Boer History1902 in Suid-Afrika: Vereeniging, Botha, die kampe, en Sargant se skole
Smuts aan Kruger, bevrore vleis, en omsendbrief 107 — Januarie 1902
Oorlog tussen Brittanje en die twee Boererepublieke — die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat — was in sy derde jaar. Brittanje het die Kaapkolonie en Natal gehou. Lord Kitchener het nog die Britse bevel gehou. Die kampe waarin Boerfamilies sedert 1900 ingebring is, het nog gestaan. Louis Botha was nog kommandant-generaal van die Zuid-Afrikaansche Republiek, in die veld. Wat in Januarie op die spel was, was of die rantsoen sou verander, of die onderwysers wat nog op see was toe 1901 gesluit het by Kaapstad sou land, en of die sterftesyfer wat in die swart Oktober van daardie jaar ’n hoogtepunt bereik het sou daal voordat enige vrede geteken is. [6]
Op die 4de Januarie 1902 het Smuts van Vanrhynsdorp aan president Kruger geskryf. Smuts was toe in die westelike Kaap met ’n republikeinse kommando. Kruger was nie meer te Pretoria nie: hy het in 1900 na Europa vertrek, en die brief moes hom daar bereik. Die verslag het saakgemaak omdat dit ’n veldgeneraal se rekenskap was, aan die afwesige president gestuur, van wat die kampe aan die agtergeblewe families gedoen het. Geen pen, het Smuts geskryf, sou beskryf wat die heldinne van die volk sedert die lente van 1900 gely het. Hulle het voor die vyand gevlug in die woude en berge van Rustenburg, Waterberg, Zoutpansberg, Lydenburg, Swaziland en Zoeloeland, waar menige wit been nou ten hemele roep teen barbaarse Bantoe en nog barbaarser Brit; hulle het met hul kleintjies kniediep in die water in die digte riet van Schoonspruit en die Mooirivier geskuil, vanwaar hulle, soos byvoorbeeld die vrou en kinders van kommandant Wolmarans van Potchefstroom, met Lee-Metford en Maxim uitgeskiet en na die dorpe voortgedryf is; en ná maande van vergeefse voortvlugting het hulle eindelik in die gevangeniskampe van die vyand aangekom, waar hulle, self siek tot die dood, hul klein dierbares ten grave dra; honger ly omdat hulle die slegte vleis en die nog slegter meel nie kan eet nie en sonder vuurmaakgoed is om dit gaar te maak; week ná week, maand ná maand, jaar ná jaar daar sittend om te peins, te verlang, hulle te bekommer oor die man en die seuns miskien al gesneuwel. Is ooit ’n tafereel van vreesliker lyding voor die wêreld ontrol? Die lewe van die mans in die veld, hoe swaar ook, was heerlik vergelyk met hierdie gestadige dood van hul gevange dierbares. [6]
De la Rey het berig dat vlugtende vrouelaers, wanneer hulle die vyand in sig kry, verre van die beskermhere te verwelkom, begin vlug het, en dan agtervolg is, met artillerie sowel as kleingeweer op die vroue gerig. Selfs waar die mense nie gevlug het nie, is op hul wonings geskiet voordat dit binnegestorm en vernietig is; huise wat as Boerehospitale gedien het, met Rooikruisvlae wapperend, is nie ontsien nie. Sommige Engelse offisiere en soldate het die grootste afkeer gehad in die werk wat hulle moes volvoer, en het hul opdragte van verwoesting en konsentrasie so menslik as moontlik probeer uitvoer; sommige het selfs hul eie rantsoene met hongerige gevangenes op die pad na die kampe gedeel. Die hoofkenmerk van die vervoer van die vroue en kinders het die lyding gebly wat dit veroorsaak het. Daardie lyding het nog gestaan toe 1902 oopgegaan het. [6]
Op die 13de Januarie het die algemene superintendent van die Transvaalse kampe, W. K. Tucker, per omsendbrief 107 aan alle Transvaalse superintendente ’n hersiene rantsoenskaal bekend gemaak. ’n Komitee van mediese mans het dit opgestel ná die Dameskomitee se aanbevelings en die advies van kampdokters. Dieselfde maand het dit nie slegs in die Transvaal in werking getree nie, maar ook in die Vrystaatse kampe. Die Dameskomitee was die groep Britse vroue wat in 1901 uitgestuur is nadat Emily Hobhouse se verslae die oorlogskantoor gedwing het om na die kampe te kyk. Die omsendbrief het saakgemaak omdat die ou skale babas sonder genoeg melk gelaat het, en families van vegtende burgers op halwe rantsoene. Vir kinders onder 2 jaar, weekliks: melk 14 kwarte, 2 bottels per dag; meel, Boeremeel of hawermout 2/5 van ’n pond; suiker 6 onse; stroop 6 onse; botter 4 onse; sout 2 onse; seep 8 onse; sop en groente soos deur die kampmatron verskaf. Vir kinders oor 2 en onder 5: melk 14 kwarte; stroop 6 onse; meel, Boeremeel of hawermout 3.5 pond; suiker 6 onse; botter 4 onse; sout 2 onse; seep 8 onse; vleis en sop 2 pond. Vir kinders oor 5 en onder 12: melk 7 kwarte, 1 bottel per dag; meel, Boeremeel of hawermout 5 pond; suiker 6 onse; stroop 6 onse; rys, bone of stampmielies 8 onse; sout 4 onse; botter 4 onse; koffie 4 onse; vleis 3 pond; seep 8 onse; groente 24 onse. Vir volwassenes: meel of Boeremeel 7 pond; suiker 12 onse; koffie 7 onse; vleis 4 pond; sout 4 onse; melk 1 blik; stampmielies, rys of bone 1 pond; groente 24 onse; seep 8 onse. Daardie skaal het tot aan die einde van die kampperiode die basis van rantsoene gebly. [6]
Aan die einde van Januarie het die hoofsuperintendent van die Transvaalse kampe berig dat bevrore vleis so ver moontlik aan al die kampe voorsien word en deur die inwoners hoog op prys gestel is; in dieselfde asem moes hy toegee dat, weens vervoermoeilikhede, aflewering van hierdie vleis tans onseker en ongereeld was. By gebrek aan die nodige fasiliteite kon bevrore vleis nie in die kampe gestoor word nie; as dit nie te kry was nie, moes daar nog op buitgemaakte vee teruggeval word, en blikkiesvleis is in voorraad gehou en uitgereik wanneer vars of bevrore vleis nie betyds te kry was nie. Die militêre goewerneur te Pretoria, J. G. Maxwell, het geskryf dat die bevrore Australiese vleis wat nou uitgereik word vol vet is, en dat selfs die toestand van die vee wat voorsien word nou goed is; hy vertrou dat bevrore vleis sy uitwerking sou hê om die gestel van die inwoners te versterk — ’n stilswyende erkenning dat die swak vleis van die vorige maande weerstand ondermyn het. Op die 22ste Januarie het Milner aan Chamberlain van Sargant se onderwysers geskryf. Op die 23ste Januarie het Tucker aan Maxwell van die nuwe verpleegsters geskryf. Op die 28ste Januarie het Maxwell aan Milner van die mediese verspreiding geskryf. [6]
Kampe in 1902 genoem, oorbevolking, en Merebank — Januarie–Maart 1902
Die kaart van die kampe het sedert 1900 volgeloop. In die Transvaal was die kampe van daardie jaar Barberton, Heidelberg, Johannesburg, Irene, Klerksdorp, Krugersdorp, Mafeking, Potchefstroom, Standerton en Vereeniging; in 1901 is Balmoral, Belfast, De Jagersdrift, Middelburg, Nylstroom, Pietersburg, Van der Hovensdrift, Volksrust en Vryburg bygevoeg. In 1902 het Meintjeskop bygekom, op die hoogte noord van Pretoria. In die Oranjerivierkolonie was die kampe van 1900 Bloemfontein, Heilbron, Kroonstad, Norvalspont en Vredefortweg; dié van 1901 Aliwal-Noord, Bethulie, Brandfort, Harrismith, Kromellenboog, Kimberley, Ladybrand, Oranjerivier, Springfontein en Winburg. In Natal is Pietermaritzburg van 1900 en Howick, Isipingo en Merebank van 1901 in 1902 gevolg deur Colenso, Eshowe, Jacobs, Ladysmith, Mooirivier, Pinetown en Wentworth. In die Kaap het Port Elizabeth nog van 1900 gestaan; in 1902 het Kabusi, Oos-Londen en Uitenhage bygekom. Van September 1900 af was dit nie meer vlugtelingkampe nie: die mense wat daarheen gebring is, is gedwing. Die nuwe name het saakgemaak omdat hulle gewys het dat die stelsel in die laaste maande van die oorlog nog versprei het, nie gekrimp het nie. [6]
Teen die einde van die oorlog was daar slegs 1 vlugtelingkamp in Suid-Afrika oor, naamlik die kamp te Meintjeskop, in 1902 gestig vir die huisvesting van families van burgers wat die Britte as verkenners dien. Daardie verkenners was die National Scouts: burgers wat diens teen hul eie kommando’s geneem het. Op die 30ste April het 2 van die Natalse kampe op 3019 en 2962 siele gestaan. In Januarie het sommige van die groot kampe nog ver bo die Dameskomitee se liberale norm van hoogstens 3000 gestaan: Potchefstroom 7126, Volksrust 5173, Middelburg 5058, Irene 4067, Krugersdorp 4629, Mafeking 4312. Maxwell het teen die einde van Oktober 1901 beweer dat hy daarin geslaag het om getalle in digbevolkte kampe stelselmatig te verminder; die liberale norm is nie bereik nie. [6]
In Maart 1902, nadat die Britse regering daarop aanspraak gemaak het dat feitlik al die aanbevelings van die Dameskomitee ten uitvoer gebring is, het baie van die kampe se getalle selfs oor die 4000-merk gestaan — onder meer Irene, Middelburg, Mafeking, Potchefstroom, Aliwal-Noord, Bloemfontein en Bethulie. Die Opposisie het dit betreur, en by monde van sir Walter Foster op die 4de Maart die regering aangeval oor kampe wat onbeheerbaar omvangryk gebly het. Lord Milner, het Foster gesê, het verklaar dat siekte ewe waarskynlik in ’n kamp van 500 as in ’n kamp van 3000 sou uitbreek; die punt was dat in ’n kamp van 3000 die gevaar des te groter was. Sommige van die kampe was geleë waar die grond deurdrenk was met siektevoortbringende produkte, en 5000 of 6000 mense is bymekaargemaak. Hierdie kampe moes in klein eenhede opgebreek word; as die getalle selfs tot 1500 of 2000 per eenheid verminder kon word, sou die sterftesyfer dadelik daal. Die British Medical Journal het gepleit dat die kampe in afgesonderde kleiner kampe opgebreek moet word om die getalle op elke terrein kleiner te maak. As die kampinspekteurs en selfs die Dameskomitee op dowe ore geval het, was dit nie te verwag dat die Opposisie en selfs die Medical Journal noemenswaardige invloed sou uitoefen nie. [6]
Humphreys-Owen het die Huis op dieselfde 4de Maart meegedeel dat Trollope, superintendent van die Vrystaatse kampe, gehou het dat nie meer as 4 of 5 persone per tent toegelaat behoort te word nie. Op die 10de Februarie het Milner aan Chamberlain getelegrafeer dat al die aanbevelings van die Dameskomitee uitgevoer is behalwe dié betreffende die verwydering van die Merebankkamp. Merebank het op lae grond naby Durban gelê. Chamberlain, Milner, McCallum die goewerneur van Natal, en die res het die verslae voor hulle gehad, maar wou nie toegee dat die Merebankgrond ondiensbaar was nie. ’n Kommissie van 3, van wie 2 oorspronklik verantwoordelik was vir die keuse van die terrein, het die grond op die 21ste Desember 1901 besigtig en, hoewel hulle ’n deel deurdrenk met water gevind het, die Dameskomitee se bewerings as hoogs gekleurd gebrandmerk. Geen verandering is gemaak nie. In Februarie is R. L. McCowat as kampsuperintendent aangestel by ’n kamp wat ook onder die Transvaalse administrasie geressorteer het. Wat by Merebank op die spel was, was of ’n terrein wat die Dameskomitee veroordeel het nog gehou sou word nadat die regering beweer het dat byna elke aanbeveling uitgevoer is. [6]
Die hersiene rantsoen, bevrore vleis, en voedsel van Februarie — 1902
In hierdie skaal, wat tot aan die einde van die kampperiode die basis van rantsoene gevorm het, was ’n groter verskeidenheid voedselsoorte ingesluit as in al die vorige skale. Alhoewel goed gebalanseerd, was die hoeveelhede nogtans minder as wat die Dameskomitee aanbeveel het. Desondanks kon geen kampbewoner kla dat die voedselvoorsiening sedert Februarie 1902 nie doeltreffend en genoegsaam was nie. Weerstand teen siekte het verskerp, en is weerspieël in die laer sterftesyfers van die laaste maande van die kampe se bestaan. Hierdie maatreëls is eers in die laaste paar maande van die kampe se bestaan getref. Hulle is getref nie uit medelye van die Britse owerhede met die Boere nie, maar ter beskerming van die goeie naam van Groot-Brittanje, wie se optrede met die voeding van die kampbewoners tot op daardie tydstip ’n flagrante skending was van die beginsels van beskaafde oorlogvoering soos in die Haagse Konvensie van 1899 neergelê. Daardie konvensie het ’n besettende mag gebind om die lewens van nie-vegtendes te beskerm. Die kampe is gevul onder Kitchener se skoonvee van 21 Desember 1900: families van die plase afgevoer was krygsgevangenes in alles behalwe naam, en die konvensie is waarom die rantsoen van 1902 nie as ’n blote administratiewe besonderheid behandel kon word nie. [6]
Dit was ’n skending omdat aan die krygsgevangenes nie slegs ontoereikende rantsoene uitgedeel is nie, maar voedsel van so ’n minderwaardige aard en gehalte dat dit soms deur die Britse kampowerhede self as ongeskik vir menslike gebruik bestempel is. Aan die konsentrasiekampe sal in die geskiedenis altyd in die eerste plek as hongerkampe gedink word: waar slegs baie karige middels vir die voeding van volwassenes voorsien is; waar verwag is dat babas en kleuters nie op melk, groente, vrugte en dies meer moes lewe nie — dinge wat as luukse-artikels hoegenaamd nie, of slegs in volstrek ontoereikende mate, voorsien is nie — maar op blikvleis of uiters maer skaapvleis, swart koffie, slegte meel vir die bak van brood of die maak van pap, en slegte suiker, sonder botter, konfyt of stroop; waar die vroue en kinders van vegtende burgers nie eers ’n volle rantsoen van daardie karige voedselsoorte ontvang het nie, maar met halwe rantsoene afgeskeep is, om hul mans te beweeg om die wapen neer te lê. As sodanig het die wyse waarop die gevange grysaards, vroue en kinders in die kampe tot aan die einde van 1901 gevoed is, die stof geword van die felle kritiek wat oral op Groot-Brittanje in hierdie verband uitgeoefen is. Op die 4de Maart het Channing die Huis meegedeel dat dit nie ’n rantsoen vleis was nie maar van vel en been. [6]
Die Dameskomitee se aanbeveling om blikkiesvleis deur bevrore te vervang het nie heeltemal op dowe ore geval nie. Tucker kon op die 19de Desember 1901 berig dat groter spoorwegfasiliteite dit moontlik gemaak het om bevrore vleis in plaas van blikkiesvleis te voorsien; dit was nog slegs ’n aantal kampe wat daardie begunstigde posisie ingeneem het. Maxwell het op die 23ste Desember aan Milner geskryf dat reëlings ook getref is vir die voorsiening van bevrore Australiese vleis by kampe waar die leërvoorraad vars vleis tekort skiet. ’n Maand later het hy berig van volop vet in die Australiese uitreiking. Teen die einde van Januarie het die Transvaalse kampe die bevrore rantsoen so ver moontlik gehad, dog ongereeld; blikkiesvleis het nog die voorraad gebly vir dae wanneer vars of bevrore nie betyds aangekom het nie. Johanna van Warmelo sou op die 27ste April by Irene genoeg bevrore vleis vind dat die mense in daardie opsig niks te kla gehad het nie. Die verandering het saakgemaak omdat die maer skaapvleis van 1901 — karkasse van 15 of 16 pond, half been — die rantsoen was waarop masels en longontsteking hul werk gedoen het. [6]
Goold-Adams het op die 10de Januarie aan die hoë kommissaris van die Vrystaatse kampe geskryf. Trollope het op dieselfde 10de Januarie aan die sekretaris van die Oranjerivierkolonie-administrasie geskryf. Tucker se verslag vir 12 maande eindigend die 31ste Januarie, gedateer die 22ste Februarie, het die Transvaalse syfers gegee: 639 sterftes uit ’n bevolking van 55297, dit is 139 per duisend per jaar. Die kroonaanklaerskantoor in die Oranjerivierkolonie het op die 4de Januarie ’n brief aan die regsadviseur opgestel. Die blouboeke van hierdie jaar het al begin verdik: Cd. 903 in Januarie, verdere korrespondensie betreffende die aangeleenthede in Suid-Afrika; Cd. 906 in Februarie, korrespondensie met die Nederlandse regering betreffende die oorlog; Cd. 933 in Februarie, ’n brief van assistent-kommandant-generaal Tobias Smuts aan kommandant-generaal Botha; Cd. 934 in Februarie, verdere stukke betreffende die werking van die vlugtelingkampe; Cd. 936 in Maart; Cd. 939 in April, statistiek van die vlugtelingkampe; Cd. 942 in Mei; Cd. 893, die Dameskomitee se verslag oor die kampe in Natal, die Oranjerivierkolonie en die Transvaal. Daardie stukke was hoe Londen die kampe in druk moes sien. [6]
Die daling van sterfte, die swakkes uitgesterf, en Mei se sluiting — Januarie–Mei 1902
Die Britse pogings om die sterfte die hoof te bied was nie vrugteloos nie. Ofskoon die Desembersyfer van 1901 nog baie hoog was — 342.8 per duisend per jaar in die Vrystaatse kampe en 219 in die Transvaal — was dit al duidelik dat ’n wending gekom het. Slegs in 1 kamp was kindersterfte nog meer as 1000 per duisend per jaar, naamlik Bethulie; en ofskoon in verskeie Vrystaatse kampe — Kroonstad, Heilbron en Harrismith — nog ’n hoë sterftesyfer geheers het, kon die owerhede hulself op die skouer klop dat hul pogings om die sterfte drasties te verminder sekerlik heilsaam was. Die dokters, matrones en ander mediese personeel wat ná die ontnugtering van swart Oktober uit Engeland gestuur is, het gedurende Desember in die verskillende kampe diens aanvaar; voor die einde van daardie maand is die ideaal verwesenlik van minstens 1 dokter en min of meer 2 verpleegsters vir elke 1000 kampbewoners. Wat op daardie bemanning berus het, was of die Oktoberhoogtepunt ’n keerpunt sou wees of slegs ’n pouse. [6]
Die sterfte in die Transvaalse en Vrystaatse kampe het toe voortdurend en skerp gedaal. In Januarie 1902 het dit gedaal tot die koers van 139 per duisend in Transvaalse kampe en 212.9 per duisend per jaar in die Vrystaatse kampe; in Februarie tot 71 per duisend per jaar in die Transvaal en 84 in die Vrystaat; in Maart nog verder tot 44 in die Transvaal en 52 in die Vrystaat; in April tot slegs 28 in die Transvaal en 32 in die Vrystaat. In Mei, die laaste maand van die amptelike bestaan van die kampe onder streng oorlogstoestande, was dit bykans normaal, naamlik 19.5 per duisend per jaar in die Transvaal en 24 in die Vrystaat, en so het dit gebly totdat die kampe opgebreek is. Teen Maart is die koers al normaal genoem. Die vegtende generaals en burgers in die veld het nie van hierdie skerp afname geweet nie, en die kampe het uiteindelik die militêre doel gedien waarvoor hulle gestig is. Daardie onkunde het saakgemaak omdat ’n generaal wat nog geglo het die kampe maak dood teen die Oktobertempo vrede anders sou weeg as een wat die Meisyfers geken het. [6]
Hierdie daling moet aan verskeie faktore gewyt word. Eerstens, die stappe deur die Britse owerhede gedoen om die sterfte omlaag te dwing, en eerste onder dié die voorsiening aan die kampe van ’n veel doeltreffender mediese diens: omtrent 1 dokter en 2 opgeleide verpleegsters vir elke 1000 persone, aangestel nie op grond van lojaliteit teenoor die Britse oorlogspoging nie maar van professionele bekwaamheid. Tucker het op die 23ste Januarie in lirieke vervoering van die nuwe verpleegsters geskryf: hulle het ’n baie gunstige indruk geskep, fisies sterk en aantreklik, en het deur ooggetuienis, aan die inwoners van die kampe, voorbeelde van Britse vroulikheid gebied; die morele uitwerking van die omgang van hierdie ernstige, edelmoedige en beskaafde dames met die mense van die veld kon nie nalaat om veel goeds te lewer nie, veral in die versagting van die bitter vyandskap wat ongelukkig by soveel Boerevroue teen die Britse naam ingebore is. Van “fisies sterk” tot die einde van daardie aanhaling is uit die Britse blouboek weggelaat. Aan die einde van Desember het Bethulie, waar ingewandskoors hard onder 4255 inwoners geheers het, 6 medici, 7 verpleegsters, 2 aptekers en 3 matrones gehad; Bloemfontein, met 6049, 6 medici, 13 verpleegsters, 4 matrones en 2 aptekers. Beter behuising is in die hospitale voorsien, behoorlik met die nodige apparaat toegerus. [6]
In die tweede plek moet die laer sterfte in die Transvaalse en Vrystaatse kampe daaraan toegeskryf word dat verskeie van die groter kampe kleiner gemaak is deur die verplasing van ’n groot aantal van die gevangenes na kampe in Natal en die Kaapkolonie. Die hoofkenmerk van die kampe nader aan die kus in Natal en die Kaap was ’n lae sterftesyfer, te danke aan die kleiner omvang van die kampe, wat beter beheer moontlik gemaak het; hul ligging naby verskillende hawens, waardeur hulle maklik voorsien kon word; die warmer klimaat, veral in die wintermaande; en die feit dat die terreine wat vir die kampe gekies is veel doelmatiger was as dié waarop die kampe in die Transvaal en Vrystaat opgerig is. Milner het, ten spyte van die teenstand van mev. Fawcett van die Dameskomitee, daarom groot getalle van die gevangenes in Transvaal en Vrystaat na daardie kampe naby die kus verplaas. Die verplasing het ook nadele gehad: die Natalse kampe het nou groter geword, met die gevolg dat die sterftesyfer daar gedurende Desember tot omtrent 158 per duisend per jaar gestyg het; Merebank, op ’n sleg gekose terrein, het die grootste aantal sterftes gehad. ’n Derde rede was die hervormings wat op die Dameskomitee gevolg het: beter en meer voedsel, genoeg vuurmaakgoed, sopkombuise, kampmatrones, huisvesting deur sinkhutte, raamhuise en steenkamers en die uitreiking van dienliker en ruimer tente, latrines hervorm, watervoorsiening verbeter — met ander woorde, wat by die stigting van die kampe gedoen moes gewees het om te voorkom dat die mense op groot skaal siek word en sterf. [6]
’n Laaste baie belangrike rede vir die vermindering van die sterfte is nie aan die werk van die administrasie toe te skryf nie maar aan die feit dat — in die woorde wat die algemene superintendent van die Transvaalse kampe in ’n amptelike verslag gebruik het — die swakkes en uitgemergeldes grootliks uitgesterf het. Sedert die begin van 1902 was daar, om begryplike redes, baie min babas onder die ouderdom van 1 jaar in die kampe — en dit was juis onder daardie groep inwonertjies dat die sterfte in die voorafgaande maande die hoogste was — terwyl die persone met die minste weerstand in die ouderdomsgroepe bo 1 jaar ook uitgesterf het. Die persone wat toe nog in die kampe was, was van dié kaliber sterk genoeg om die ontberings van kamplewe gedurende die maande van die ergste verwaarlosing te deurleef; met die verminderde eise wat ná die metamorfose in die kampe aan hul weerstand gestel is, het hulle geen moeite gehad om aan die lewe te bly nie. Tucker het op die 19de Desember 1901 ruiterlik erken dat die omstandighede waaronder kampe opgerig is, die moeilikhede wat oorkom moes word om verbeterings te bewerkstellig, en die lang tyd wat dit geneem het, in hoë mate vir die sterfte verantwoordelik gehou moet word; hy het tot die slotsom gekom dat die stigting van die konsentrasiekampe as ’n euwel beskou moet word, met die byvoeging as ’n stukkie gewetenstroos dat pestilensie en hongersnood die mense waarskynlik meer as gedesimeer sou het as hulle op die verwoeste plase gelaat was. [6]
Op die 4de Maart het Pratt Yule in ’n verslag wat nooit openbaar gemaak is nie, verklaar dat 1 uit elke 8 kinders gedurende Augustus in die Vrystaatse kampe gesterf het. Ten spyte van dit alles bly die feit staan dat die pogings om toestande in die kampe te verbeter eers aangewend is nadat duisende Afrikaanse moeders en kindertjies in die kampe gesterf het en daar sulke diep wonde geslaan is dat haas geen daad van opoffering aan die kant van die veroweraar dit kon uitwis nie. Die pogings van Groot-Brittanje om toestande in die kampe te verlig het op die Boerevolk hoegenaamd geen indruk gemaak nie. In Maart is voorspel dat wanneer die verhale van veldslae gedurende die driejarige oorlog lankal vergeet sou wees, die herinnering aan die vernietiging van duisende kinderlewens in die konsentrasiekampe nog as ’n swart en onuitwisbare vlek op die Britse naam onthou sou word. Tussen ’n kwart en ’n vyfde van dié wat kampe toe gebring is, het in die bestek van sowat 8 maande gesterf, Mei tot Desember 1901. 26251 vroue en kinders het daar gesterf, benewens 1676 mans bo 16 jaar — meestal grysaards. Daardie vrees het nog by die leiers onder die vegtende burgers gesit toe hierdie jaar oopgegaan het; dit was onder die vernaamste oorwegings wat aan Boerekant tot die tekening van die vrede van Vereeniging gelei het. [6]
Sanitasie, Wilkens, en Irene in April — 1902
Eers toe het die kampstelsel en die sanitêre organisasie wat daarmee saamgegaan het, geleidelik verbeter. Onbevoegde en nalatige superintendente is ontslaan; latrines is drasties verbeter en behoorlik ontsmet; nagvuil is gereeld verwyder. Pratt Yule het gehou dat die verbetering in die toestand nie soseer aan die Dameskomitee te danke was nie as aan die feit dat die kampinwoners, deur opvoeding, van hul vuil gewoontes ontslae geraak het: weens die gewoontes van die Boere, wat tot ’n mate die uitvloeisel is van lewe onder Suid-Afrikaanse klimaatstoestande, was die kampe aanvanklik vuil van aansien, maar die vlugtelinge is geleidelik tot netheid geskool, ten minste sover dit die skoonheid van die kamp betref, en die kampe sal nou gunstig met soortgelyke militêre inrigtings vergelyk. Daardie verslag van die 4de Maart is nie gepubliseer nie. Die ongepubliseerde verslag het saakgemaak omdat dit gewys het hoe die administrasie nog verkies het om die vuil op die inwoners te sit eerder as op die terreine en die latrines. [6]
In sy Aprilverslag 1902 het die opvolger van Trollope, kolonel J. S. Wilkens, besonder gunstige opmerkings oor die sanitasie van die kampe gepubliseer. Hy het selfs verwys na instruksies dat kampkombuise vliegdig gemaak moet word met gaas, aangesien ingewandskoors maklik deur vlieë en stof versprei kon word. Bevele om drinkwater en melk in die kampe voor gebruik te kook is ook uitgevoer. Goold-Adams het op die 9de April aan die hoë kommissaris geskryf. Dit sou desnieteenstaande verkeerd wees om aan te neem dat die kampe, as gevolg van verbeterings deur die Dameskomitee aanbeveel, in higiëniese inrigtings omskep is. Drastiese verbeterings is wel aangebring, dog uit die Meiverslag van die algemene superintendent is dit duidelik dat toe die vrede van Vereeniging so goed as geteken was, die sanitêre reëlings in die Oranjerivierkolonie nog nie die hoogste trap van doeltreffendheid bereik het nie. Die algemene superintendent het bygevoeg dat hy al besig was om op sanitasie te spaar, aangesien hy wou hê die sanitêre werk moes deur die kampinwoners self oorgeneem word. Daardie idee het die Britse regering besonder goed gepas, terwyl ’n geleidelike ontvolking van die kampe van Junie 1902 af plaasgevind het. [6]
Toestande in die Transvaalse kampe was in die algemeen soortgelyk aan dié in die Vrystaat. Sanitêre toestande in Transvaalse en Vrystaatse kampe het mettertyd ook opvallend verbeter, danksy die verslae en bemoeiinge van Emily Hobhouse, die Dameskomitee, inspekteurs soos Kendal Franks en Pratt Yule, en veral die kampvegters van die Boere in die Britse parlement. Maar hierdie verbeterings het eers teen die einde van 1901 plaasgevind en was, toe die oorlog op die 31ste Mei 1902 beëindig is, nog slegs gedeeltelik deurgevoer. Wat higiëniese sake betref, was die kampe dus vir byna die hele tydperk van hul bestaan ondoeltreffend ingerig — inderdaad plekke waar siektekieme weelderig moes tier, met verskriklike gevolge vir die kampbewoners en veral die kinderbevolking. Dat die Britse regering en sy ondergeskiktes in Suid-Afrika so lank versuim het om doeltreffende maatreëls te tref om daardie toestande te verhelp, kan aan niks anders toegeskryf word as blote onverskilligheid teenoor ’n dapper vyand nie; en dat daardie gesag nog durf het om die verantwoordelikheid vir daardie toestand op die skouers van die gevangenes te plaas deur hulle voor die wêreld as vuil, onbeskaafd en onopgevoed uit te hou, is ’n misdaad wat daardie onverskilligheid die kleur van opset gee. [6]
Die kampe het ’n volkome metamorfose ondergaan, sodat Johanna van Warmelo op die 27ste April 1902, ná ’n besoek aan die Irenekamp, met vreugde kon aanteken dat die kampbewoners die hele somer ’n oorvloed groente gehad het en melk en stroop, goeie meel en genoeg bevrore vleis ontvang het, sodat hulle in daardie opsig niks te kla gehad het nie. Irene het op die hoëveld suid van Pretoria gelê; van Warmelo het daar deur die ergste maande verpleeg. Die kinders het op hul beurt daagliks ’n bord goeie sop gekry en meer gesteriliseerde melk as wat hulle kon gebruik. Die verspreiding van siektekieme is teengegaan deur noukeurige beheer van algemene sanitêre toestande, die voorsiening van ordentlike en toereikende reinigingsmiddels soos water, seep en dies meer, die daarstelling van geriewe vir die kook van melk en drinkwater voor gebruik, en die voorsiening van behoorlike hospitaalgeriewe en ’n toereikende mediese diens. Dat die sterfte, ná al die hervormings, so vinnig en so laag gedaal het, weerlê dadelik onteenseglik die beskuldiging wat so dikwels — selfs ná 1901 — geopper is, dat die inwoners van die kampe self vir die sterfte verantwoordelik was omdat hulle dan so vuil en onsindelik van aard sou wees. Wilkens het op die 13de Mei aan die hoë kommissaris geskryf. Hobhouse het in Januarie van die foto van Lizzie van Zyl geskryf. [6]
Pratt Yule het vir kampmedici ’n leerplan van lesings opgestel om Afrikaanse dames in elementêre verpleging af te rig; die leerplan was so deeglik dat daar selfs aan gedink is om sertifikate aan die leerlinge uit te reik nadat hulle die kursus deurgemaak het, sodat hulle verpleging as beroep kon beoefen. Besondere voorsorgsmaatreëls is getref om ’n herhaling van die sterfte van 1901 te voorkom. Die vraag mag tereg gestel word: of die stappe wat eindelik geneem is om toestande te verbeter soseer geneem is omdat die Britse regering inderdaad iets om die krygsgevangenes gegee het, of of dit was om die goeie naam van Groot-Brittanje voor die wêreld te probeer herstel, wat dit skerp veroordeel het vir sy konsentrasiebeleid. Die enigste kampe wat in hierdie opsig ’n uitsondering gevorm het, was dié in Natal en naby die Kaapse kus — behalwe Merebank, wat heelwat kritiek gelok het. Goold-Adams het op die 16de Januarie aan die hoë kommissaris geskryf; Milner het op die 7de Februarie aan Chamberlain getelegrafeer. [6]
Vereeniging, die kampe opgebreek, en die generaals se beroep — Mei–November 1902
Die oorlog is op die 31ste Mei 1902 beëindig. Vereeniging was ’n Transvaalse dorp aan die Vaal, waar die republikeinse afgevaardigdes gesit het; die voorwaardes is dieselfde nag te Pretoria geteken. Botha het vir die Zuid-Afrikaansche Republiek geteken; De Wet en die Vrystaatse afgevaardigdes het saam met hom geteken; Kitchener en Milner het vir Brittanje geteken. Die afsterwe daar van 26251 vroue en kinders benewens 1676 mans bo 16 jaar het die weerstand van die Boere in die veld vermurwe. Die vrees het die leiers onder die vegtende burgers geleidelik beetgepak dat as daar geen einde aan die konsentrasiekampe gemaak sou word nie, die hele Afrikaanse volk sou uitsterf. Die vernaamste oorwegings wat aan Boerekant tot die tekening van die vrede van Vereeniging gelei het, was dan ook: dat die krygsbeleid deur die Britse militêre owerhede gevolg, tot die algehele verwoesting van die grondgebied van albei Republieke gelei het, met die afbranding van plekke en dorpe, die vernietiging van alle bestaansmiddels en die uitputting van alle hulpbronne nodig vir die onderhoud van ons families, die bestaan van ons leërs, en die voortsetting van die oorlog; en dat die plasing van ons gevange families in die konsentrasiekampe tot ’n ongehoorde toestand van lyding en siekte gelei het, sodat in betreklik kort tyd omtrent 20000 van ons dierbares daar gesterf het en die afgryslike vooruitsig ontstaan het dat met die voortsetting van die oorlog ons hele geslag op daardie wyse kon uitsterf. Die konsentrasiekampstelsel het dus aan die doel beantwoord waarvoor die Britse krygsowerhede dit ingevoer het. Dit het die tweede vryheidsoorlog tot ’n gunstige einde vir Groot-Brittanje gevoer. Om hierdie onmiddellike voordeel te behaal het Groot-Brittanje hom desnieteenstaande onherstelbare skade berokken. In sy geskiedenis sal die konsentrasiekampstelsel altyd skitter — soos sir Henry Campbell-Bannerman dit gestel het — as ’n misdryf teen die beskawing. [6]
Deur die metodes van Roberts en Kitchener, wat Boerweerstand wou breek deur die vernietiging van alle bestaansmoontlikhede vir burgers te velde sowel as vir hul agtergeblewe families, is die twee Republieke in ’n huilende wildernis omskep — soos ’n Ierse parlementslid dit gestel het. Dit het nie die gewenste uitwerking gehad nie. ’n Aantal persone, verlok deur die Britse proklamasies en begerig om hul goedjies te red, het die wapen neergelê, maar die keur van twee Republieke het voortgeveg, en nog harder as ooit tevore. Dit was duidelik dat ander middele ter hand geneem moes word om die oorlog tot ’n einde te bring. Die kampe was daardie ander middel. Van Junie 1902 af het ’n geleidelike ontvolking van die kampe plaasgevind. Met die opbreek van die kampe van Junie af het die Britse ideale om die kinders te verengels in mis opgegaan. Die vrede het vir die kampe saakgemaak omdat daar, sodra die kommando’s die wapen neergelê het, nie meer ’n militêre rede was om die families te hou nie. [6]
Ná die oorlog het Botha, De Wet en De la Rey, op hul reis in Europa, ’n beroep op die beskaafde wêreld gedoen. Hulle het gegaan om fondse vir die verwoeste plase in te samel en om die verwoesting op rekord te stel. Na aanleiding van daardie beroep het Chamberlain op die 1ste Oktober 1902 aan die goewerneur te Johannesburg getelegrafeer om inligting te verstrek in verband met sekere bewerings van die Boeregeneraals wat hy blykbaar wou weerlê. Die bewering betreffende die vernietiging van 30000 wonings is ook vir kommentaar ingesluit. Op die 27ste Oktober het die goewerneur ’n volledige antwoord verstrek, en op die vraag insake die vernietiging van wonings geantwoord: ’n baie groot aantal huise in albei kolonies is ongetwyfeld vernietig of ernstig beskadig; die totaal van albei klasse mag soveel as 30000 beloop. Van hierdie ontvangde gegewens het Chamberlain gebruik gemaak in ’n brief wat hy op die 6de November aan generaal Botha gerig het. Daarin is sekere gegewens in die Boeregeneraals se bogenoemde beroep betwis. Die koloniale sekretaris het ontken dat die verwoesting so omvattend was as beweer is, maar het ’n ontkenning van die statistiek oor die aantal verwoeste wonings agterweë gehou. Daarteenoor is ’n lang lys van dorpe in die Transvaal en Vrystaat genoem wat feitlik onaangeraak was. [6]
Ramsay MacDonald, wat in September en Oktober in Suid-Afrika was, het na hierdie brief van Chamberlain verwys en al die name van dorpe herhaal wat genoem is. Hy het toe vervolg: dit is belaglik; ek was in 10 van daardie plekke, en terwyl dié wat tot hoofkwartier van die leër gemaak is, soos Bloemfontein, nie op die oog erg beskadig was nie, is selfs meubels vernietig, boeke verbrand, en beweegbare eiendom wat enigsins waarde gehad het, weggeneem. Die Nieuwe Rotterdamsche Courant van die 25ste September het die beroep gedruk; die Britse witboek Cd. 1329 van November het die korrespondensie betreffende die beroep van die Boeregeneraals op die beskaafde wêreld gedruk. Cd. 979 van hierdie jaar het plaasgeboue en so meer in die Kaapkolonie en Natal wat deur die Boere vernietig is, opgegee. Cd. 1161 het verdere statistiek van die vlugtelingkampe gehou. [6]
Op die 12de November 1902 het generaal Botha in ’n brief aan Chamberlain die volgende dorpe genoem wat in die Transvaal verwoes is: Ermelo, Bethal, Carolina, Amsterdam, Amersfoort, Piet Retief, Paulpietersburg, Dullstroom, Roossenekal, Schweizer-Reneke, Hartebeestfontein, Geysdorp, Wolmaransstad. In die Vrystaat: Vredefort, Villiers, Parys, Lindley, Bothaville, Ventersburg. Die volgende is gedeeltelik vernietig: Lichtenburg, Lydenburg, Vrede. Cd. 524 in 1901 het probeer om die indruk te skep dat gedurende die hele oorlog tot Januarie 1901 slegs 634 wonings vernietig is; die regering van die Zuid-Afrikaansche Republiek het op die 22ste November van daardie jaar minstens 30000 getel. Die goewerneur het op die 27ste Oktober van hierdie jaar nou toegegee dat die totaal vernietig of ernstig beskadig soveel as 30000 mag beloop, terwyl Chamberlain op die 6de November nog ontken het dat die verwoesting so omvattend was as beweer is, en dorpe genoem het wat feitlik onaangeraak was. Botha se lys van die 12de November het teenoor daardie noem gestaan. Wat op die lys berus het, was of die vrede gevolg sou word deur ’n eerlike rekenskap van die afgebrande dorpe, of deur ’n koloniale-kantoor-ontkenning. [6]
Sargant se onderwysers, Engelse skole, en die sluiting — 1902
Die eerste groep onderwysers het op die 5de Januarie 1902 te Kaapstad geland, waar hulle afgehaal is deur W. A. Russell en dr. W. A. Macfadyen. Daardie skepe was die gevolg van Chamberlain se telegram van die 13de Desember 1901 dat 22 onderwysers met die Arundel Castle sou vertrek en 28 met die Galeka. 10 onderwysers, bestem vir die Vrystaatse kampe, het in Bloemfontein agtergebly, terwyl die oorblywende 12, onder leiding van mej. Firks, hoof van die Bloemfonteinse Normaalskool, na die Transvaal vertrek het. Op Elandsfontein (Germiston) het Sargant self die groep ontmoet en hulle na Irenekamp geneem, waar hulle in tente gehuisves is. Sargant is in 1900 deur Milner uit Kanada genooi om onderwys in die nuwe kolonies te organiseer; die kampskole was die masjien waardeur Engels aan Boerekinders geleer moes word terwyl hul vaders nog in die veld was. Mnr. Munro het die 6 Skotse dames in die geselskap — Mickie, McLeod, Kinnoch, Kerr, McKenzie en Kirkwood — na die Belfastse kampskool geneem, terwyl die 6 Engelse dames in Irenekamp gebly het. Sargant het op die 13de Januarie aan die sekretarisse van die Transvaalse en Oranjerivierkolonie-administrasies geskryf. ’n Tweede groep onderwysers, 28 in geheel, het teen middel Januarie uit Engeland in Kaapstad aan wal gestap. 12 van hierdie dames het in Bloemfontein gebly, terwyl 16 na Irenekamp vertrek het. Die dag ná hul aankoms is hulle na die Irenekampskool geneem en het dit gelyk of hulle baie behae geskep het in die onderrig wat hulle gesien het en ook in die erns en volgsaamheid van die Hollandse kinders. By Irene het die inspekteurs van die verskillende afdelings die onderwysers ontmoet en gesorg vir vervoer na die verskillende bestemmings, selfs tot in Natal. Sargant het op die 21ste Januarie geskryf. [6]
Die derde en vierde groepe Engelse onderwysers, bestaande uit 25 elk, het op die 4de en die 10de Februarie onderskeidelik in Kaapstad voet aan wal gesit. Die derde groep het met die Briton gekom en die vierde met die Avondale Castle. Net soos die vorige twee groepe is hierdie onderwysers orals in die kampe in die Transvaal, die Vrystaat, die Kaapkolonie en Natal versprei. Sargant het op die 7de Maart van hulle geskryf. Gedurende Maart het nog 50 Engelse onderwysers aangekom, en gedurende April ’n verdere 50. Voor die tekening van vrede was daar derhalwe 200 onderwysers uit Engeland en Skotland in diens. In Junie 1902 het nog 40 onderwysers uit Kanada en 20 uit Nieu-Seeland geland, en in Augustus ’n verdere 40 uit Australië. Die getalle het saakgemaak omdat hulle die personeel was waarmee Sargant en Milner Engels die taal van die volgende geslag wou maak. [6]
In al die kampe was die Engelse taal verreweg die vernaamste vak, en daaraan is verreweg die meeste aandag en tyd bestee. By inspeksies en oorplasings het dit die swaarste geweeg. Inderdaad is by ’n inspekteurskonferensie van die 18de Maart 1902 genotuleer dat dit geblyk het dat al die inspekteurs die kinders primêr volgens hul kennis van Engels geklassifiseer het; die direkteur het hierdie plan goedgekeur, en gesê dat hy ’n eksamen van die kinders wat betref vaardigheid in Engels in die eerste plek, en vaardigheid in ander vakke in die tweede plek, in die volgende termyn wou hou. By die vyfde inspekteurskonferensie in die Transvaal, in Februarie, het Sargant die belangrikheid van mondelinge werk sterk beklemtoon, aangesien dit die kinders se Engelse kennis vinnig verbeter het; die plan was om byna geheel en al deur die onderwyser en die swartbord te onderrig, en nie uit ’n boek nie, en om volop prente te hê om die kinders te interesseer en hulle daaroor in Engels te laat praat. Op die sesde konferensie in die Transvaal, gehou op dieselfde 18de Maart, het inspekteurs nog vrylik en uiteenlopend oor die onderwerp van banke gedebatteer. Mnr. Bangley het gesê dat een van die skrynwerkers by Potchefstroomkamp ’n model skoolbank gemaak het om 7 of 8 kinders te sit, die sitplek en bank alles in een gemaak; mnr. White het beswaar gemaak teen ’n bank en sitplek in een, en die ander inspekteurs was van dieselfde mening. Daar was nooit eenvormigheid wat skoolbanke betref nie. [6]
Intussen het onderwys in die Vrystaat taamlik gevlot. Van Mei 1901 af het die aantal skoolgaande kinders in beide Vrystaatse en Transvaalse kampe met rasse skrede toegeneem, van 1293 in Transvaal en 1370 in Vrystaatse kampe op die 30ste April 1901 tot 17213 in Transvaal en 12066 in Vrystaatse kampe op die 31ste Mei 1902. Die onderwyspersoneel het ewe vinnig gegroei: aan die einde van Mei 1901 was daar in 8 Transvaalse kampe nie minder nie as 54 onderwysers, en 47 in die Vrystaat; teen die einde van Mei 1902 het hierdie getalle tot omtrent 1000 in die twee kolonies gestyg. Die Education Gazette for the Transvaal and Orange River Colony van die 1ste Julie het die name van 1046 onderwysers in Transvaalse, Vrystaatse en Natalse kampe gegee. Vir die inspekteurs in die Transvaalse distrik het Sargant van die 13de Augustus 1901 tot die 18de Maart 1902 nie minder nie as 6 konferensies te Pretoria gereël. Hy het ook 2 algemene kongresse vir beide Transvaalse en Vrystaatse inspekteurs georganiseer op die 18de en 19de Desember 1901 te Bloemfontein, en op die 2de tot die 4de April 1902 te Johannesburg. In Julie het hy ’n veel omvangryker onderwyserskongres te Johannesburg gereël, bygewoon deur sowat 750 onderwysers. [6]
Die poging van die Britse owerhede om die Boerekinders in die konsentrasiekampe te verengels, kon opsluit nie vrug dra nie: daarvoor was die tyd te kort en die mense ná die ondervinding van die kampe te verbitterd om die pro-Britse propaganda as soetkoek te verorber. Met die opbreek van die kampe van Junie 1902 af het die Britse ideale in dié verband in mis opgegaan. Aanvanklik het die Britse owerhede nog die gedagte gekoester om die kampskole bloeiend aan die gang te hou deur kinders in kamplosieshuise te huisves terwyl ouers die plase weer opbou, maar die gedagte het geen byval by die ouers gevind nie; dié wat die beste kon oordeel, het gedink dat die moeders nooit hiertoe sou toestem nie. Die getalle kinders in kampskole het gedaal van 29279 in Mei tot 14438 in Augustus en uiteindelik tot 1816 in Desember 1902, toe die laaste kampskole gesluit is. Die skool moes die Boer na die plaas volg, en die kamponderwyser wat in diens wou bly, moes ook sy skrede derwaarts wend of in die klein dorpe onderwys gee. Sargant het sy kamponderwysers aangeraai om na die plaasskole te gaan, maar die groot meerderheid het verkies om onderwys by dorpskole te gee, en die verengelsingsdrome van Sargant en Milner moes derhalwe noodwendig tot niet gaan. Die Britse konsentrasiekampskole het die doel waarmee hulle ingestel is, naamlik om die Boerekind te verengels, volkome gemis. Insoverre het hulle ten goede meegewerk dat baie kinders konstruktief besig gehou is, terwyl hulle andersins relatief ledig sou gebly het. ’n Elementêre kennis van basiese vakke soos skryf, lees, rekenkunde, en selfs van ander vakke soos aardrykskunde en gesondheidsleer is aan die kinders oorgedra. ’n Invloed van blywende betekenis het hierdie skole nie uitgeoefen nie en kon nie uitoefen nie, omdat hulle op die langste slegs ’n jaar gefunksioneer het. [6]