Boer History1660 aan die Kaap die Goeie Hoop: Kaapman-vrede, die Marichal-wrak en Danckert se Tog
Vredesaanbiedinge en die oorsaak van die oorlog
In die vroeë maande van 1660 het die nedersetting vreedsaam gelyk, maar slegs omdat die Kaapse stamme ’n tyd lank binneland toe getrek het. Met hulle terugkeer na die skiereiland is vyandighede weer verwag tensy vooraf ’n reëling getref kon word. Van Riebeeck en sy raad wou ’n skikking hê wat Europeërs ongehinderd sou laat werk. [3] [1]
Daar was by hulle geen twyfel oor die oorsaak van die onlangse oorlog nie. Die gewonde Khoikhoi-gevangene wat die fiskaal na die fort gebring het, het goed genoeg Nederlands gepraat om verstaan te word. Gevra waarom sy landgenote boere se vee steel, het hy geantwoord dat die boere sonder verlof grond beset wat van oudsher aan sy mense behoort het. Hulle kon nie meer vee na die rivier dryf om te drink sonder om bewerkte grond oor te steek nie, en hulle het besluit om die indringers uit te dwing. Kort na dié verklaring is die gevangene dood. Van toe af het van Riebeeck dit as die ware oorsprong van die oorlog aangegee. [3]
Die vrye Saldanha-handelaars wat laat in Januarie teruggekeer het, het dieselfde storie van die Kaapman-kant bevestig. Die stamme het die oorlog begin omdat die beste grond onder die ploeg gebring is; deur trekosse te steel het hulle gehoop om die ploegwerk te stuit. Hulle het vrymense by name genoem — veral Jan Reynierssen en Hendrik Boom — wat eers een van hulle manne opgehang het totdat Jacob Rosendael hom afgesny het. Hulle het ook gesê dat as Simon in ’t Veld nie geskiet het toe hulle vir sy vee kom nie, hulle hom nie sou doodgemaak het nie; hulle was agter vee aan, nie lewens nie. Nou, met die Nederlandse posisies versterk en hulleself nie in staat om die nedersetting van die Kaap af te dryf nie, wou hulle vrede hê. Saldanhabaai, het hulle bygevoeg, was kaal en brak; die Kaap was hulle geboorteplek, vol soet water, en Oedasoa sou hulle nie op sy beste riviere laat sit nie. [1] [2]
Tolk Eva (Krotoa) het die berig bevestig, maar met ’n harde politieke snykant. Oedasoa, het sy gesê, sou nie omgee oor ’n vrede met die Kaapmans solank dit nie “uit die siel” was nie: die kommandeur se ware vriendskap moes by Oedasoa alleen bly; enige Kaapman-verdrag sou geveins wees, en die fort moes skerp oplet. Van Riebeeck het geantwoord dat Oedasoa se naam op sy hart gegraveer is — en op 21 Januarie notas gestuur, onderteken deur homself, Roelof de Man en Abraham Gabbema, met tabak, brandewyn en koperdraad, waarin Gogosoa en Doman onder veilige geleide na die fort genooi is, en Harry verlof aangebied is om weer by die fort te woon as hy veeverkeer bring. [1] [2]
Batavia het openlik erken dat die inheemse mense natuurlike rede tot vyandskap gehad het, maar geen herstel van die aard wat hulle soek kon toegestaan word nie. Die vraag voor die raad was of nomadiese stamme só ’n reg op die grond gehad het dat Europeërs niks daarvan moes neem nie, of of ’n Europese buitepos by die Kaap geregverdig was. Die antwoord by die fort was dat die bewerkte grond gehou sou word; weerstand is as natuurlik behandel, nie as rede om te onttrek nie. Intussen het die verdedigingswerke van 1659 nog verdik: perde, die lyn van waghuise, en die bitteramandel- en doringheining wat van die see verby De Ruyterwacht tot by die Bosheuvel beplan is — sowat 1 320 roede van die see tot De Ruyterwacht en 2 353 van daar om die vrymense se plase. [3] [2]
Kaapman-verdrag — 6 April 1660
Die Kaapmans het die eerste vredesaanbiedinge gemaak. Vroeg in die jaar het hulle ’n boodskap uit Saldanhabaai deur die kushandelaars gestuur en ’n vriendskapsverdrag voorgestel. Hulle het ’n geskrewe veilige geleide gevra, onderteken deur die kommandeur, die sekunde en die fiskaal, sodat afgevaardigdes die fort kon besoek. Die voorstel het van Harry en Doman gekom, wat geleer het dat ’n band verkiesliker is as ’n mondelinge belofte. Die veilige geleide is gestuur; onder sy beskerming het die twee voormalige tolke die voorlopige reëlings met die kommandeur getref. [3] [1]
In Maart, terwyl kommissaris-admiraal Pieter Sterthemius met die retouervloot in Tafelbaai gelê het, het Herman Remajenne en twee metgeselle ’n oorlandse reis na Saldanha onderneem, private ruil voorgegee, en met drie Kaapman-gesante teruggekeer. Op 3 Maart is dié gesante huiswaarts gestuur met kos, tabak en brandewyn, met ’n brief — in hulle teenwoordigheid onderteken deur Sterthemius en van Riebeeck — dat die Kaapmans kon kom om te onderhandel. Op die 10de het Remajenne met Harry, Doman en ’n groot gevolg teruggekeer en tien stuks vee en vyf skape as vredesgeskenke gebring. Sterthemius het Remajenne ’n bonus van vyf-en-twintig reale van agt vir die moeite toegestaan. Die volgende dag is die geskenke aanvaar en in koper, tabak en krale terugbetaal; daar is voorlopig ooreengekom dat die stam weer agter of anderkant die Bosheuvel kamp kon opslaan terwyl voller gesprekke voortgaan. Sterthemius het, voordat hy vaar, aangedring dat die kommandeur hom nie op die Khoikhoi wreek nie, maar hulle deur weldoen wen — en van Riebeeck alleen gelaat om die skikking te voltooi. [1] [2]
Op die 6de April het die vet kaptein Gogosoa, vergesel van Harry, Doman en sowat veertig van die vooraanstaande manne van die Kaapman-stam, by die fort aangekom en ’n verdrag gesluit. Wederkerige beloftes is gegee dat geen party die ander sou lastig val nie. Daar was geen gesteelde vee oor vir die Kaapmans om terug te gee nie; in plaas daarvan het hulle beloof om te probeer om binnelandse stamme te beweeg om vee te bring om die oorlogsverliese te vergoed. Europeërs sou die grond wat hulle beset het, behou; paaie sou aangedui word waarlangs Kaapmans na die fort kon kom; en Europeërs wat inheemse mense onreg aandoen, sou swaar gestraf word. [1] [3] [2]
Dié voorwaardes het eers na lang en bitter bespreking gekom. Die Kaapmans het aangedring dat die Nederlanders al meer van grond geneem het wat eeue lank hulle s’n was en waarop hulle altyd vee gewei het. Hulle het gevra of die Nederlanders die omgekeerde in Holland sou toelaat, en bygevoeg dat dit min sou saak maak as die vreemdelinge by die fort bly — “maar julle kom reg in die binneland in en kies die beste grond vir julleself, sonder om eers te vra of ons omgee.” Toe die Nederlanders antwoord dat daar nie gras genoeg vir albei troppe is nie, het die Kaapmans teruggekap: as die Nederlanders groot troppe hou, sou hulle die weiding volmaak; en as die grond te klein vir albei is, wie moes wyk — die regmatige eienaar of die vreemde indringer? [1]
Hulle het toe gevra om ten minste bitteramandels te pluk en eetbare wortels binne die nedersettingslyn te grawe as winterkos. Dit is ook geweier — die amandels was nodig vir die doringheining, en vrye toegang sou te veel geleenthede tot skade gee — al is dié redes nie almal hardop gesê nie. Toe hulle aandring, is hulle vertel hulle het die grond deur die oorlog verloor en moes erken dit is nie meer hulle s’n nie; hulle vee is sonder regmatige oorsaak geneem, en die grond het “regmatig aan ons in ’n verdedigingsoorlog, met die swaard gewen, toegevall.” Daarteen het hulle gekla oor burger-mishandeling — skape en kalwers gesteel, krale en armbande vir slawe weggeruk, slae sonder die kommandeur se wete — en gesê hulle het vee as wraak geneem. Van Riebeeck het geantwoord met die strawwe wat reeds op oortreders gelê is, en gewaarsku dat verdere private wraak deur diefstal net sou regverdig om nog meer grond te neem. Uiteindelik het hulle aanvaar dat hulle toekomstige griewe na die fort vir uitspraak sou bring, en dat die kommandeur later die paaie en grense sou afmerk wat hulle moes hou. Geskenke van koper, krale en tabak het gevolg; kos en drank het die geselskap “lustig besope” gelaat. Die Nederlanders het opgemerk hulle kon die hele party gevange gehou het, maar het verkies om dit nie te doen nie. [1] [3] [2]
Die oorlog se rekening, soos van Riebeeck dit laat in Maart aan die Here Sewentien opgesom het, was swaar genoeg: omtrent 148 van die beste trek- en melkkos en 113 skape aan die Kompanjie verloor; vyf plase verwoes; Kompanjie- en private graan en wingerde deels vernietig; twee koloniste dood en verskeie gewond; drie Khoikhoi dood en Doman gewond. Wat die April-verdrag besleg het, was nie vriendskap van die siel nie, maar ’n werkende vrede op Nederlandse voorwaardes — en die eerste oop oorlog op die Liesbeek-lyn was verby. [2]
Gorachouqua-vrede en die fortdans — 5 Mei 1660
Kort na die Kaapman-vrede het die Gorachouquas drie afgevaardigdes gestuur om te vra of voorwaardes ook met hulle getref sou word. Die antwoord was ja, met die voorwaarde dat hulle voortaan slegs deur die hindernisse by die waghuise Kijckuijt en Keert de Koe mag binnekom. Op 27 April het die gesante dié voorwaarde aanvaar; op die 5de Mei het Choro, met Harry en Doman as tolke en sowat honderd volgelinge — die meeste van die ouderlinge en vooraanstaande manne — by die fort verskyn. Ankaisoa, ’n mindere hoof van Gogosoa se stam wat nie in die April-verdrag ingesluit was nie, was ook daar en het gevra om in die vrede opgeneem te word. [1] [3] [2]
Voorlopers het daardie middag gekom en gesê twaalf stuks vee lê reeds by die Kaapman-kamp ses of sewe uur weg en sou die volgende dag as die gebruiklike vredesgeskenk gebring word. Teen die aand het Choro self met dertien stuks aangekom — jonk en oud, almal in redelike kondisie — en gevra dat hulle as teken van vriendskap en van ’n belofte om in vrede te lewe en binnelandse stamme na die handel te trek, aanvaar word. Die vee is vir die Kompanjie die kraal in gedryf. Hulle het weer aangedring op ruimte op hulle ou weiveld; Harry en Doman is vertel die saak is afgehandel aangesien die grond in die oorlog verloor is. Choro het minder geroer gelyk deur dié punt as die Kaapmans, en gesê sy mense sou slegs die hindernispad of sulke ander roetes gebruik as die Nederlanders afmerk. [1] [3]
Voorwaardes soortgelyk aan Gogosoa s’n is toe ooreengekom. Ter bekragtiging is Choro se dertien stuks vee die volgende oggend — Hemelvaartsdag, 6 Mei — met koper, krale, tabak en pype beantwoord wat minstens twee keer die waarde van die diere was. Na die preek is die gaste met kos en drank onthaal. ’n Tobbe in die fort se binnehof is met ’n mengsel van arrak en brandewyn gevul, met ’n klein matroosbeker wat daarin dryf. Die manne het toe ’n groot dans op hulle wyse voorberei: hulle het in orde gestaan terwyl die vroue gesit en ’n eentonige gesang aangesit het, só hard klappend dat die geraas ’n volle honderd en vyftig roede anderkant die mure gehoor is. Die dans — spring en bewe eerder as stappe — het sowat twee uur geduur, terwyl man vir man neergeval het van inspanning en die drank. Elkeen is buite gedra en in die gras neergelê om te slaap. Choro het homself slegs half besope gehou; drie of vier ouderlinge het eweneens op hulle voete gebly. Toe die dans eindig, het vrede met die drie voormalige vyande van 1659 — Goringhaiqua (Kaapmans), Ankaisoa en Gorachouqua — formeel hernu gestaan. Dié stamme het op die hoogtepunt van die oorlog sowat duisend weerbare krygers op die been gehad. [1] [3] [2]
Op die 7de het die besoekers tevrede vertrek. Die kommandeur en ses ruiters het hulle tot by die hindernis tussen Keert de Koe en Kijckuijt begelei; patrollieruiters het hulle daarna tot by die Brackrivier geneem en die toekomstige roete en die grond om te vermy gewys. Van Riebeeck het langs die nabygeleë oewer verby Kompanjie- en vrye plase gejaag sodat die spoed van die perde sou indring. Inspeksie van die lande daardie dag het veel rog en koring reeds gesaai gewys — omtrent 152 morg in die geheel as die seisoen hou: vyftig Kompanjie, vyf-en-dertig die kommandeur s’n, en die res onder Cloete, Rosendael, Steven Janssen, Remajenne, Martenssen, Brinckman en Visagie. Trekosse was steeds desperate skaars. Handel het byna dadelik weer begin: op die 13de het ses stuks vee, ’n kalf en vier skape van die Gorachouquas gekom — die eerste ruil sedert die vrede — betaal in groot rooi krale wat bo koper verkies is, en grootbak-pype wat die ou klein pype onverkoopbaar gemaak het behalwe aan burgers. [1] [2]
Lacus as sekretaris en burgeroffisiere
Om dié tyd het sekretaris Gysbert van Campen die Kaap vir Batavia verlaat, en klerk Hendrik Lacus is tot die vakante pos bevorder. Op 20 April het die raad hom formeel in diens geneem en beëdig. Die sekretaris het die rekord van die politieke raad gehou maar gehad stem nog stem in die debatte nie; by afwesigheid van ’n predikant het hy huwelike voltrek; hy het kontrakte en ooreenkomste opgestel; verklarings oor misdaad is voor hom afgelê, al het vervolgings by die fiskaal gebly; en ’n groot massa afskrifwerk — briewe, joernale en ander dokumente — het deur sy hande gegaan. Duidelike swartletter-skryfwerk was ’n noodsaaklike kwalifikasie; die taai papier en penwerk van dié sekretarisse lees eeue later nog byna soos drukwerk. Lacus se Frans sou binne weke saak maak, toe ’n Franse wrak diplomasie op die strand geplaas het. [1] [3]
Twee nuwe burgerrade was nodig. Jan Reyniers, deur die oorlog geruïneer, het teruggekeer in die Kompanjie se diens; Hendrik Boom het sy volle termyn uitgedien. Die vrymense het Jacob Cloete, Leendert Cornelissen, Wouter Mostert en Jurien Janssen genomineer; die politieke raad het die tweede en derde gekies — Leendert Cornelissen (van Sevenhuysen) en Wouter Mostert — op 1 Mei 1660. Die milisieraad het ses name voorgelê; daaruit is Hendrik van Surwerden (van Suerwaerden), ’n vrye snyder, as sersant aangestel, en Herman Remajenne en Elbert Dirksen as korporale vir die komende jaar. Die burgermag wat in 1659 ingeskryf is, het só sy jaarlikse offisiere onder die nuwe vrede ontvang. [3] [2] [1]
Die Marichal-wrak — Mei 1660
Op die oggend van 9 Mei 1660 is ’n vreemde skip gesien wat gevaarlik naby die ver oewer van Tafelbaai onder ’n wit vlag lê. Van Riebeeck, die skipper van die fluit Loenen, Roelof de Man en ander ruiters het onder dekking van die duine uitgery. Sy het Vlaams of Frans gelyk, topmaste gestryk, skaars ’n musketskoot van die branders. Die volgende dag het sy vry gewerk en die ree binnegekom. Vryburgerbote wat met groente en eiers uitgegaan het — oënskynlik om te verkoop, in werklikheid om haar vlag te leer — het luitenant Pierre Gelton aan wal gebring, ’n Pruis wat drie jaar vroeër met admiraal Laros by die Kaap was. Hy het die skip La Marichal genoem (dieselfde romp wat Laros gedra het), kaptein Simon Vesron (Veron) van La Rochelle, gehuur deur monsieur La Milleray, goewerneur van Nantes. Sy het die Nantesrivier op 20 Januarie met omtrent 180 siele verlaat, Teneriffe en Kaap Verde aangedoen, en niemand op die vaart verloor nie; sewe of agt was siek. Bestemming Madagaskar: Gelton moes goewerneur Durivé aflos en ’n fort by St. Augustinusbaai bou; ’n biskop en drie mindere geestelikes van die Roomse kerk was onder die passasiers. [1] [3]
Die Franse het ook nuus gebring wat die fort versigtig gemaak het: by Kaap Verde het ’n Franse skip uit Dieppe, onder Sweedse kleure, die Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie se fort deur verraad by ’n afskeidsbanket verower en twee gelaaide Nederlandse fluite geneem — buit wat na driehonderdduisend gulden sou beloop — sonder om iemand dood te maak. Van Riebeeck het Vesron en Gelton daarom eers onthaal nadat wagte verdubbel is, Franse waterpartye snags aan boord terugbeveel is, en maklike vertroue in kommissies van koning, koningin-moeder en La Milleray geweier is. [1]
Op die oggend van die 16de het die wind uit die noordweste met reën ingesit en tot die 18de tot ’n storm opgesteek, met ’n swaar see wat in die baai inrol. Die Marichal het aan drie ankers gelê, maar haar grondtakel was swakker as dié van ’n Nederlandse Indiëvaarder van haar grootte. Na middernag teen die 19de het die kabels gebreek. Die skip kon nie gered word nie; met voorstagseil gehys het sy boeg-aan in die sand tussen die redoute Duynhoop en die mond van die Soutrivier gedryf. Mastere is weggekap en ’n boot is uitgehaal, maar dit is op die strand geswel en gebreek soos ’n Biskajese sloep. Manne op die wrak het vlotte sonder sukses gemaak en die pompe aan die gang gehou; hulle het ’n spritseil opgehou sodat die stygende gety haar boeg-aan eerder as sywaarts sou strand. [1] [3]
Twee briewe het in ’n vat aan wal gekom en om hulp gepleit voordat die romp sou omslaan en alles verlore gaan. ’n Walvisboot (’n ou Biskajese sloep) is op ’n wa gemonteer en langs die strand geneem. Deur toue gehou, kon dit daardie dag slegs twee keer tussen strand en wrak vaar; drie manne het daarin afgekom, twee het geswem, en met een reeds siek aan wal was die totaal gered ses — insluitend Gelton. Hy het plekke vir tente gevra; die fort het grond teenoor die wrak onder Duynhoop se kanonne aangewys. Op die 20ste, met kalmer weer, het een-en-sestig meer aan wal gekom, insluitend die kaptein, Gelton, die biskop en drie priesters. Vesron het verlof gevra om vryburgerbote te huur om na ankers en kabels te viss in die hoop om die romp af te sleep sodra dit verlig is; die versoek is as ’n saak van beleefdheid toegestaan wat nie met Kompanjiewerk ingemeng het nie. [1] [3]
Beperkings het gevolg. Sekretaris Lacus, wat goed Frans gepraat het, is gestuur om dit beleefd oor te dra: alle oorlogsmiddele behalwe die wapens van die ses hoogste offisiere moes in die kommandeur se bewaring gegee word teen kwitansie; ’n ware lys van die geselskap en verblyf is vereis; die Franse moes nie buite aangewese grense gaan nie; en geen byeenkomste vir erediens volgens die ritueel van die Roomse kerk is toegelaat nie. Van Riebeeck het ’n proklamasie uitgevaardig wat alle godsdienstige seremonies in die nedersetting verbied behalwe dié van die Gereformeerde kerk van Holland. Dié klousule het vir die aanwesiges só vanselfsprekend gelyk dat niemand daarteen beswaar gemaak het nie, maar luitenant Gelton het kragdadig beswaar gemaak teen die oorgawe van die wapens. Die kommandeur het vasgestaan, en die luitenant het toegegee. [1] [3]
Kaptein Vesron en vier-en-veertig van die bemanning was Hugenote; die simpatie tussen hulle en die Nederlanders skyn sterker geloop het as tussen hulle en hulle eie landgenote van die ander geloof. Vyf-en-dertig van die Franse het by die Kaap in die Kompanjie se diens getree; die res het dieselfde gedoen sodra hulle Batavia in die eerste skepe na die ramp bereik het. Die geestelikes het byna ’n jaar gebly en toe na Europa gevaar nadat hulle nie ’n vervoer na Madagaskar kon kry nie. Die biskop, Estienne by name, was ’n man van rykdom en goeie familie wat van ’n losbandige loopbaan na ywerige vroomheid en die stigting van sendinge op Madagaskar oorgegaan het. Dit was die derde keer dat hy verhoed is om dié eiland te bereik; hy het van Riebeeck gesê hy bedoel, eenmaal tuis, om op eie koste ’n skip te huur as die fabriekseienaars geen stuur nie. Theal het later die skip se totale siele op honderd agt-en-veertig getel; die joernaal se eerste berig van Gelton het die vaart-aanvulling naby honderd-en-tagtig gestel — ’n teenstrydigheid wat verskillende teloomblikke ná siekte, walpartye en wrak weerspieël. [3] [1]
Remajenne se onwettige veehandel
In 1660 is ontdek dat Herman Remajenne van Keulen — die man wie se naam die lys van Suid-Afrikaanse vrye setlaars aanvoer — lank onwettige handel met die Khoikhoi bedryf het. Tydens die onlangse vyandighede, toe die regering alles gedoen het om die Kaapmans te vind, het hy twee keer in die geheim hulle kamp besoek. Toe die Marichal vergaan het, het hy snags daarin geslaag om die bemanning oorvloed vars beesvleis te voorsien in ruil vir goedere van die wrak. Hy het ’n groot veehandel onder die oog van die fort bedryf, met min medepligtiges buiten inheemse mense. [3] [2]
Op 4 Julie het die joernaal aangeteken wat herhaalde tekens lank al gesuggereer het. Remajenne het snags diere huis toe gebring, tien, twaalf of vyftien skape en twee of drie beeste op ’n slag geslag, en die vleis aan ander burgers, aan skepe en aan die Franse wat nog aan wal was, verkoop — in direkte oortreding van die Here Sewentien se bevele en die plakkate van 1658. Gewaarsku dat hy daardie nag van die Gorachouqua-kamp sou terugkeer, het die sersant en soldate sy huis dopgehou. Tussen twaalf en eenuur het hulle hom en sy vennoot Hans Ras met een bees, ses skape en ’n lam geneem, gedryf deur drie Khoikhoi genaamd Heijde, Nantisa en Oedimackha. [1]
Voor die raad in Remajenne se teenwoordigheid ondervra, het die drie drywers verklaar dat hulle hoofde hulle nooit toegelaat het om aan vrymense te verkoop of die verbode plekke verby te gaan nie; Remajenne het na hulle gekom en gesê hulle moes nie soveel van die fort-monopolie maak nie — die kommandeur wou al die vee vir homself hê. Met verloop van tyd het hy soveel as vier- of vyfhonderd skape bekom en geslag, en die drie manne gebruik om vleis in sakke te dra. Hy het onlangs die skepe Nagelboom en Phenicx voorsien; hy het vleis onder vuurmaakhout op sy waens die fort binnegebring; hy het klein koperkettings gemaak en vir een dier gegee wat die Kompanjie vir vyf of ses gegee het. Remajenne het selfs só ’n ketting uit sy sak gehaal en dit aan die kommandeur oorhandig. Die straf, volgens die standaarde van die dag en die omstandighede, was lig: die geruilde vee is aan die Kompanjie verbeurd verklaar, en ’n klein boete is op hom gelê. Sodra hy en ander vrymense in toom gebring is, kon die Kompanjie se eie binnelandse handel uitbrei. [1] [3] [2]
Binnelandse hoofde en veeruil
Groot troppe is nou gereeld deur hoofde van binnelandse stamme vir verkoop gebring. Inheemse mense was gretig na krale en het honderde osse en koeie daarvoor afgestaan. Krale vir ’n os het die Kompanjie slegs agt tot tien pennies gekos, maar die handel het groter koste gedra: voortdurende geskenke van koperplate, ysterstawe, byle, tabak, pype en ander artikels aan die hoofde, en ruim onthaal van almal wat by die fort kom. Na die Mei-vredes was die eerste klein lotte van Gorachouquas en van Oedasoa se boodskappers (nege skape by een besoek) slegs die opening van ’n seremoniële verkeer wat die tweede helfte van die jaar gevul het. [3] [1]
Die ruil was seremonieel. ’n Geselskap wat uit die binneland nader kom, het boodskappers vooruit gestuur om die aantal vee onderweg aan te meld. By die hek naby die waghuis Keert de Koe is die geselskap deur ’n ruiter ontmoet en na die fort begelei. Die leier kon Oedasoa wees, hoof van die Cochoqua — ’n stam op sewentien of agtien duisend siele beraam — op ’n os gemonteer, met sy gunstelingdogter Namies langs hom, ’n pakos agter, en veertig of vyftig man wat die vee dryf. Of dit kon Sousoa wees, hoof van die Chainouqua, ’n stam selfs talryker en magtiger, vergesel van sy seun Goeboe met ’n soortgelyke trein. Chainouqua-gesag oor mindere stamme is by die fort gevoel: terwyl Sousoa naby was, het Kaapmans en ander ’n stiller afstand gehou. [3] [1]
By die fort het die hoofde afgeklim en is na die kommandeur se vertrekke geneem, op matte op die vloer gesit. Vir Oedasoa het Eva altyd getolk; vir ander hoofde het Doman of Harry bygestaan. Na komplimente het ’n onthaal van brood, rys, kaas, suiker en wyn in tin skottels en kanne gevolg wat slegs deur persone van rang in Holland gebruik sou word. Soms het hulle musiek van die virginaal gehoor; as dit Sondag was, is die militêre en burgerinfanterie na godsdienstige diens hersien en salutte ter ere van hulle gevuur. Terwyl die hoofde in die kommandeur se kwartiere eet, het hulle volgelinge in die binnehof op brood, rys en brandewyn gefees. As reël is geen handel op die dag van aankoms gedoen nie; ruil het die volgende oggend gevolg, dan verdere onthaal wat twee of drie dae kon duur. Toe die besoekers vertrek, het pakosse geskenke vir die hoofde en beskuit en brandewyn vir die pad gedra. [3]
Gedrag by dié besoeke was bevredigend, en karaktertrekke is met sorg opgemerk. As ’n geskenk aan een man gegee is, het hy dit dadelik onder almal verdeel. Oedasoa se gehegtheid aan Namies het uitgestaan: toe ’n leeu sy arm verskeur terwyl sy mense jong sebras vir die kommandeur probeer vang, wat wou toets of hulle as perde getem kon word, het Namies alleen die wonde versorg en dag en nag gewaak totdat hy homself kon help. Toe sy siek was, sou niks haar vader beweeg om haar te verlaat nie ondanks dringende uitnodigings van die fort. Die moeder van Namies was ’n ouer suster van Eva, jare vroeër deur Chainouquas weggevoer en later onder Cochoqua-buit geneem — ’n herinnering dat roof en hertrou algemeen was, tog kon familiebandes steeds diep loop. Oedasoa het later dié ou vete in diplomasie gebruik: hy het Sousoa se verlof gevra vir Cochoqua-mense om by die fort te handel, en Sousoa het dit des te geredeliker toegestaan, het die joernaal opgemerk, vanweë die vroeëre wegvoer van Eva se suster. [3] [1]
Van Riebeeck het ook probeer om binnelandse vaardigheid tot Kompanjie-rekening te wend. Cochoquas was só bedrewé om sebras met assegaaie te neem dat die fort vier volwasse beeste vir elke jong perd wat lewendig ingebring word, aangebied het, en honderd en vyftig gulden aan enige vryman wat een vang. Lewende diere het skaars gebly; die aanbiedinge toon hoe ver die kommandeur se gedagte reeds buite blote veeruil geloop het na vervoer- en prestige-diere vir die nedersetting. [1]
Soektog na St. Helena Nova
Skepe is dikwels verby die Kaap gewaai sonder om Tafelbaai in te vaar; soms is vaartuie by die mond van die hawe deur ’n sterk suidoostewind weer see toe gedryf. Die direksie wou daarom ’n tweede verversingsplek iewers in die Atlantiese Oseaan hê. Engeland onder die Protektor Cromwell het Sint Helena ingeneem, dus is daar na ’n ander gerieflike stasie gesoek. Die oortuiging was dat ’n pragtige, vrugbare eiland iewers tussen Sint Helena en die Afrikaanse kus lê. [3]
Lodewyk Claessen van Delft, toe meester-skeepsbouer te Batavia, het gesê dat hy in 1652 twee keer op St. Helena Nova was, soos die Portugese die eiland genoem het. Deur die goewerneur-generaal en raad van Indië ondervra, het hy ’n vol verhaal vertel: vier jaar Portugese gevangene, ’n tyd lank verplig om in ’n skip op die Atlantiese te dien; ’n vrugbare eiland ryk aan vrugte, groente en vee; matrose wat sê dit lê ’n halfgraad suid van ou Sint Helena; twee klein Portugese forte aan wal en ’n derde groter een in aanbou; ’n goeie hawe. Kaarte het lank ook St. Helena Nova aangedui. [3]
Ekspedisies van die Kaap het sonder sukses daarna gesoek. In Mei 1660 is die fluit Loenen uit Tafelbaai uitgestuur spesifiek om die eiland te soek nadat sy haar briewe van bevel op Hemelvaartsdag ontvang het; sy is reeds gebruik om retouerskepe te waarsku om nie op ou Sint Helena af te vaar nie. Terugvlote het in lang lyne met skepe ’n paar myl uit mekaar vertrek en jare lank die oseaan deursoek totdat die eiland van die kaarte geskrap is. Dieselfde seisoen se noordwesstorme wat die Marichal verwoes het, het reeds gewys waarom ’n tweede Atlantiese stasie saak maak: selfs Nederlandse fluite wat ankers in die baai sleep, het mastere teen mekaar stukkend geslaan, en enige huiswaartse skip wat die ree mis, het Madagaskar of erger in die gesig gestaar. [1] [3]
Danckert se tog — Olifantsrivier, November 1660
’n Poging om die ryk van Monomotapa te bereik is ook in 1660 van die Kaap af onderneem. Groot belonings vir belangrike ontdekkings het vrywilligers gelok. Sedert die laaste verkenningsgeselskap het van Riebeeck boeke oor Suid-Afrikaanse geografie bestudeer en geglo hy kan Monomotapa en sy hoofstede vasstel. Sy bronne het Linschoten se werk, vader Martinus Martini se mondelinge beskrywing, en Portugese reis-, geografie- en geskiedenisboeke ingesluit. Portugees was toe die algemene medium onder Europeërs van verskillende nasies in die Ooste, en is dikwels by die fort gebruik; Eva kon dit redelik goed praat. [3]
Uit dié bronne het hy die stad Davagul, waar die keiser van Monomotapa sy skatte hou, as 828 Engelse myl noordoos van die Kaap en 322 myl wes van die Indiese Oseaan-kus neergelê — in die omgewing van die latere dorp Pretoria — op die oewer van die rivier Spirito Santo. Cortado aan die Rio Infante is in dieselfde rigting maar nader gereken. Volke op die roete is as Cochoqua, Chainouqua en Hancumqua gelys; naas laasgenoemde die Chobona, as die beskaafde mense van Monomotapa beskou. Vrede met die skiereilandstamme en vriendskap met Cochoqua en Chainouqua, het die raad op 10 November geargumenteer, het die binnelandse paaie veiliger as vroeër gemaak — wat een rede was waarom dié hoofde só ruim onthaal is. [3] [1]
Dertien vrywilligers het onder Jan Danckert (Danckaert) van Nijhoven gegaan, ’n kadet wat die vorige jaar in die Gecroonde Leeuw aangekom het, met ’n mate van kennis van ingenieurswese en meetkunde. Die twaalf wat by hom aangesluit het, is ten volle genoem: Johannes Doerhagen van Gronou; Pieter Meerhoff van Kopenhagen, aangekom in die Princes Royael as soldaat en sedertdien as onderchirurgyn in diens; Jan Baptist van Frankfurt; Theunis Kagh van Reichenbach; George Frederick Wreede (Wrede) van Uetze in Lüneburg; Cristiaen de Soete; Pieter Roman; Pieter Hanssen van Nijmegen; Jacob Pritsel van Dresden, ’n mynwerker; Pieter Harthoven van Keulen; Pelagius Weckerlijn; en Coenraedt Schatman van Duinkerken. Tolk Doman het ook saamgegaan — hy het sedert die vrede by die fort gewoon en gewerk om die kommandeur se vertroue te herwin. Opvolging as Danckert val, is vasgestel: Doerhagen, dan Meerhoff, Baptist, Kagh en Wreede. Dubbele betaling is belowe as hulle half so lank uitbly as hulle voorrade regverdig; drievoudige betaling as hulle gekarteerde nedersettings bereik en verder druk; en kontant teen Vaderlandse pryse vir goud, stene of pêrels, heeltemal apart van ontdekkingsbelonings — veral as hulle Monomotapa, Butua of Davagul op of naby die Spiritu Sancto bereik en mense terugbring, selfs as hulle gyselaars agterlaat. [1] [3]
Hulle het op die 12de November vertrek met brood en ander kos op drie van die mees handelbare pakosse, plus ligte handelsware in klein lotte — sommige daarvan krale en kramery wat die raad gehoop het om van die Franse wrakvoorraad vir Madagaskar te koop. Muskette moes vleis voorsien. Hulle het noord gereis langs die voet van die bergreeks wat die westelike kusstrook van die binneland skei. Klein groepe San is teëgekom — sommige het wapens laat val en by die aanskoue van vreemdelinge gevlug; ander het vriendelik gepraat. Hulle het ’n streek deurgegaan wat hulle die ware koninkryk van die molle genoem het, waar die grond by elke tree weggesak het. Uiteindelik het hulle by ’n rivier gekom wat na die Atlantiese Oseaan vloei met twee- of driehonderd olifante wat op die oewers wei, en dit na dié gesig genoem — die Olifantsrivier, die naam wat dit nog dra. [1] [3]
By die Olifantsrivier het sommige van die geselskap gerus terwyl die leier en ’n paar ander ’n entjie verder noord deurgedruk het. By die verste punt het hulle rook ver vooruit sien styg en is deur San vertel dit kom van vure van ’n Namakwa-kamp. Die meeste manne was te moeg om verder te gaan; Danckert moes huiswaarts draai. Hulle het geen belangrike ontdekkings op die terugtog gemaak nie en die fort veilig op die 20ste Januarie 1661 bereik. Die berig van Namakwa-vure was genoeg om binne tien dae nog ’n ekspedisie onder korporaal Pieter Cruythof op te roep, met Meerhoff as joernalis — maar dié kontak behoort tot die volgende jaar. Die jaar 1660 sluit dus met vredesverdrae op die skiereiland, ’n Franse wrak en nuwe arbeid in die baai, binnelandse vee wat met seremonie inkom, ’n spookagtige Atlantiese eiland wat nog gesoek word, en die eerste Europese sig van Namakwa-rook uit die verre noorde — sonder om dié handel al oop te maak. [3] [1]