gevind het, was op die punt om daadwerklike maatreëls te tref om die rooftogte in die Zuurveld te onderdruk toe hy ’n depêche ontvang het wat hom verlof gee om na Engeland terug te keer. In Junie, aangespoor deur Stockenstrom en Cuyler, het hy met luitenant-generaal Henry George Grey beraadslaag en Cuyler se voorstelle sover begunstig dat hy ’n kommando van naburige boere magtig om saam te kom waar die Xhosa die talrykste was, om die moordenaars van Davel en die Slabberts en die teruggee van gesteelde vee te eis, en om die stamme terug anderkant die Vis te beveel. Geen skoot moes gevuur word tensy die Xhosa werklik ’n aanval begin nie. Die beweging moes ’n vertoon van mag eerder as die uitoefening daarvan wees. Hy wou nie ’n onderneming begin wat hy nie kon voltooi en waarvan sy opvolger miskien nie sou goedkeur nie. Opdragte van ’n drastiese aard aan Cuyler is daarom teruggehou. ’n Kommando kon saamgeroep word om rooftogte te stuit en, indien nodig, kon die militêre van Fort Frederick te hulp geroep word, maar die beweging moes beskou word as slegs gerig teen ’n stel swerwende vagabonde en rowers in wie se gruweldade die Xhosa as nasie geen aandeel het nie. Sulke prosedure was nutteloos. Al die stamme binne steelafstand was betrokke; hoewel Gaika ’n vertoon van vriendskap gemaak het, was daar oorvloedige getuienis dat sy mense onder die rowers was en dat vee vir veiligheid in sy land ingedryf is. Toe die berigte uit Uitenhage bymekaargele is, was daar nog net 1 plaas oos van die drostdy beset, en die keuse was die verdrywing van die Xhosa met geweld of die verlating van die distrik deur die goewerment. [3] [4] [7]
Caledon vertrek — 4 Julie 1811
Caledon se bedanking is aanvaar. Op die 4de van Julie het hy in die oorlogskip Curaçoa in Simonstadbaai aan boord gegaan en daardie middag geseil. Die volgende oggend het Grey die eed van kantoor as waarnemende goewerneur afgelê. Hy het een keer vantevore waargeneem, tussen Baird se vertrek op die 17de van Januarie 1807 en Caledon se installasie op die 22ste van Mei. Hy het hom nie geregverdig gevoel om operasies te begin wat in ’n oorlog kon eindig nie, so hy het die saak laat staan tot die aankoms van die nuwe goewerneur, hoewel hy Cuyler magtig het om ’n kommando saam te roep en militêre hulp van Fort Frederick te vra om te verhoed dat die rowers verder opruk. Die ooste het dus op ’n skip gewag wat Gibraltar nog nie gelaat het nie. [3]
Die koloniste het geen besondere rede gehad om simpatiek teenoor hulle nuwe heerser te staan toe hy in 1807 aangekom het nie. Hy was die verteenwoordiger van ’n ongewilde goewerment, as outokraat in mag geplaas. Maar toe hy in 1811 Suid-Afrika gelaat het, was hy self geensins ongewild nie. Hoewel streng, was hy polities opreg en eerlik. Hy was ’n baie weldadige man. Bowendien het hy die belang van die naturellekwessie verstaan, en, hoewel sy bewind kort was, het hy ’n ernstige poging aangewend om ’n verandering ten goede teweeg te bring in die verhoudings tussen die blanke koloniste en ten minste een van die naturelle-rasse — die Khoikhoi — by die proklamasie van die 1ste van November 1809, wat daardie mense onder koloniale wet geplaas het, ’n pas van elke Khoikhoi vereis het wat van een plek na ’n ander reis, en swerwende mense sonder passe as landlopers behandel het. Die ysterpype in die hoofstrate, die distrik George, die sirkuitproklamasie van Mei, en die toer tot by Plettenbergbaai was die laaste merke van daardie kort burgerlike regering sonder ’n raad. [3] [7]
Grey het 2 maande in ’n kasteel gesit wat nog geen raad gehad het nie. Oos van die Sondags het die Gqunukhwebe en Ndlambe se mense die ruigtes gehou. Noord van die Zuurberg het die boere van Graaff-Reinet Bruintjeshoogte nog net beset deur onder die wapen te bly. Landdroste Andries Stockenstrom en Cuyler het in Augustus by die Rietrivier ontmoet om die toestand te oorweeg, en op die 23ste van daardie maand het hulle ’n gesamentlike antwoord aan Grey gestuur waarin hulle die onmoontlikheid uitwys om doeltreffend onder die beperkings wat op hulle gelê is op te tree, en weer aangedring het op magtiging om ’n kommando van 600 inwoners op te roep. Die plan was om hierdie in 3 afdelings te vorm, elkeen onder bevel van ’n militêre offisier, en langs verskillende roetes na ’n konsentrasiepunt te marsjeer; om Ndlambe te gryp en as gyselaar te hou tot alle Xhosa uit die kolonie is, en hom dan aan Gaika oor te lewer, wat as die opperhoof erken moes word. Enige Xhosa wat daarna in die kolonie gevind word sonder ’n teken van verlof van hom, moes geskiet word. Grey sou daardie oorlog nie begin nie. Die waarnemende goewerneur se werk was om die lyn te keer om verder wes te skuif tot ’n man wat een sou begin, aankom om die eed af te lê. [3] [4]
Cradock lê die eed af — 6 September 1811
As opvolger van die graaf van Caledon is luitenant-generaal sir John Francis Cradock aangestel. Hy was ’n vooraanstaande militêre offisier, die eerste van ’n lang reeks veterane van die Skiereilandoorlog wat goewerneurs van die Kaapkolonie geword het. Hy was opperbevelhebber van die Engelse leër in Portugal van Desember 1808 tot April 1809, toe hy deur sir Arthur Wellesley, later hertog van Wellington, opgevolg is. Hy het toe goewerneur en opperbevelhebber van Gibraltar geword. Hy was ’n man van baie hoë persoonlike karakter, van ’n ou Walliese familie, hoewel sy vader aartsbiskop van Dublin was. Ten tyde van sy aanstelling was hy 49 jaar oud. Sy vrou was ’n dogter van die graaf van Clanwilliam. Op die 5de van September het hy in Tafelbaai in die oorlogskip Bucephalus aangekom, en die volgende oggend die eed van kantoor afgelê. [3]
Hy het die leër op 15 betree. Op 23 was hy majoor in die 12de Ligdragonders; drie jaar later was hy luitenant-kolonel en het hy die bevel van sy regiment ontvang toe dit in 1790 na die Wes-Indies beveel is. Hy het die dank van die Parlement ontvang en tot die rang van kolonel verhef; hy is by die verowering van Martinique gewond. Terug in Europa het hy hom in militêre administratiewe ampte in Ierland onderskei en ’n werksame deel geneem in die onderdrukking van die opstand in daardie land in 1798, toe hy generaal-majoor geword het. In daardie selfde jaar het hy met lady Theodosia Meade getrou. Hy het in die Egiptiese veldtog van 1801 onder sir Ralph Abercromby gedien en by die sluiting daarvan is hy as opperbevelhebber van die magte in Madras aangestel. Meningsverskille tussen hom en die goewerneur van Madras oor die oorsaak van die muiterij wat by Vellore uitgebreek het, het tot die terugroeping van albei uit Indië gelei. Sy ondervinding in die onderdrukking van opstand en oproer in Ierland en Indië het hom, in die oë van dié wat hom gestuur het, die soort man gemaak wat nodig was om die oostelike vraagstuk aan die Kaap te beslis. Daarom het Londen ’n soldaat gestuur om ’n burgerlike te vervang wat nie ’n oorlog sou begin nie. [4]
Toe die nuwe goewerneur Suid-Afrika bereik, het hy berigte van die landdros van Uitenhage wat op hom gewag het, gevind waarin hy ingelig is dat daar nog net 1 plaas oos van die drostdy beset is. Van die verowering van die kolonie in 1806 af was daardie distrik in ’n versteurde toestand, en sake daar het voortdurend meer onrustig geword. Die Xhosa in die Zuurveld het die vredesvoorwaardes nie langer nagekom as wat hulle lus gehad het nie, en sodra die blankes in hulle omgewing ’n paar beeste bymekaar gekry het, is die rooftogte hernu. Sommige individue van die sendingparty in Engeland het die mening uitgespreek dat Europeërs die Xhosa moes uitgelok het, maar die noukeurigste ondersoek deur offisiere van die goewerment kon nie ’n geval aan die lig bring waarin koloniste die aanvallers was nie. Sodra Cradock sy ampstermyn begin het, het hy dit nodig gevind om oorlog te begin. Van die Engelse besetting af het hierdie rowers op die oosgrens ingedring, al verder die kolonie in beweeg, al die vee weggevoer wat hulle kon vang, die boere voor hulle wykende tot daar in 1811 nog net 1 plaas oos van Uitenhage beset was. [3] [7]
Hy was skaars ’n maand in die kolonie voordat hy die toestand volledig begryp en stappe gedoen het om dit te hanteer. Die beleid van sogenaamde versoening was, vir ’n tyd ten minste, verby. Hy het die voorstelle goedgekeur wat Cuyler so lank bepleit het, maar in plaas daarvan om die burgers die vernaamste rol te laat speel, het sy militêre instink hom beweeg om die leiding van sake in die hande van die gereelde magte te plaas en die gewapende inwoners as hulpmagte te gebruik. Laasgenoemde moes nie daartoe gelei word om te dink dat hulle eie inspanning ná die herstel van orde ontbeer kon word nie, of dat ’n militêre mag altyd tot hulle beskikking sou wees nie. Kort ná sy aankoms het hy ’n brief uit Downing Street ontvang, gedateer die 9de van Augustus. Liverpool het uittreksels uit die briewe en joernale van Read aan hom laat toekom. Dit was onnodig, het Liverpool geskryf, om die onderwerp tot die goewerneur se ernstigste aandag aan te beveel, of om uit te wys dat, indien daardie stellings by ondersoek korrek blyk, die belange van menslikheid en geregtigheid en die eer van die Britse naam die onmiddellike aanneming van die doeltreffendste maatreëls eis om die voorbeeldige straf van sulke afskuwelike misdade te verseker en die gekrenkte inboorlinge voortaan teen die barbaarsheid van hulle verdrukkers te beskerm. Die brief het ’n afskrif van Read se stuk aan die direkteure van die London missionary society ingesluit, in Engeland gepubliseer, waarin die sendingling gekla het dat die Khoikhoi aan wrede en onmenslike behandeling van blankes onderwerp is, en dat Caledon en landdros Cuyler ewe doof is vir hulle kreet om geregtigheid. Hy het beweer dat meer as 100 moorde tot die kennis van Vanderkemp en homself in die distrik Uitenhage alleen gebring is. Die sekretaris van staat het die goewerneur opgedra om hierdie aanklagte deeglik te laat ondersoek, en te sien dat streng straf op daders van gruweldade toegepas word. Vanderkemp en Read was al in Kaapstad op die fiskaal se dagvaarding toe daardie brief aangekom het. Cradock het sy regering dus met twee lêers op dieselfde tafel oopgemaak: ’n oorlog waarvoor die ooste van 1806 af gevra het, en ’n sendingklag wat Londen verhoor wou hê. [3] [4]
Graham aangestel — 8 Oktober 1811
Die hele leiding van die operasies is in die hande van luitenant-kolonel John Graham van die Kaapse regiment geplaas, wat in 1806 in die kolonie aangekom en aan die herowering deelgeneem het. By ’n kommissie wat onder Cradock se hand en seël by die Kasteel die Goeie Hoop op die 30ste van September gegee is, is Graham vir die duur van behae as kommissaris aan Sy Majesteit se kant vir alle burgerlike en militêre sake binne die drostdye van Graaff-Reinet, Uitenhage en George aangestel. Die onderskeie landdroste, die rade van landdros en heemrade, en die veldkornette is vereis om onvoorwaardelike gehoorsaamheid te gee aan enige bevele wat hy goeddink om hulle te gee, op dieselfde wyse asof sulke bevele deur die goewerneur self uitgereik is; die innerlike reëlings van daardie drostdye moes nog volgens die bestaande regulasies voortgaan, behalwe in sulke gevalle waarin hy dit dienstig ag om ’n afwyking te beveel. By sy aankoms te Uitenhage moes krygswet in daardie drostdye van krag wees. Daardie kommissie is waarom ’n luitenant-kolonel, nie ’n landdros nie, nou vir die kroon oos van George gespreek het. [4]
By die uitreiking van opdragte aan hom op die 6de van Oktober het Cradock gesê dit het hom te beurt geval om gevolg te gee aan die skynbare voornemens van sy voorgangers, om Sy Majesteit se gebiede te bevry van die invalle van die Xhosa-nasie of van enige ander stam wat Sy Majesteit se onderdane in die vreedsame besit van hulle wonings en eiendom mag pla. Aangesien die maatreëls van passiewe versoening en verdraagsaamheid oneffektief geblyk het, was dit nodig om ’n ander wyse van optrede aan te neem, en hulle volkome verdrywing uit die gebied moes volbring word. Hy ondervind veel voldoening, terwyl hy tot ’n maatreël van hierdie aard oorgaan, uit die algemene inligting dat Sy Majesteit se onderdane in geen van die jongste verrigtinge die aanvallers was nie. Graham moes die doeltreffendste maatreëls tref om die gebiede van die Xhosa-nasie, of rowers van enige beskrywing, skoon te maak, en dat hulle blywend binne hulle eie grense teruggewys word. In die eerste operasies moes die grootste sagtheid en bedaardheid beveel word; sover dit doenlik is, moes verklarings en oorredings tot die uiterste die middele wees wat gebruik word, en eers wanneer so ’n koers ná herhaalde proewe hopeloos blyk, moes maatreëls van strengheid toegepas word. [4]
Die publiek is van die goewerneur se voornemens in kennis gestel by ’n proklamasie wat op die 8ste van Oktober uitgevaardig is, twee dae nadat Graham daardie opdragte ontvang het. Bevele het gegaan aan die landdroste van Swellendam, George, Uitenhage en Graaff-Reinet om die burgers van hulle distrikte op te roep met die doel om die rowers oor die Visrivier te dryf. Graham is as kommandant-generaal van die mag aangestel. Hy is opgedra om elke poging aan te wend om die Xhosa te oorreed om vreedsamig uit die kolonie te wyk; maar as hulle nie uit eie beweging sou vertrek nie, moes hy die doeltreffendste maatreëls tref om hulle binne hulle eie grense terug te dryf. Vir hierdie doel moes hy die burgermagte en die Kaapse regiment gebruik, en sulke ander troepe as wat onder sy bevel geplaas sou word, om poste in die agterhoede te beset en hulle terugkeer te verhoed. Landdroste Stockenstrom en Cuyler is gemagtig om ’n kommando te versamel om tesame met die militêre op te tree. Die troepe vir hierdie diens is op dieselfde 8ste van Oktober uit Kaapstad op die transportskip Upton Castle weggestuur. Hulle het bestaan uit die restant van die Kaapse regiment en afdelings van die 21ste Ligdragonders, Koninklike Artillerie en drywers, en die 83ste Voet — ’n totaal, die offisiere ingesluit, van 460 man met 96 perde. Die totale gereelde mag op die grens was toe 1033 man van alle range met 194 perde. Kontingente uit George, Swellendam en Tulbagh is by die burgers gevoeg wat al gemagtig was. Hierdie beweging was die grootste wat tot op daardie datum ooit teen die Xhosa opgetree het. [3] [4]
’n Noodsaaklike stap in die voorbereidings wat die oorblywende 3 maande van die jaar in beslag geneem het, was ’n sending na Gaika, om hom te verseker dat geen vyandigheid teen homself beoog word nie. Stockenstrom het daardie kaptein besoek en sy toestemming verkry dat dié wat uit die Zuurveld gedryf sou word, in sy land mag woon. Gaika het belowe om Ndlambe en sy volgelinge nie te pla as hulle hulle vreedsamig gedra nie. Hoeveel die belofte werd was, was twyfelagtig: Ndlambe was by verre die magtiger kaptein en sou waarskynlik die formaliteit van Gaika se verlof ontbeer. In Oktober het ds. Robert Jones predikant van die Engelse kerkgemeente in Kaapstad geword, op dieselfde voet as die predikante van die Nederduitse Gereformeerde kerk, sy salaris uit die koloniale tesourie betaal. Dienste is deur hom in die gebou van die Nederlandse gemeente gehou, aangesien daar tot nog toe net 3 kerkgeboue in Kaapstad was: die Nederduitse Gereformeerde, die Lutherse, en die kapel in Langstraat van die Suid-Afrikaanse sendinggenootskap. Ná Halloran se verbanning het die Engelse inwoners weer ’n burgerlike predikant gehad; hulle het nog geen eie kerk gehad nie. [3] [4]
Die eerste sirkuithof, bestaande uit Willem Stephanus van Ryneveld, Pieter Diemel en Francis Willem Fagel, het Kaapstad op die 14de van Oktober gelaat. Van Ryneveld is, by De Wet se aftrede in Maart 1809, as president van die hooggeregshof aangestel — hoofregter, soos daardie amptenaar nou begin genoem is. Daniel Johannes van Ryneveld was sekretaris. Hulle het die hele kolonie bereis, insluitend die verre distrikte van Graaff-Reinet en Uitenhage, en sulke sake behandel as wat onder gewone omstandighede voor regters op sirkuit sou kom. Hulle het iets gesien van die toestand waarin die ooste toe was, weens Xhosa-invalle, en aansienlike moeite ondervind om die nodige getuies te versamel, aangesien ’n groot deel van die manlike inwoners op kommando was; selfs die landdros van Graaff-Reinet self was van sy drostdy afwesig, omdat hy ’n liggaam burgers moes aanvoer. Behalwe om in hulle regterlike hoedanigheid op te tree, is hulle opgedra om die toestand van die land in die algemeen te ondersoek met betrekking tot onderwys-, godsdiens- en maatskaplike sake. Hulle het na die verskeie drostdye gegaan en in alles 21 strafsake verhoor, waarvan 8 aanklagte was wat deur gekleurdes teen koloniste gebring is. Die verrigtinge is met oop deure gevoer, en geen onderskeid is gemaak tussen persone van verskillende rasse of kleur òf as aanklaers, òf as beskuldigdes, òf as getuies nie. Deur die hele land is niks as voldoening uitgespreek met die instelling van ’n sirkuithof op hierdie wyse nie, en oral is die regters met die uiterste eerbied ontvang. Cuyler het sy eer op die sendingklagte op die spel geag, en was hoogs begerig dat selfs geringe aanrandings nagegaan moes word. Hy het aan een van die beste families van Nederlandse afkoms in die staat New York behoort; in die revolusionêre oorlog het sy vader die koning se kant gekies, en mettertyd het hy ’n offisier in die Britse leër geword. Die sendingklagte self het vir ’n latere hof gewag. Vanderkemp, nog in Kaapstad ná die Mei–Junie-verklarings, is op die 15de van Desember aan beroerte oorlede. [3] [4]
In Engeland is die komende vyandelikhede met skaars goedkeuring beskou. In Desember het Liverpool, aan Cradock skrywende, opgemerk dat die algemene belange van die nedersetting beter bevorder sou word deur voorsorgsmaatreëls teen die rowers te tref en hulle indringings wanneer dit gemaak word af te weer, as deur tot algemene en offensiewe vyandelikhede oor te gaan; en, oënskynlik in onkunde van die werklike omstandighede van die verhoudings tussen swart en blank, het hy verder voorgestel dat dit duidelik vasgestel moes word dat die koloniste die invalle nie uitgelok het nie. Die brief het aangekom nadat die burgers opgeroep is en nadat Graham aangestel is om die Zuurveld skoon te maak. Die ooste het nie langer op Downing Street gewag nie. [4]
Stockenstrom vermoor — 29 Desember 1811
In Desember het die burgers die veld ingetrek. Die boere van Swellendam was onder kommandant Jacobus Linde, dié van George onder kommandant Jacobus Botha, en dié van Uitenhage onder kommandant Gabriel Stolz. Hulle het naby die mond van die Sondags saamgekom. Die boere van Graaff-Reinet, onder landdros Stockenstrom en veldkornet Pieter Pretorius, het Bruintjeshoogte beset, om die land noord van die Zuurbergreeks te dek. Die middelafdeling was onder kaptein Fraser, die regtervleuel onder Cuyler, en die linkervleuel — omtrent 200 man van die Kaapse regiment en omtrent 100 burgers van Graaff-Reinet — onder Stockenstrom, ’n entjie noord van die Zuurberg geplaas. Tussen die bergreeks wat die Zuurberg genoem word en die see was kettings heuwels en onreëlmatige verhewenhede, bekend as die Rietberge. In ruigtes versprei oor ’n strook van hierdie gebroke land, sommige 40 myl lank by 10 of 12 breed, het die volgelinge van Ndlambe en Cungwa skuiling geneem. [3] [4]
Op die 27ste van Desember het ’n afdeling van Graham se mag, onder Cuyler, die Sondags oorgesteek en ’n kamp gevorm binne maklike bereik van Habana se kraal aan die suidekant van die Rietberge. Toe hulle deur ’n ruigte binne 500 tree van die rivier trek, is ’n paar assegaaie na die burgers gegooi, en 1 man is gewond. Cuyler het toe met ’n eskort na Cungwa se kraal gery, wat teen ’n digte ruigte gelê het, met die doel om daardie kaptein te beweeg om vreedsamig te wyk. Cungwa het nie verskyn nie, maar hy het ’n boodskap gestuur dat hy geneig is om te doen soos verlang, en gevra om tot die volgende dag toegelaat te word om ’n finale antwoord te gee. Dit is toegestaan. Die manne by die kraal is gesien om vir oorlog gereed te wees, en die veterane was almal met blou kraanvoëlvere versier. Graham het ’n tydelike kamp naby Coerney gevorm. Die Addo-bos oos van die Sondags was voller manne en vee as wat Cuyler se regtervleuel alleen kon skoonmaak, daarom is toe ’n bevel noordwaarts gestuur dat Stockenstrom na Coerney moet marsjeer. [3] [4]
Die volgende dag het Cuyler met 25 boere en ’n Khoikhoi-tolk na Cungwa se kraal teruggekeer. Toe hulle ’n party Xhosa naby die ruigte sien, het hulle nadergery, waarop Ndlambe ’n paar treë van die ander vorentoe gekom het en uitgeroep het: “Hier is geen heuning nie; ek sal heuning eet, en om dit te kry sal ek die riviere Sondag, Koega en Swartkops oorsteek.” Met sy voet op die grond stampende, het hy weer geskree: “Hierdie land is myne; ek het dit in oorlog gewen, en sal dit hou.” Toe, met die een hand ’n assegaai skuddende, het hy met die ander ’n horings tot sy mond gebring. Toe hy dit blaas, het 200 of 300 krygers op Cuyler se party toegesnel, wat hulle ontkoming uitsluitlik aan die vinnigheid van hulle perde te danke gehad het. Die toespraak het saakgemaak omdat dit die voorgee beëindig het dat Ndlambe ’n gas was wat nog oor die Vis gepraat kon word. Hy het die Zuurveld as ’n oorlogsbuit opgeëis. [3] [7]
Op die 27ste het Graham ’n ekspres na landdros Stockenstrom gestuur, wat hom beveel het om van Bruintjeshoogte oor die Zuurberg en Rietberge met die boere en 2 kompanies van die Khoikhoi-soldate op te trek, en by Cuyler aan te sluit. Maar die landdros, wat geglo het dat as hy hierdie opdragte uitvoer die Xhosa byna seker ’n rooftog in die land noord van die berge sou maak, het besluit om Graham te sien voordat hy sy manne skuif. Teen dagbreek op die 29ste het hy met net 24 man die kamp gelaat, en gesê dat hy hom by Graham wou aanmeld. Toe hy omtrent halfpad na sy bestemming was, is ’n party Xhosa op oop grond nader sien kom, en teen die advies van die boere het Stockenstrom stilgehou om met hulle te praat. Hy wou hulle beweeg om sonder bloedvergieting na hulle eie land terug te keer, en miskien het hy vir veiligheid op sy naam as ’n vriend en weldoener van die gekleurde rasse staatgemaak. Hulle was van die Imidange-stam onder die kaptein Kasa. Stockenstrom het omtrent ’n halfuur met hulle gepraat, die Xhosa vriendelik lykende, terwyl hulle al die tyd die blankes geleidelik omsingel het. Toe was daar ’n instorming van alle kante, en die landdros, 8 boere — Jan Christiaan Greyling, Jacobus Potgieter, Philip Botha, Isaak van Heerden, Jacobus du Plessis, Willem Pretorius, Pieter Botha, en Michiel Hatting — tesame met die halfbloed-tolk Philip Buys, is doodgesteek. 4 verdere boere is gewond, maar hulle en die ander het ontkom, en 5 of 6 van hulle aanvallers doodgemaak terwyl hulle dit gedoen het. [3] [4] [7]
Sodra tyding van die slagting die kamp by Bruintjeshoogte bereik het, het die landdros se seun, vaandrig Andries Stockenstrom van die Kaapse regiment, met 18 berede manne vertrek, en skielik op ’n party van die moordenaars afgekom, het 16 van hulle doodgemaak en 8 perde teruggeneem. Graham het toe kaptein Fraser na die kamp by Bruintjeshoogte gestuur om die opdragte uit te voer wat die landdros in die wind geslaan het. Toe hy met 2 kompanies van die Kaapse regiment en 50 boere onder veldkornet Pretorius terugkeer, is Fraser 3 keer in ’n nou defilé aangeval, maar het by elke geleentheid sy aanvallers afgeslaan. Omtrent 20 Xhosa is doodgemaak, sonder die verlies van enige Europeërs. Intussen het Cuyler se afdeling verskeie skermutselinge gehad, waarin ’n paar Xhosa geskiet is en 400 horingsbeeste buitgemaak is. Jong Stockenstrom is in Kaapstad gebore en opgevoed. Van die kamp by Bruintjeshoogte het hy die klein wraakparty aangevoer. Ndlambe en die Gqunukhwebe het nog die ruigtes suid van die Zuurberg gehou. [3] [7]