1660 aan die Kaap die Goeie Hoop: Kaapman-vrede, die Marichal-wrak en Danckert se Tog

Vredesaanbiedinge en die oorsaak van die oorlog

In die vroeë maande van 1660 het die nedersetting vreedsaam gelyk, maar slegs omdat die Kaapse stamme ’n tyd lank binneland toe getrek het. Met hulle terugkeer na die skiereiland is vyandighede weer verwag tensy vooraf ’n reëling getref kon word. Van Riebeeck en sy raad wou ’n skikking hê wat Europeërs ongehinderd sou laat werk. [3]

Daar was by hulle geen twyfel oor die oorsaak van die onlangse oorlog nie. Die gewonde Khoikhoi-gevangene wat die fiskaal na die fort gebring het, het goed genoeg Nederlands gepraat om verstaan te word. Gevra waarom sy landgenote boere se vee steel, het hy geantwoord dat die boere sonder verlof grond beset wat van oudsher aan sy mense behoort het. Hulle kon nie meer vee na die rivier dryf om te drink sonder om bewerkte grond oor te steek nie, en hulle het besluit om die indringers uit te dwing. Kort na dié verklaring is die gevangene dood. Van toe af het van Riebeeck dit as die ware oorsprong van die oorlog aangegee. [3]

Batavia het openlik erken dat die inheemse mense natuurlike rede tot vyandskap gehad het, maar geen herstel van die aard wat hulle soek kon toegestaan word nie. Die vraag, soos die raad se keuse gestel is, was of nomadiese stamme só ’n reg op die grond gehad het dat Europeërs niks daarvan moes neem nie, of of ’n Europese buitepos by die Kaap geregverdig was. Die antwoord by die fort was dat die bewerkte grond gehou sou word; weerstand is as natuurlik behandel, nie as rede om te onttrek nie. [3]

Kaapman-verdrag — 6 April 1660

Die Kaapmans het die eerste vredesaanbiedinge gemaak. Vroeg in die jaar het hulle ’n boodskap uit Saldanhabaai deur die kushandelaars gestuur en ’n vriendskapsverdrag voorgestel. Hulle het ’n geskrewe veilige geleide gevra, onderteken deur die kommandeur, die sekunde en die fiskaal, sodat afgevaardigdes die fort kon besoek. Die voorstel het van Harry en Doman gekom, wat geleer het dat ’n band verkiesliker is as ’n mondelinge belofte. Die veilige geleide is gestuur; onder sy beskerming het die twee voormalige tolke die voorlopige reëlings met die kommandeur getref. [3]

Op die 6de April het die vet kaptein Gogosoa, vergesel van Harry, Doman en veertig van die vooraanstaande manne van die Kaapman-stam, by die fort aangekom en ’n verdrag gesluit. Die voorwaardes was dat geen party die ander voortaan sou lastig val nie; dat die Kaapmans sou probeer om binnelandse stamme te beweeg om vee te bring vir verkoop om gesteelde vee in die oorlog te vergoed; dat Europeërs die grond wat hulle beset het, sou behou; dat paaie aangedui sou word waarlangs Kaapmans na die fort kon kom; en dat Europeërs wat inheemse mense onreg aandoen, swaar gestraf sou word. [3]

Dié voorwaardes het eers na lang bespreking gekom. Die argument is beëindig toe van Riebeeck duidelik verklaar het dat die grond met die swaard gehou sou word. Nadat hulle die punt van besit van bewerkte grond afgestaan het, het die Kaapmans gevra om binne die grense te kom om bitteramandels en eetbare wortels te versamel wat oorvloedig aan die nedersettingskant gevind is. Dié versoek is geweier, omdat die bitteramandels nodig was vir die doringheining wat die nedersetting moes omsluit. Hulle het talle gevalle van mishandeling deur burgers aangevoer, en moes tevrede wees met die versekering dat as hulle sulke sake daarna aanmeld, hulle herstel sou kry. [3]

Gorachouqua-vrede en die fortdans — 5 Mei 1660

Kort na die Kaapman-vrede het die Gorachouquas drie afgevaardigdes gestuur om te vra of voorwaardes ook met hulle getref sou word. Die antwoord was ja. Op die 5de Mei het Choro, met Harry en Doman as tolke en sowat honderd volgelinge, by die fort verskyn. Ankaisoa, ’n mindere hoof van Gogosoa se stam wat nie in die April-verdrag ingesluit was nie, was ook daar. Hulle wou eienaarskap van die grond langs die Liesbeek weer oopmaak; die kommandeur het dié onderwerp afgesny en gesê daar mag niks weer daaroor gesê word nie. Voorwaardes soortgelyk aan Gogosoa s’n is toe ooreengekom. Ter bekragtiging het Choro dertien stuks vee aangebied en koper, krale, pype en tabak teruggekry. [3]

Die Gorachouquas is, soos die Kaapmans, met ’n fees van rys en brood en soveel drank as hulle wou drink, onthaal. ’n tobbe in die fort se binnehof is met ’n mengsel van arrak en brandewyn gevul. Die manne het toe ’n groot dans op hulle wyse voorberei: hulle het in orde gestaan terwyl die vroue gesit en ’n eentonige gesang aangesit het, skerp klappend. Die dans — spring en bewe eerder as stappe — het sowat twee uur geduur, terwyl man vir man neergeval het van inspanning en die drank. Elkeen is buite gedra en in die gras neergelê om te slaap. Toe die dans eindig, kon slegs drie of vier man nog staan. Dit was die sluitingsfees van die vredesseisoen; die kommandeur kon daarna sê hy is in vrede met al die mense van Afrika wat die fort toe geken het. [3]

Lacus as sekretaris en burgeroffisiere

Om dié tyd het sekretaris Gysbert van Campen die Kaap vir Batavia verlaat, en klerk Hendrik Lacus is tot die vakante pos bevorder. Die sekretaris het die rekord van die politieke raad gehou maar gehad stem nog stem in die debatte nie; by afwesigheid van ’n predikant het hy huwelike voltrek; hy het kontrakte en ooreenkomste opgestel; verklarings oor misdaad is voor hom afgelê, al het vervolgings by die fiskaal gebly; en ’n groot massa afskrifwerk — briewe, joernale en ander dokumente — het deur sy hande gegaan. Duidelike swartletter-skryfwerk was ’n noodsaaklike kwalifikasie; die taai papier en penwerk van dié sekretarisse lees eeue later nog byna soos drukwerk. [3]

Twee nuwe burgerrade was nodig. Jan Reyniers, deur die oorlog geruïneer, het teruggekeer in die Kompanjie se diens; Hendrik Boom het sy volle termyn uitgedien. Die vrymense het Jacob Cloete, Leendert Cornelissen, Wouter Mostert en Jurien Janssen genomineer; die politieke raad het die tweede en derde gekies — Leendert Cornelissen en Wouter Mostert. Die milisieraad het ses name voorgelê; daaruit is Hendrik van Surwerden as sersant aangestel, en Herman Remajenne en Elbert Dirksen as korporale vir die komende jaar. [3]

Die Marichal-wrak — Mei 1660

Op die 9de Mei 1660 het die Franse skip Marichal, kaptein Simon Vesron, van Nantes op pad na Madagaskar, Tafelbaai aangedoen. Sy het altesaam honderd agt-en-veertig siele aan boord gehad, onder wie luitenant Pierre Gelton, wat uitgetrek het om die regering van ’n Franse fabriek op Madagaskar oor te neem, ’n biskop, en drie mindere geestelikes van die Roomse kerk. [3]

Op die oggend van die 16de het die wind uit die noordweste met reën ingesit en tot die 18de tot ’n storm opgesteek, met ’n swaar see wat in die baai inrol. Die Marichal het aan drie ankers gelê, maar haar grondtakel was swakker as dié van ’n Nederlandse Indiëvaarder van haar grootte. Voor dagbreek op die 19de het die kabels gebreek. Die skip kon nie gered word nie; die voorstagseil is gehys sodat sy swaai en met die boeg op die strand naby die mond van die Soutrivier slaan. Mastere is weggekap en ’n boot is uitgehaal, maar dit is op die strand geswel en gebreek. [3]

Met dagbreek is mense op die wrak gesien wat vlotte maak, sonder sukses. Die middag het hulle twee briewe in ’n vat aan wal gestuur en om hulp gepleit. ’n Walvisboot is op ’n wa gemonteer en na die strand geneem. ’n Lyn is ingedryf, ’n sterk tou het gevolg, en die walvisboot het een of twee keer daarlangs gevaar, maar slegs ’n halfdosyn manne het daardie middag die wal bereik. In die nag het die storm bedaar en die see gaan lê; daar was nie langer gevaar vir lewensverlies nie. ’n Plek is aangewys waar die bemanning tente kon opslaan en vrag kon stoor. [3]

Beperkings het gevolg. Alle oorlogsmiddele behalwe die wapens van die ses hoogste offisiere moes in die kommandeur se bewaring gegee word; die Franse moes nie buite aangewese grense gaan nie; en geen byeenkomste vir erediens volgens die Roomse ritueel is toegelaat nie. Van Riebeeck het ’n proklamasie uitgevaardig wat alle godsdienstige seremonies in die nedersetting verbied behalwe dié van die Gereformeerde kerk van Holland. Dié klousule het vir die aanwesiges só vanself- sprekend gelyk dat niemand daarteen beswaar gemaak het nie, maar luitenant Gelton het kragdadig beswaar gemaak teen die oorgawe van die wapens. Die kommandeur het vasgestaan, en die luitenant het toegegee. [3]

Kaptein Vesron en vier-en-veertig van die bemanning was Hugenote; die simpatie tussen hulle en die Nederlanders skyn sterker geloop het as tussen hulle en hulle eie landgenote van die ander geloof. Vyf-en-dertig van die Franse het by die Kaap in die Kompanjie se diens getree; die res het dieselfde gedoen sodra hulle Batavia in die eerste skepe na die ramp bereik het. Die geestelikes het byna ’n jaar gebly en toe na Europa gevaar nadat hulle nie ’n vervoer na Madagaskar kon kry nie. Die biskop, Estienne by name, was ’n man van rykdom en goeie familie wat van ’n losbandige loopbaan na ywerige vroomheid en die stigting van sendinge op Madagaskar oorgegaan het. Dit was die derde keer dat hy verhoed is om dié eiland te bereik; hy het van Riebeeck gesê hy bedoel, eenmaal tuis, om op eie koste ’n skip te huur as die fabriekseienaars geen stuur nie. [3]

Remajenne se onwettige veehandel

In 1660 is ontdek dat Herman Remajenne — die man wie se naam die lys van Suid-Afrikaanse vrye setlaars aanvoer — lank onwettige handel met die Khoikhoi bedryf het. Tydens die onlangse vyandighede, toe die regering alles gedoen het om die Kaapmans te vind, het hy twee keer in die geheim hulle kamp besoek. Toe die Marichal vergaan het, het hy snags daarin geslaag om die bemanning oorvloed vars beesvleis te voorsien in ruil vir goedere van die wrak. Hy het ’n groot veehandel onder die oog van die fort bedryf, met min medepligtiges buiten inheemse mense. [3]

Een nag is hy op heterdaad betrap met ’n groep Khoikhoi wat geruilde vee na sy kraal dryf, en sy hele verlede het uitgekom. Die straf, volgens die standaarde van die dag en die omstandighede, was lig: die geruilde vee is aan die Kompanjie verbeurd verklaar, en ’n klein boete is op hom gelê. [3]

Binnelandse hoofde en veeruil

Groot troppe is nou gereeld deur hoofde van binnelandse stamme vir verkoop gebring. Inheemse mense was gretig na krale en het honderde osse en koeie daarvoor afgestaan. Krale vir ’n os het die Kompanjie slegs agt tot tien pennies gekos, maar die handel het groter koste gedra: voortdurende geskenke van koperplate, ysterstawe, byle, tabak, pype en ander artikels aan die hoofde, en ruim onthaal van almal wat by die fort kom. [3]

Die ruil was seremonieel. ’n Geselskap wat uit die binneland nader kom, het boodskappers vooruit gestuur om die aantal vee onderweg aan te meld. By die hek naby die waghuis Keert de Koe is die geselskap deur ’n ruiter ontmoet en na die fort begelei. Die leier kon Oedasoa wees, hoof van die Cochoqua — ’n stam op sewentien of agtien duisend siele beraam — op ’n os gemonteer, met sy gunstelingdogter Namies langs hom, ’n pakos agter, en veertig of vyftig man wat die vee dryf. Of dit kon Sousoa wees, hoof van die Chainouqua, ’n stam selfs talryker en magtiger, vergesel van sy seun Goeboe met ’n soortgelyke trein. [3]

By die fort het die hoofde afgeklim en is na die kommandeur se vertrekke geneem, op matte op die vloer gesit. Vir Oedasoa het Eva (Krotoa vir die inheemse mense) altyd getolk; vir ander hoofde het Doman of Harry bygestaan. Na komplimente het ’n onthaal van brood, rys, kaas, suiker en wyn in tin skottels en kanne gevolg wat slegs deur persone van rang in Holland gebruik sou word. Soms het hulle musiek van die virginaal gehoor; as dit Sondag was, is die militêre en burgerinfanterie na godsdienstige diens hersien en salutte ter ere van hulle gevuur. Terwyl die hoofde in die kommandeur se kwartiere eet, het hulle volgelinge in die binnehof op brood, rys en brandewyn gefees. As reël is geen handel op die dag van aankoms gedoen nie; ruil het die volgende oggend gevolg, dan verdere onthaal wat twee of drie dae kon duur. Toe die besoekers vertrek, het pakosse geskenke vir die hoofde en beskuit en brandewyn vir die pad gedra. [3]

Gedrag by dié besoeke was bevredigend, en karaktertrekke is met sorg opgemerk. As ’n geskenk aan een man gegee is, het hy dit dadelik onder almal verdeel. Oedasoa se gehegtheid aan Namies het uitgestaan: toe ’n leeu sy arm verskeur terwyl sy mense jong sebras vir die kommandeur probeer vang, wat wou toets of hulle as perde getem kon word, het Namies alleen die wonde versorg en dag en nag gewaak totdat hy homself kon help. Toe sy siek was, sou niks haar vader beweeg om haar te verlaat nie ondanks dringende uitnodigings van die fort. Die moeder van Namies was ’n ouer suster van Eva, jare vroeër deur Chainouquas weggevoer en later onder Cochoqua-buit geneem — ’n herinnering dat roof en hertrou algemeen was, tog kon familiebandes steeds diep loop. [3]

Skepe is dikwels verby die Kaap gewaai sonder om Tafelbaai in te vaar; soms is vaartuie by die mond van die hawe deur ’n sterk suidoostewind weer see toe gedryf. Die Here Sewentien wou daarom ’n tweede verversingsplek iewers in die Atlantiese Oseaan hê. Engeland onder die Protektor Cromwell het Sint Helena ingeneem, dus is daar na ’n ander gerieflike stasie gesoek. Die oortuiging was dat ’n pragtige, vrugbare eiland iewers tussen Sint Helena en die Afrikaanse kus lê. [3]

Lodewyk Claessen van Delft, toe meester-skeepsbouer te Batavia, het gesê dat hy in 1652 twee keer op St. Helena Nova was, soos die Portugese die eiland genoem het. Deur die goewerneur-generaal en raad van Indië ondervra, het hy ’n vol verhaal vertel: vier jaar Portugese gevangene, ’n tyd lank verplig om in ’n skip op die Atlantiese te dien; ’n vrugbare eiland ryk aan vrugte, groente en vee; matrose wat sê dit lê ’n halfgraad suid van ou Sint Helena; twee klein Portugese forte aan wal en ’n derde groter een in aanbou; ’n goeie hawe. Kaarte het lank ook St. Helena Nova aangedui. Ekspedisies van die Kaap het sonder sukses daarna gesoek. Terugvlote het in lang lyne met skepe ’n paar myl uit mekaar vertrek en jare lank die oseaan deursoek totdat die eiland van die kaarte geskrap is. [3]

Danckert se tog — Olifantsrivier, November 1660

’n Poging om die ryk van Monomotapa te bereik is ook in 1660 van die Kaap af onderneem. Groot belonings vir belangrike ontdekkings het vrywilligers gelok. Sedert die laaste verkenningsgeselskap het van Riebeeck boeke oor Suid-Afrikaanse geografie bestudeer en geglo hy kan Monomotapa en sy hoofstede vasstel. Sy bronne het Linschoten se werk, vader Martinus Martini se mondelinge beskrywing, en Portugese reis-, geografie- en geskiedenisboeke ingesluit. Portugees was toe die algemene medium onder Europeërs van verskillende nasies in die Ooste, en is dikwels by die fort gebruik; Eva kon dit redelik goed praat. [3]

Uit dié bronne het hy die stad Davagul, waar die keiser van Monomotapa sy skatte hou, as 828 Engelse myl noordoos van die Kaap en 322 myl wes van die Indiese Oseaan-kus neergelê — in die omgewing van die latere dorp Pretoria — op die oewer van die rivier Spirito Santo. Cortado aan die Rio Infante is in dieselfde rigting maar nader gereken. Volke op die roete is as Cochoqua, Chainouqua en Hancumqua gelys; naas laasgenoemde die Chobona, as die beskaafde mense van Monomotapa beskou. [3]

Dertien vrywilligers het onder Jan Danckert, ’n intelligente mindere offisier, gegaan. Twee manne in die geselskap sou dikwels weer teëgekom word: George Frederick Wreede, ’n Duitser van goeie opvoeding wat in die laer range van Kompanjiediens beland het, en Pieter van Meerhof, ’n Deen wat as soldaat gekom het en, vaardig in die versorging van wonde, tot onderchirurgyn bevorder is. Tolk Doman het ook saamgegaan — hy het sedert die vrede by die fort gewoon en gewerk om die kommandeur se vertroue te herwin. Hulle het op die 12de November vertrek met brood en ander kos op drie pakosse, en op muskette vir vleis vertrou. [3]

Hulle het noord gereis langs die voet van die bergreeks wat die westelike kusstrook van die binneland skei. Klein groepe San is teëgekom — sommige het wapens laat val en by die aanskoue van vreemdelinge gevlug; ander het vriendelik gepraat. Hulle het ’n streek deurgegaan wat hulle die ware koninkryk van die molle genoem het, waar die grond by elke tree weggesak het. Uiteindelik het hulle by ’n rivier gekom wat na die Atlantiese Oseaan vloei met twee- of driehonderd olifante wat op die oewers wei, en dit na dié gesig genoem — die Olifantsrivier, die naam wat dit nog dra. [3]

By die Olifantsrivier het sommige van die geselskap gerus terwyl die leier en ’n paar ander ’n entjie verder noord deurgedruk het. By die verste punt het hulle rook ver vooruit sien styg en is deur San vertel dit kom van vure van ’n Namakwa-kamp. Die meeste manne was te moeg om verder te gaan; Danckert moes huiswaarts draai. Hulle het geen belangrike ontdekkings op die terugtog gemaak nie en die fort veilig op die 20ste Januarie 1661 bereik. Die jaar 1660 sluit dus met vredesverdrae op die skiereiland, ’n Franse wrak en nuwe arbeid in die baai, binnelandse vee wat met seremonie inkom, en die eerste Europese sig van Namakwa-rook uit die verre noorde — sonder om dié handel al oop te maak. [3]