Boer History1738 aan die Kaap die Goeie Hoop: Van den Henghel waarnemend, De la Fontaine seil, Schmit-sending, droogte, Van Gendt
Van den Henghel as waarnemende hoof deur 1738
Kalender 1738 het begin met die Kaap nog onder die waarnemende hoof wat deur die lot gekies is ná goewerneur Adriaan van Kervel se dood op die 19de September 1737. Op die oggend van die 20ste het ses lede van die politieke raad byeengekom om die oop stoel te vul. Die sekunde Hendrik Swellengrebel, ’n kolonist van geboorte en seun van Johannes Swellengrebel, dispensier en lid van die hooggeregshof aan die begin van die eeu, het die plek opgeëis volgens die onveranderlike gebruik dat die tweede in bevel waarneem totdat die wens van die opperowerhede bekend kon word. Hy was slegs negentien dae sekunde, maar hy het dertien jaar in die raad gesit. Die onafhanklike fiskaal, Daniel van den Henghel, het dit opgeëis omdat hy langer ’n senior koopman was. Hy was sedert Maart 1731 in die kolonie, van Colombo gestuur toe Van Kervel die fiskaal se kantoor vir die sekunde se stoel gelaat het. Die waarnemende jaar is dus geregeer deur ’n man wie se Kaapse senioriteit in koopmansdae getel is, nie in ’n leeftyd onder die Vlek nie. Nicholas Heyning en Christoffel Brand het die fiskaal begunstig; kaptein Johannes Tobias Rhenius en die sekretaris Ryk Tulbagh het die sekunde gesteun. Die fiskaal het uitgeroep dat Tulbagh, getroud met Swellengrebel se suster, bevooroordeeld was; Tulbagh het geantwoord dat hy nege jaar lank volgens gewete gestem het en dat geen regulasie hom die stem ontsê het nie. Die ander het hom gehandhaaf. Brand, meester van die pakhuise, het toe voorgestel dat die lot gewerp word. Gevoude papiertjies het in ’n hoed gegaan; iemand het getrek; die fiskaal se naam het uitgekom. Van den Henghel het die stoel ingeneem, en hy het dit nog gehou toe Januarie oopgegaan het. [3] [9]
Die wenner van daardie eerste regeringslotery aan die Kaap is nie as goewerneur aangestel nie. Hy kon die begeerde gesag slegs uitoefen so lank as wat ’n brief geneem het om ’n antwoord uit Amsterdam te ontvang. Deur die hele 1738 het daardie antwoord nog nie plaaslik in werking getree nie. Die Vergadering van Sewentien het Van den Henghel se aanstelling nie goedgekeur nie, omdat hulle die sekunde as die regte persoon beskou het om die hoogste gesag by die dood van ’n goewerneur oor te neem. Hulle het opdrag gestuur dat hy na sy amp as onafhanklike fiskaal moes terugkeer, dat Swellengrebel die plek van goewerneur moes inneem, en dat Tulbagh sekunde moes word. Daardie veranderinge het buite hierdie kalender gelê. Binne dit het die fiskaal wat deur die lot gekies is waarnemende hoof gebly: ’n senior koopman uit Colombo se diens eerder as die Kaapsgebore tweede in bevel, wat voorgesit het terwyl die direkteure se korrigerende despatsjes nog die stadige kringloop tussen Europa en Tafelbaai gereis het. [3] [9]
Die man in die stoel en sy vrou is in die nedersetting onthou as gierige en onredelike mense wat selde vir werk wat vir hulle gedoen is, betaal het. Die vrou was van gemengde Asiatiese en Europese afkoms. Swellengrebel, wat in die sekunde se plek gewag het, was so inheems ’n produk van die Caabse Vlek as die Groote Kerk of die tuinhuis: gebore op die 29ste September 1700, seun van Johannes, wat in 1691 aangekom en in 1716 as vryburger gevestig het, en van Johanna, dogter van die verkenner-soldaat Hieronimus Cruse. Toe Hendrik dertien was, is Johanna oorlede; sy stiefma, Christina Stants, weduwee van Jan van Meerland, was ook ’n Kaapse koloniale. Die jaar se ongewone waarnemende reëling het dus ’n Colombo-fiskaal en ’n Kaapsgebore sekunde daagliks teenoor mekaar aan dieselfde tafel gestel, met Tulbagh nog sekretaris en nog Swellengrebel se swaer, terwyl die lot wat die September-doodloop gebreek het, aangehou het om die Kasteel se gewone besigheid te regeer. [3] [9]
Een Franse teenwoordigheid het net buite daardie Kasteelstryd gesit. ’n Sekere Etienne Barbier, Fransman van geboorte en avonturier uit keuse, deserteur uit die Kompanjie-garnisoen, het in Maart 1738 op ’n plaas by Drakenstein gewoon. Hy het tot sersant gevorder voordat hy die vaandel gelaat het. Die waarnemende jaar het dus nie net ’n lotery-fiskaal in die goewerneur se stoel gehou nie, maar ’n deserteur op ’n Drakenstein-plaas wat die Kasteel se gesag nog nie sy openbare saak gemaak het nie. Van den Henghel se ongewildheid was reeds ’n feit wat later skrywers sou gebruik om te verduidelik hoe ’n fluweelagtige tong in onvolmaakte Nederlands hoorders kon bymekaarmaak; binne hierdie kalender is die feit self eenvoudiger: die garnisoen het ’n sersant verloor, Drakenstein het ’n Franse losiesganger gekry, en die waarnemende regering is nog nie gedwing om hom as meer as ’n deserteur op vrye voet te behandel nie. [3] [9]
De la Fontaine seil na Europa — Maart 1738
Die afgetrede goewerneur Jan de la Fontaine het die administrasie op die 31ste Augustus 1737 aan Van Kervel oorgedra, nadat despatsjes van die 17de Junie sy aftrede gemagtig het. Hy het die kolonie nie dadelik gelaat nie. Hy het tot die maand Maart 1738 aan die Kaap gebly, toe hy as admiraal van ’n vloot van vyf skepe na Europa geseil het, met die rang en salaris wat die direkteure ’n uittredende goewerneur op die tuisreis toegestaan het. Vir die eerste twee maande van die jaar was die voormalige goewerneur dus nog ’n liggaamlike teenwoordigheid in Tafelvallei—nie meer in die sjerp nie, nog wag op ’n tuisvloot—terwyl die fiskaal wat deur die lot gekies is, reeds in die stoel gesit het wat hy ontruim het. [3] [9]
Hy het agt-en-twintig jaar die Kompanjie gedien en sedert sy installasie op die 8ste Maart 1730 geregeer. Hy was die eerste goewerneur wat sy vorige loopbaan aan die Kaap gemaak het: in 1710 van die Horstendal teruggehou deur kommissaris Johan van Hoorn en as pakhuismeester aangestel, het hy sonder onderbreking in die kolonie gewerk. Gebore in Amsterdam op die 23ste April 1684, seun van die sykoopman Jacques de la Fontaine en Barbara van den Burgh, het hy as junior koopman in die raad gesit, in 1717 volle koopman geword, en ná Chavonnes se dood in 1724 as voorlopige sekunde en senior koopman genoem. Hy was ’n wewenaar, sy vrou is in Junie 1730 oorlede. Hy het kinders gehad vir wie hy ’n Europese verblyf begeer het, en van wie hy nie wou geskei wees nie. In 1736 het hy aansoek gedoen om die aand van sy lewe in rus in die Vaderland deur te bring. Die direkteure het die besluit met spyt verneem, want hy het sy pligte tot hulle tevredenheid vervul; die versoek was so redelik dat dit nie geweier kon word nie. [3] [9]
Die nedersetting het die vertrekkende man as waarlik filantropies en goedhartig onthou. Sy vertrek is deur die hele kolonie betreur. Of hulle wit, bruin of swart, ryk of arm, amptenare, vryburgers, dorpsburgers of eensaam boere in ver afgeleë distrikte was, setlaars het saamgestem dat goewerneur—en onlangs ook buitengewone raad—Jan de la Fontaine ’n waardige heerser was. Die Maart-seiling was gewone Kompanjiesaak op die reede, ’n admiraalsvlag oor vyf tuiswaartse rompe; aan wal het dit ’n geslag van harde, eerlike werk vir die Edele Kompanjie afgesluit en uit Tafelvallei die een voormalige goewerneur geneem wat ná die Augustus-oordrag nog binne sig van die baai gesit het. [3] [9]
Kalender 1738 het dus begin met De la Fontaine nog teenwoordig en geëindig met hom weg. Die man wat in Augustus oorgedra het, wie se aangewese opvolger binne drie weke gesterf het, en wat nie teruggeroep is om die September-lotery te besleg nie, het die nedersetting onder Van den Henghel se waarnemende regering gelaat sonder dat die voormalige goewerneur nog stil in die kolonie gewoon het. Wat van sy lang administrasie oorgebly het, was die amptelike meubilering van die jare 1724–1737: nuwe koloniste-name reeds in die rekords, die vyftienjarige erfpag wat op die 18de Februarie 1732 vir skiereilandse tuintuine en klein stukke grond langs vryerfpase ingestel is teen twee sjielings en ’n pennie per morg ná die eerste jaar, en ’n Tafelbaai wie se dertienjarige gemiddelde van sewe-en-sewentig aankomste per jaar pas in die vorige hoofstuk deur die Mei-storm geskryf is. Die Maart-vloot het die persoon geneem; dit het nie die waarnemende fiskaal, die gelisensieerde ivoorgrens of die droogte wat die jaar in koring sou meet, saamgeneem nie. [3] [9]
George Schmit gaan voort by Baviaanskloof — 1738
Die Morawiese sendeling George Schmit is in die verrigtinge van die politieke raad op die 11de Julie 1737 genoteer as iemand wat met die skip Huis te Rensburg gekom het om die Khoikhoi tot die Christendom te bekeer as dit moontlik sou wees. Die raad het gehoop so ’n uitslag sou bereik word deur die seën van die Here op die middele wat aangewend sou word, sodat daardie mense tot die ware kennis van God gebring kon word, en beveel dat alle moontlike bystand aan hom in daardie verdienstelike werk verleen word. Hy het hom by Baviaanskloof, later Genadendal, in die distrik Stellenbosch gevestig. Die Julie-notule was die eerste amptelike verwelkoming van ’n Morawiër aan die Kaap; kalender 1738 was die eerste volle jaar waarin daardie verwelkoming as daaglikse werk in ’n kloof geleef moes word eerder as as ’n reël in die raadboek. [3]
Die raad het verwag dat as enige Khoikhoi bekeer sou word, hy hulle aan die predikant van die gemeente vir die doop sou voorstel, en dat hy nie sou probeer om ’n afsonderlike gemeente met reëls anders as dié van die Nederlandse Gereformeerde kerk te stig nie. Hy het ’n groep Khoikhoi bymekaargemaak en vyf jaar lank gearbei om die leerstellinge van die Christendom en die voordele van ’n gevestigde ywerige lewe te leer. Al dié tyd het hy niks as welwillendheid van die regering ondervind nie. Binne 1738 was daardie arbeid nog in sy vroeë fase: ’n versamelde groep, onderrig in leerstelling en gevestigde lewe, en Kompanjie-welwillendheid, sonder nog ’n sakramentele geskil om die Julie-aanname te toets dat die doop deur die Gereformeerde gemeente sou gaan. [3]
Dissenters moes nie kerke stig waarin ’n ander vorm van aanbidding beoefen word nie. Daar was baie Lutherane aan die Kaap, begerig na ’n residensiële predikant, en hulle kon nie vergunning kry nie. Geen beswaar is gemaak teen Lutherse kapelane van Deense skepe wat in ’n privaathuis diens hou nie, maar dit was die uiterste vryheid wat toegestaan is. Die Morawiër by Baviaanskloof het binne dieselfde reël gesit: toegelaat om te onderrig, nie om ’n kerk langs die drie Gereformeerde preekstoele te plant nie. Kalender 1738 toon dus ’n sending wat onder Gereformeerde gemeente-aannames voortgaan, met die waarnemende regering wat nog die bystand gee wat beloof is terwyl De la Fontaine die stoel gehou het, en met Van den Henghel wat ’n welwillendheid erf wat die Kasteel niks gekos het solank die doop ’n gemeentehandeling gebly het. [3]
Dieselfde Stellenbosch-distrik wat Baviaanskloof gehou het, het ook die oop landelike preekstoel gehou wat eers in Desember gevul sou word. Schmit se hoorders is ’n gevestigde lewe in ’n kloof geleer; die boere van die huurposse drie of vier dae van die naaste kerk af was nog sonder ’n residensiële Stellenbosch-predikant. Die jaar se godsdienstige kaart was dus op ’n presiese wyse ongelyk: drie kerksetels in die reg, twee daarvan reeds beman, ’n Morawiese onderwyser inland onder Gereformeerde voorwaardes, en ’n platteland wie se kinders, weg van daardie setels, in die meeste gevalle toevertrou is aan geen bekwamer onderwyser as ’n soldaat wat vir ’n kort termyn gehuur is nie. [3]
San-inval op Lourens se vee en versoening — 1738
In 1738 het ’n San-rowersparty die vee van ’n boer met die naam August Lourens weggedryf. Die vee is agtervolg en sonder enige bloedvergieting teruggekry. Die herwinning, nie ’n kommando nie, was die jaar se inlandse antwoord op ’n veediefstal: die diere het teruggekom, niemand is gedood nie, en die Kasteel het die inval nie as ’n kapitale agtervolging behandel nie. Onder ’n waarnemende fiskaal wat reeds as sag teenoor sulke afdalings onthou is, het die episode die amptelike toon van die jaar op die verspreide veeposse vasgelê. [3] [9]
Op las van die raad het die landdros en milisieraad van Stellenbosch toe ’n verstandige boer versoek om te probeer om ’n vriendskaplike ooreenkoms met die San aan te gaan, en geskenke is gemaak in die hoop om hulle van roof te weerhou. Die raad het dus inlandse veediefstal as ’n saak van herwinning, onderhandeling en gawes hanteer eerder as as ’n outomatiese gewapende heffing. Die opdrag het van die waarnemende regering gekom; die uitvoering het by Stellenbosch gelê, wie se milisielys die gewone instrument vir enige inlandse agtervolging was en wie se landdros die gewone landdros vir Drakenstein en die verder lêende posse ook was. [3]
Die boere van die grens het geen vertroue in die welslae van sulke behandeling gehad nie. Hulle het alreeds gevrees dat geskenke weer probeer sou word as ’n ander horde afkom, en daardie vrees het binne dieselfde jaar as die Lourens-herwinning gesit. Die amptelike rekord van 1738 is nietemin die sagte antwoord: vee herstel, geen bloed, ’n verstandige buurman uitgestuur met gawes. Of daardie antwoord op Piketberg en in die Bokkeveld sou hou, was nie ’n vraag wat hierdie kalender moes sluit nie. Wat dit wel gesluit het, was die Kasteel se gekose metode terwyl Van den Henghel voorgesit het. [3]
Dieselfde Stellenbosch-raad wat die verstandige boer uitgestuur het, het ook ’n distrik dopgehou waarin olifantlisensies, ’n Morawiese kloof, ’n oop preekstoel en ’n Franse deserteur op ’n Drakenstein-plaas alles tegelyk gesit het. Inlandse regering in 1738 was nie ’n enkele grensoorlog nie. Dit was ’n fiskaal in ’n waarnemende stoel, ’n landdros se hof, ’n milisielys, en ’n voorkeur vir geskenke bo kruit wanneer vee nog huis toe gebring kon word. Die Lourens-inval het daardie voorkeur getoets en dit staande gelaat. [3] [9]
Oostelike olifantjagters en die Keiskamma-lyn — 1738
Die olifant het byna uit die gevestigde distrikte verdwyn weens die vraag wat altyd na ivoor bestaan het. In Julie 1737, ná die slagting van Hermanus Hubner se agterhoede by Palo se krale, is olifantjag oos van die oostelike grens verbied. Die liefde vir wins was so sterk dat in die volgende Oktober die verbod gekanselleer is, en die enigste beperking op olifantskiet was dat elke jagter twee sjielings en ’n pennie vir ’n lisensie moes betaal. In die lisensie is dit verbied om inheemse gemeenskappe te pla of met hulle te handel. Gelisensieerde ivoortogte het dus deur 1738 wettig gebly al kon die Kasteel die geskrewe voorwaardes nie maklik ver inland afdwing nie. [3]
Daardie lisensies het aan die ver kant van ’n grens gesit wat die Hubner-oorlewendes alreeds genoem het. In Julie 1737 het drie uitgeputte jagters die Kasteel bereik; op die 10de het Hendrik de Vries en Hendrik Scheffer die tog bevestig, en Jan de Vries het saam met hulle aangekom. Vier ander ontkomendes het weer oos van die Sondagsrivier gedraai saam met Gerrit Oosthuizen en Jacob van Deventer. Die Oktober-heropening het papier oor daardie bloed gelê en nuwe partye onder ’n fooi uitgestuur. Kalender 1738 was die eerste volle jagseisoen onder daardie goedkoop lisensie, met Palo nog ’n onlangse naam en sonder ’n nuwe verbod om die een wat in Oktober gekanselleer is, te vervang. [3] [4]
Dekades later, in 1809, het kolonel Collins, op toer deur die oostelike distrikte vir die koloniale regering, ’n burger van vyf-en-negentig jaar ontmoet wat ’n olifantjagtog in Xhosa-land onthou het wat hy in 1738 onderneem het. Volgens die ou man het geen Xhosa destyds in die land wes van die Keiskamma gewoon nie. Die informant was waarskynlik verbind met die vroeëre Hubner- geslag van oostelike jagters—die party van elf blankes en ’n Khoikhoi-groep wat van die Gourits, destyds as die oostelike grens beskou, vertrek en waarskynlik tot so ver as Pondoland gereis het. Die datum wat hy gegee het, wat ook al sy presiese plek in daardie geslag was, het ’n 1738-tog in later grensgeheue vasgelê en die Xhosa-lyn daardie jaar by die Keiskamma eerder as wes daarvan geplaas. [4]
Kalender 1738 het dus ’n gelisensieerde ivoorgrens wat ná die Hubner- verbod-en-heropening nog oop was, saamgevoeg met ’n later mondelinge aanspraak dat Xhosa-vestiging nog nie wes van die Keiskamma bereik het toe jagters van daardie jaar oos beweeg het nie. Die Kompanjiepapier van die dag het in lisensies en verbodsprake gepraat; die Collins-onderhoud het ’n enkele jagter se herinnering bewaar van waar Afrika-politieke groepe destyds op die kusvlakte gestaan het. Tussen daardie twee soorte rekord kon die waarnemende regering by die Kasteel twee sjielings en ’n pennie hef en ’n verbod op ruilhandel in ’n gedrukte vorm skryf. Dit kon die Keiskamma nie uit Tafelvallei sien nie. [3] [4]
Droogte en die swak oes van 1738
Gedurende die dertien jaar 1738–1750 was daar verskeie slegte seisoene en een uitsonderlik goeie een, en uitvoere het sterk gewissel. Die jaar 1738 was een van droogte, en gevolglik was die oes so swak dat slegs 340 muid koring en 85 muid rog later van daardie oes uitgestuur kon word. Die droë jaar word in daardie syfers gemeet eerder as in ’n afsonderlike hongersnood- plakkaat wat binne die kalender gedateer is. Velde het eers misluk; die uitvoerboeke het die mislukking aangeteken toe die magasyns geneem het wat hulle kon en byna niks oorgebly het om te verskeep nie. [3]
Daardie daling het ’n loop gebreek wat die direkteure alreeds geweet het om te vrees. Hulle het opdrag uitgevaardig dat ’n jaar se voorraad koring altyd as reserwe weggelê moes word voordat enige na Indië gestuur word. In 1724 en weer in 1725 is meer as vyfduisend muid uitgevoer. In 1726 kon niks gespaar word nie weens droogte. In 1727 was daar nie genoeg vir tuisverbruik nie weens roes, wat vroeër rog maar nie koring aangeval het nie. Van 1728 tot 1737 was daar ’n bestendige uitvoer, soms van soveel as seweduisend muid, alhoewel die oeste nie eenvormig goed was nie. Kalender 1738 het daardie tienjarige bestendigheid beëindig. Die reserwereël het nog gestaan; die oorskot wat dit gesteun het, nie. [3]
Vir boere en Kompanjie-magasyns gelyk het die droë jaar die oorskot gesny wat beide die Indië-skepe en die gewone Kaapse huishouding gevoed het. Beesvleis en skaapvleis was weer teen ’n pennie en ’n halwe tot twee pennies ’n pond te kry nadat die veesiektes van die middel van die dekade afgeneem het, maar goedkoop vleis het nie brood vervang nie. ’n Nedersetting wat vloote moes ververs, ’n hospitaal hou en ’n jaar se koring in voorraad hou, het homself muid in die lae honderde sien tel ná ’n dekade waarin seweduisend soms uitgegaan het. Wyn en gewone Kompanjieskeepvaart het voortgegaan; dit was koring en rog wat misluk het. Onder Van den Henghel het die veldopbrengste van 1738 min oor gelaat sodra die magasyns bedien is, en die eerste diep daling in die ongelyke uitvoerrekord van die 1738–1750- blok was alreeds in die stoppels sigbaar. [3]
Die droogte het ook langs die reede se langer rekenkunde gesit. Oor die dertien jaar 1725–1737 het eenduisend-en-sewe skepe in Tafelbaai ingekom, of gemiddeld sewe-en-sewentig per jaar: agthonderd agt-en-sestig Kompanjie, een-en-negentig Engels, sewe-en-twintig Deens, negentien Frans, een Portugees en een Vlaams. Buitelandse vlae het nie in die ou getalle teruggekeer nadat buitestanders verhinder is om voorrade tydens skaarste te kry nie. Die burgers het die verlies gevoel, want vreemdelinge het gereed geld ingebring; die hoop dat beter tye hulle sou herstel, is nie verwesenlik nie. ’n Droogtejaar aan die begin van ’n nuwe dertienjarige blok het dus beide die koringboek en die kontant bedreig wat vreemde rompe eenmaal op die strand gelaat het. Die waarnemende regering moes nog voed watter skepe wel gekom het. [3]
Ds. Willem van Gendt by Stellenbosch — Desember 1738
Die enigste kerke in die kolonie was by die Kaap, Stellenbosch en Drakenstein. Dié was destyds almal van predikante voorsien, nadat ds. Willem van Gendt deur die direkteure uitgestuur en in Desember 1738 by Stellenbosch gestasioneer is. Sy aankoms het ’n vakature gesluit wat gestaan het sedert Salomon van Echten die Stellenbosch- preekstoel in Junie 1736 vir Drakenstein gelaat het ná die dood van Johan Wilhelm Hartzogenrath, en daarna as konsulent vir Stellenbosch gedien het terwyl hy die Franse vallei gehou het. Die Stellenbosch-opvolging in die amptelike lys lees dus: Hercules van Loon, April 1700 tot Junie 1704; Hendrik Bek, April 1707 tot Junie 1726; Van Echten, November 1732 tot Junie 1736; dan Van Gendt vanaf Desember 1738. Tweeënhalf jaar van konsulent-sorg het geëindig toe die direkteure se man die landelike preekstoel ingeneem het. Die Kaapse kerk, die oudste van die drie, en Drakenstein, nog die Franse vallei se gemeente selfs terwyl Nederlands lankal die taal van die meeste testamente was, het nie leeg gestaan nie; slegs Stellenbosch het op ’n nuwe aanstelling uit die Vaderland gewag. [3]
By elk van die drie plekke was daar skole, maar oral elders is die opvoeding van die kinders grootliks verwaarloos, en in die meeste gevalle toevertrou aan geen bekwamer onderwyser as ’n soldaat wat vir ’n kort termyn gehuur is nie. Daar was meer as vierhonderd huurplase of veeposse, sommige daarvan drie of vier dae se reis van die naaste kerk, sodat bywoning van openbare erediens dikwels vir lang tye verwaarloos is. Van Gendt se Desember-installasie het die drie-gemeente-patroon van Kaap, Stellenbosch en Drakenstein onder residensiële predikante herstel; dit het nie daardie reise verkort of ’n skoolmeester op elke pos gesit nie. Die afgeleë veeposse het ’n landskap van verwaarloosde kinders en seldsame Sondae gebly. [3]
Drakenstein self het al Van Echten gehad. Die Kaap het Francois le Sueur gehad. Stellenbosch, laaste van die drie om hervul te word, het die nuweling aan die donker einde van ’n droogtejaar ontvang. Die direkteure het hom gestuur; die waarnemende fiskaal het hom ontvang. Die preekstoel wat hy ingeneem het, het in ’n dorp gestaan wat ook die setel van die landdros en milisieraad was wat vroeër in dieselfde jaar ’n verstandige boer met geskenke ná die Lourens-inval uitgestuur het. Kerk, hof en kommandolys het dus een drostdy gedeel, en die Desember- aankoms het ’n residensiële predikant terug in daardie bondel landelike ampte gesit. [3]
Die Desember-aanstelling het ook, vir hierdie kalender, die godsdienstige bemanning voltooi waarteen Schmit se kloof gelees moes word. ’n Morawiese onderwyser kon Khoikhoi by Baviaanskloof bymekaarmaak en leerstelling en gevestigde lewe leer; die doop, as enige bekeerling kom, moes nog ’n gemeentehandeling wees. Met Van Gendt in die Stellenbosch-preekstoel het die gemeente wat Baviaanskloof geografies bevat het, weer ’n residensiële predikant gehad aan wie so ’n bekeerling, volgens die raad se 1737-verstandhouding, voorgestel sou word. Die waarnemende jaar het dus geëindig met die drie Gereformeerde setels vol en die Morawiër nog aan die werk onder daardie reël. [3]
Waarnemende regering, uitvoerdruk en nedersetting — 1738
Deur 1738 het die Europese bevolking van Suid-Afrika nog rondom die drie kerksetels en die uitdyende huur-veeposse saamgehoop. Die direkteure se wil dat Swellengrebel moes regeer en Tulbagh as sekunde dien, was al in Europa geskryf, maar dit het nie binne hierdie kalender plaaslik in werking getree nie. Dag-tot-dag Kaapse gesag het by Van den Henghel gebly deur droogte, grensveediefstal, gelisensieerde oostelike jag, ’n deserteur op ’n Drakenstein-plaas, en die Desember-vulling van die Stellenbosch-preekstoel. De la Fontaine se Maart- vertrek het die laaste persoonlike oorblyfsel van die lang regering wat in 1730 begin het, weggeneem; dit het nie die waarnemende stoel verander nie. [3] [9]
Vlugteling- en later-aankoms-huishoudings het hulle eie datums in dieselfde jaar geskryf. Joost Bevernagie, broer van Francina van Meerbrakel naby Oudenaarde, het as vryman in 1700 in die Helmeet aangekom en is op die 30ste September 1738 oorlede. ’n Landbouer by Drakenstein, was hy getroud met Anna van der Wey van die Kaap, gebore omstreeks 1687. Jean Gardiol, wie se naam op die Drakenstein-burgerrol vir 1690 as compagnon met die drie broers de Villiers verskyn, later ’n Stellenbosch-inwoner, ’n getuie in 1722 en ’n kerklid in 1725, is in 1738 oorlede. Estienne Niel, gebore in Dauphiné in 1669, ’n soldaat in 1693 en later ’n landbouer by Drakenstein, getroud met Marie Marais van Hierpoix, is in 1738 oorlede; toe hy in 1736 sy testament gemaak het, het hy op Rondebosch op die plaas Rodenberg van sy skoonseun Andries Grové gewoon, en die testament is in Nederlands aan hom voorgelees, wat hy goed verstaan en gepraat het. Hy het sy naam as Niel geteken. [8]
Dieselfde lyste het ’n testament wat ingedien is en ’n huwelik wat gesluit is, aangeteken. Jean Roux, gebore te la Morin (of Lormarin), Provence, in 1665, ’n landbouer by Drakenstein en in 1694 woonagtig te Dal Josaphat, het op die 17de Februarie 1705 sy vader, Philip Roux, destyds te la Morin woonagtig en agt-en-sestig jaar oud, as erfgenaam van die helfte van sy boedel ingestel en die Drakensteinse armefonds as erfgenaam van die ander helfte. Hy blyk nie getroud te wees nie. Sy testament is in 1738 ingedien. Matthieu Guilliaumé, of Matthys, gebore te Berlyn in 1711, seun van François Guilliaumé wat in 1726 uitgestuur is om die sykultuur te bestuur en wat in 1735 die regering meegedeel het dat hy van voorneme is om as burger te bly, is op die 1ste Junie 1738 te Drakenstein met Susanna Radyn getroud en het manlike nageslag gelaat. Die sy-opsigter se huishouding het dus in dieselfde jaar ’n Drakenstein-vrou geneem waarin ouer vlugtelingname die lys gelaat het. [8]
Daardie Junie-huwelik het ’n Kompanjie-eksperiment as ’n familiestorie afgesluit. François Guilliaumé het in Oktober 1726 met sy gesin aangekom om die sykultuur te bestuur. Wurms wat uit Europese eiers uitgebroei het, is eers in die huise van Jan de la Fontaine en Nicholas Heyning gehou, daarna aan die kenner oorhandig; ’n groot gebou het by die Kompanjie se tuin opgegaan, slawehuis-kinders moes buite skoolure sy afwind, en duisende jong moerbei- bome is geplant. In die eerste jaar het agt pond goeie sy na Nederland gegaan; in geen later jaar het produksie tien pond oorskry nie. Die meeste wurms het gevrek voordat hulle gespin het. Agt jaar lank het die regering volgehou; in 1735 het elkeen erken die werk kon nie slaag nie, en op las van die direkteure is dit opgegee. François het toe gesê hy sou as burger bly. Drie jaar later is sy Berlyn-gebore seun te Drakenstein getroud. Die waarnemende jaar het dus nie ’n herlewing van sy aangeteken nie, maar die vestiging van die sy-huishouding onder die ouer Franse name van die vallei. [3] [8]
Daardie huishoudelike datums het langs name gesit wat tydens De la Fontaine se lang regering, of so kort daarna dat dit feitlik daarbinne was, die amptelike rekord binnegekom het: Jeremiah Auret, Jan Bam, Jan Blignaut, Carel Buitendag, Dirk Craffort, Jan Ditlof, Jan Fleck, Andries Holtshuizen, Hermanus Keeve, Frans Marx, Jacob Naude, Hendrik Nefdt, Adriaan de Nys, Godlieb Opperman, Christiaan Rabe, Pieter Radermacher, Andries Schutte, Frederik Seele, Jan Serrurier, Jan Hendrik Swemmer, Jan Andries Truter, Willem van de Vyver en Ernest Wepener. Tussen 1724 en 1737 verskyn honderd-en-vyf sulke nuwe koloniste in die amptelike lyste, ná een-en-sestig tussen 1700 en 1714 en vier-en-tagtig tussen 1714 en 1724. Die vyftienjarige erfpag van 1732 het nog omraam hoe nuwe grond gehou is terwyl ’n fiskaal in die goewerneur se stoel gesit het en ’n droogte die koring gesny het wat die magasyns betaal het. [3]
Kalender 1738 het dus ’n waarnemende fiskaal aan die hoof van die regering gehou ná De la Fontaine se Maart-vertrek, ’n Morawiese sending wat nog by Baviaanskloof verwelkom is, ’n bloedlose herwinning en gawebeleid ná die Lourens-veeinval, ’n deserteur met die naam Barbier wat op ’n Drakenstein-plaas gewoon het, gelisensieerde olifantjag wat tot by die Keiskamma-lyn onthou is, ’n droogte wat die uitvoer van daardie oes uitgehonger het, Van Gendt se Desember-aankoms by Stellenbosch, en ’n tros vlugtelingsterftes, ’n ingediende testament en ’n Junie-huwelik—terwyl Swellengrebel se bevestigde goewerneurskap nog op die direkteure se horlosie gewag het. Die jaar het oopgegaan met die voormalige goewerneur nog in die kolonie en toegemaak met ’n residensiële predikant terug in die Stellenbosch-preekstoel, die lotgekose fiskaal nog in die stoel, en die koringbakke wat honderde in plaas van duisende tel. [3] [4] [8] [9]