Boer History1718 aan die Kaap die Goeie Hoop: Noodt se vestingplanne, direkteure se stapelbevel, vleiskrisis en Tulbagh se klerkskap
Direkteure beveel hernude stapelproewe — 17 April 1718
Die politieke raad se skriftelike antwoorde van Februarie 1717 op die direkteure se vraelys van 24 Junie 1716 het die Vergadering van Sewentien in die gewone loop van Indiese korrespondensie bereik. Op die arbeidspunt het die Kaapse meerderheid slawe bo Europese werkers verkies; op eksotiese stapels het elke lid koffie, suiker, katoen, indigo, olyfolie, tabak, vlas, sy en hop betwyfel sonder mans met spesiale kennis; ’n belasting op proviand aan buitelandse skepe is verwerp; en nóg steenkool by Franschhoek nóg nywerhede het ’n voorstander gevind. [3]
Die nywerheidspunt was nie leeg van plaaslike presedent nie. Isaac Taillefer (ook Taillefert) het goeie hoede uit Kaapse wol gemaak; toe hy sterf, het daardie bedryf tot niet gegaan. Ander het kouse en handskoene uit selfgesponne wolgaren gebrei, maar ook daardie werk is gestaak. Geen raadslid het gedink dat wins uit ’n beweerde steenkoolvonds op Pierre Rousseau se plaas by Franschhoek gemaak kon word. Daardie negatiewe bevindings het saam met die arbeidsmeerderheid na Amsterdam gereis en die direkteure se antwoord in 1718 omraam. [3]
Ná ontvangs van daardie verslae het die direkteure op die 17de van April 1718 besluit dat proewe met alle ywer herhaal moes word in die verbouing van tabak, sy, indigo en olywe, en dat iemand met spesiale kennis in die produksie van elkeen uitgestuur moes word om die werk te bestuur. Die resolusie het nie die arbeidsbesluit van die Kaapse meerderheid heropen nie; dit het die stapel-twyfel beantwoord deur Amsterdam aan kundiges en saad te verbind eerder as aan vrye Europese nedersetting as pad na ’n groter koloniale bevolking. [3]
Skaapwol is nie in die April 1718-bevel genoem nie. Alle pogings om ’n bemarkbare Kaapse vlies te bevorder het misluk: seshonderd-en-vyftig pond wat in 1714 gestuur is, het by openbare veiling nie die koste gedek nie, en drieduisend pond wat in 1716 teen sewe pennies per pond gekoop is, was onverkoopbaar vir spin by Amsterdam. Die bedryf is in afwagting gelaat totdat ’n ander diere-ras ingevoer kon word. Teen dieselfde maande is die grootste moeite ondervind om soveel vleis te kry as wat nodig was, sodat wol, van minder dringendheid, uit die direkteure se onmiddellike program geval het selfs terwyl tabak, sy, indigo en olywe weer op die agenda geplaas is. [3]
Die kundiges en saad wat die resolusie sou volg, het hoofsaaklik tot later kalenderjare behoort—’n groot hoeveelheid indigo-saad met ’n kundige uit Batavia en sywurmeiers uit Persië en Bengale in 1719, die tabakkundige Cors Hendriks uit Amsterdam in dieselfde seisoen—maar die bindende Kompanjie-besluit wat daardie proewe heropen het, is in April 1718 geneem. Binne hierdie jaar het die Kaap dus onder ’n dubbele erfenis van die 1716–1717-ondersoek gesit: slawe-arbeid in die praktyk bevestig deur stilte oor die meerderheidsverslag, en ’n vars metropolitaanse stoot vir nie-graanstapels wat die plaaslike raad sonder spesialiste twyfelagtig genoem het. [3]
Pieter Gysbert Noodt arriveer om vestingwerke te beplan — 6 Mei 1718
Die oppergesag het reeds besluit om bykomende vestingwerke in Tafelvallei op te rig. Op die 20ste van Februarie 1715 het goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes die hoeksteen gelê van ’n battery met die naam Mauritius naby die seestrand aan die voet van die Leeuwenstaart. Die Vergadering van Sewentien het toe gedink dat, voordat verder gegaan word, planne en spesifikasies deur ’n ingenieur opgestel en aan hulle voorgelê moes word. Oorlogswolke het weer oor die Vaderland saamgetrek, en Oos-Indiese Huis het dit noodsaaklik geag om die Kaap se verdediging te versterk. Pieter Gysbert Noodt (ook gestel Pieter Gijsbert Noodt), ’n offisier van die ingenieurs en direkteur van vestingwerke in Nederlandsch-Indië, is opgedra om die Kaap vir daardie doel te besoek. [3] [9]
Hy is op die 4de van April 1681 te Nijmegen gebore, en was getroud met Johanna Drabbe, wie se familie baie invloedryk was—feite wat later help verduidelik hoe ’n bekwame maar twisgierige ingenieur hoë Kompanjie-vertroue verkry het. Hy het Tafelbaai in 1718 bereik aan boord van die skip Generale Vrede (“Algemene Vrede”)—’n ironiese naam vir ’n sending wat deur Europese oorlogsonrus omraam is. Een berig plaas die landing in April 1718; die voller administratiewe chronologie stel dit op die 6de van Mei 1718. Hy het gebly tot die 18de van April 1719. [3] [9]
Bekwaam as vestingdirekteur in die Indië, het hy ’n nors, twisgierige kollega aan die Kaap geblyk. Terwyl hy in die Caabse Vlek met notaboek en penne rondbeweeg het, het hy meer soos ’n inspekteur op ’n verseëlde kommissie as ’n ondergeskikte van die plaaslike goewerneur opgetree—een narratief vergelyk die wyse met dié van ’n spioen op ’n geheime sending. Wanneer Chavonnes herhaaldelik gevra het om die tekeninge te sien, het Noodt geweier om dit te toon. Die bedaarde markies het die besoeker nie opgesluit nie, hoewel die garnisoenbevelvoerder, kaptein Dominique Martius Pasques de Chavonnes, die mag gehad het wat dit sou kon doen. [3] [9]
Die ingenieur se teenwoordigheid het Tafelvallei-verdediging dus ná die Mauritius-steen van 1715 weer in formele ontwerp geplaas, maar dit het nie oop samewerking tussen die vestingdirekteur en die hoof van die nedersetting in kalender-1718 opgelewer nie. Die besoek het tot ’n langer boog van kusveiligheid onder Chavonnes behoort: die onvoltooide Mauritius-battery, die direkteure se aandrang op professionele planne voor verdere uitgawe, Europese oorlogsonrus as die metropolitaanse motief vir die kommissie, en Noodt se latere terugkeer as goewerneur in Februarie 1727. Binne 1718 was die konkrete feite aankoms op die Generale Vrede (April–vroeg Mei, met 6 Mei die standaard gedateerde landing), verblyf deur die res van die jaar, geheimsinnige opmeting van die nedersetting en baai-toegange, weiering om tekeninge aan die goewerneur te toon, en die begin van ’n rangtwis met die sekunde wat die politieke raad sou besig hou terwyl vleis-, graan- en stapelbevele dieselfde raad gedruk het. [3] [9]
Noodt en Cranendonk twis oor voorrang — 1718
Onder die dienaars van die Kompanjie was die stryd om plek voortdurend. In die leër en vloot was grade makliker om te omskryf; buite daardie takke het ingewikkelde vrae aanhoudend ontstaan. Opperkoopman, koopman en onderkoopman het nie elke aanspraak besleg nie. Noodt was nie lank aan die Kaap nie of ’n twis het ontstaan tussen hom en die sekunde Abraham Cranendonk (ook gestel Abraham van Cranendonck) oor die vraag van voorrang. Nadat hy reeds die verhouding met goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes gespanne het deur te weier om sy vestingtekeninge te toon, het die ingenieur ’n tweede stryd aangedurf—hierdie keer met die tweede-in-bevel—oor protokol eerder as planne. Cranendonk, wat die sekunde se plig op die 4de van Maart 1715 ná diens as fiskaal op die Hoogly aanvaar het, sou nie ’n duim rang prysgee nie. [3] [9]
Hulle het getwis wie die hoogste militêre saluut moes ontvang; wie se vrou die voorste sitplek in die kerk moes inneem— spesifiek ’n plek nader aan die preekstoel as die mededingende huishouding; wie se koets die kroon van die straat moes hou wanneer hulle ontmoet, insluitend voorrang in Bergstraat wanneer die vroue se koetse verbygaan; en ander dergelike sake. As tweede-in-bevel het Cranendonk gehou dat sy vrou op die nader preekstoelplek en op koetsvoorrang bo Noodt se huishouding geregtig was. Die twis het so hoog geloop dat albei mans met lang skriftelike verklarings verskyn het—lyste van wedersydse aansprake en beskuldigings. Een rekord raam die verhoor voor die politieke raad; ’n ander plaas dieselfde botsing voor die Hof van Justisie, wat die sekunde in die ongelyk gestel het. In óf raam het die owerheid die saak in erns oorweeg, en ná bespreking ten gunste van mnr. Noodt besluit. mev. van Cranendonck is verplig om verder agter in die Groote Kerk te sit. [3] [9]
Die burgerkant van rang was meer gevestig. Die direkteure wou hê dat vrye koloniste so na as moontlik van dieselfde stand moes wees, tog het burgerlike en militêre ampte sommige onderskeidinge onvermydelik gemaak. Op die platteland het die landdros eerste gerangskik as die Kompanjie se verteenwoordiger, met ’n ietwat verhewe voorste sitplek onder ’n afdak in die kerk; daarna het die predikant gekom; heemrade het net agter die landdros gesit; ouderlinge en diakens het plekke langs die preekstoel gehad; en militêre offisiere het volgens graad in die skip van die gebou gesit. Vroue se stoele het dieselfde orde gevolg, wat dit die koster se plig was om reg te hou. Noodt se oorwinning oor Cranendonk het dus binne ’n gemeenskap gesit wat reeds fyn by die erediens en op die pad gerangskik was. Dit het die besoekende vestingdirekteur bo die sekunde geplaas vir saluute, Bergstraat-koetsreg van weg, en kerkplek—tot by die agterste bank wat op mev. van Cranendonck in die Groote Kerk afgedwing is—terwyl albei mans onder Chavonnes in 1718 gedien het. Die ingenieur se vorige besoek het die goewerneur reeds ontstel; die voorranguitspraak het bevestig dat dieselfde moeilike temperament teen die tweede-in-bevel kon seëvier wanneer protokol op skrif geformaliseer is. [3] [9]
Dieselfde jaar dat Noodt daardie protokolstryd gewen het, het binnelandse gemeentes nog oor hul eie banke geredeneer. Op Drakenstein, waar ’n nuwe kerk gereis het, het mans en vroue apart gesit, en die kerkraad sou gou vereis dat elke dame haar eie stoel bring, met die naam op die rug, met die eerste rye vir vroue van kerkraadslede en heemrade gereserveer. Kasteel- voorrang en plattelandse bankorde was dus twee gesigte van een gerangskikte samelewing: die ingenieur se oorwinning in die Groote Kerk was die Kompanjie se weergawe van ’n twis wat vrye boere ook op skrif kon hou. [3] [8]
Swak oes en die opening van die droë seisoene — 1718
Reëlings was skaars getref vir die lewering van koring aan Indië, en van bone, ertjies en gepelde gars aan die retourskepe, of ’n reeks droë seisoene het ingetree. Die oeste van 1714 tot 1716 was so goed dat vyftienduizend vierhonderd muid koring na Batavia gegaan het—meer as vyfduisend muid gemiddeld jaarliks— voordat die direkteure die Kaapse prys tot tien sjielings en agt pennies per muid gesny het en nuwe koring- en wyngrond sonder hul goedkeuring in elke geval verbied het. In die Kompanjie se Indiese besittings was die vraag na koring beperk, en dit kon elders teen ’n laer tarief as die ou Kaapse prys van twaalf sjielings per muid verkry word. Die goewerneur-generaal en raad van Indië was tevrede met die gehalte van Kaapse koring, maar het Bengale en Surate goedkoper en bestendiger geag; hulle het voorgestel om Kaapse boere in Indië teen watter prys hulle kon kry te laat verkoop. Die burgers het beswaar gemaak dat hulle nie lank ná oes sonder opbrengs kon wag nie, en dat die kolonie geruïneer sou word as die Kompanjie ophou om hul graan te koop. Die direkteure het besluit dat dit beter sou wees om die burgers as die inboorlinge van Hindoestan te steun, maar hulle het die prys verlaag en nuwe koring- en wyntoekennings sonder verlof gesluit. [3]
In 1718 was die oes swak, maar ’n klein hoeveelheid koring is nog uitgevoer. Dieselfde patroon het in 1719 gegeld; teen 1720 sou minder as honderd muid die land verlaat, en in 1721 sou rys aan die garnisoen in plaas van brood uitgedeel word terwyl een-en-vyftig muid die naam van uitvoer in stand gehou het. Kalender-1718 was dus die eerste volle oesjaar van die droogtereeks wat die na-1716-graanoplewing gebreek het, tog was dit nog nie die byna-stilstand van later seisoene nie: skepe en Batavia het nog sommige Kaapse koring onder die verlaagde Kompanjie-prys geneem. [3]
Die direkteure se vroeëre bevel dat Indiese skepe ertjies, bone en gepelde gars aan die Kaap vir die tuisvaart moes neem— ertjies destyds teen nege-en-twintig sjielings en bone teen vyf-en-twintig sjielings per muid—het op die boeke gebly terwyl droë weer die graanoorskot gesny het. Burgers wat ’n vrye handel na Indiese hawens geweier het omdat hulle nie lank ná oes sonder opbrengs kon wag nie, het nou die teenoorgestelde probleem in die gesig gestaar: nie ’n oorvloed onder ’n hoë Kompanjie-prys nie, maar ’n dun oes onder ’n gesnyde prys en ’n metropolitaanse verbod op die uitbreiding van koring- en wyngrond sonder verlof. 1718 het daardie knyp oopgemaak sonder om uitvoer nog heeltemal te beëindig. [3]
Gewone Kaapse wyn het die boere nie ’n vergoedende stapel gebied nie. Die direkteure was van oordeel dat, as die geur verbeter word, ’n groot mark in Europa én in Indië gevind kon word; hulle het destyds £6 per legger vir gewone wyn vir die vlote en £8 vir ou wyn vir die hospitaal betaal. Die wyn wat by Constantia gemaak is, het egter reeds ’n goeie reputasie in Europa gehad. Johannes Colyn, destyds eienaar van die plaas, het jaarliks van tien tot twaalf legger rooiwyn gelewer, waarvoor hy £16 13s. 4d. per legger ontvang het, en ongeveer twintig legger witwyn, wat hy geredelik teen £10 8s. 4d. verkoop het. Daardie luukse sak het langs ’n swak graanjaar gesit: Constantia kon nog meer as dubbel die Kompanjie-vlootprys beveel, terwyl die massa wynboere aan die goedkoper legger-tarief en aan die direkteure se hoop op geur gebind gebly het wat nog nie in gewone vate verwesenlik is nie. [3]
Vleiskrisis en Jacob van der Heiden se private kontrak — 1718
In 1714 het ’n ramp erger selfs as oesverlies die land getref. Beeste en skape is deur ’n siekte onbekend tevore aangeval, en groot getalle het gevrek. Teen 1718 was dit so moeilik om slagdiere te kry dat, toe die kontrak om die Kompanjie van vleis te voorsien by veiling te koop aangebied is, daar nie ’n enkele bieër was nie. Die skape in die burgers se besit het met byna ses-en-vyftigduisend afgeneem. [3]
Dit was nodig om ’n private reëling met Jacob van der Heiden te tref, waarvolgens hy onderneem het om vleis teen drie pennies per pond en lewendige skape teen twaalf sjielings en sespennies elk te lewer. Die veilingmislukking en die private kontrak tesame merk die pastorale laagtepunt van Chavonnes se middeljare: Kompanjie-voorsiening het die oop mark verlaat en na ’n enkele kontrakteur teen vaste tariewe oorgegaan terwyl troppe tienduisende onder hul onlangse sterkte gestaan het. [3]
Engelse kapteins was gewoond om beeste in aansienlike getalle te koop, hulle te slag en die vleis te sout, en om ook skape weg te neem. Latere verbod op die verkoop van lewendige diere aan vreemdelinge—by plakkaat op die 2de van Julie 1720 uitgevaardig, toe vleis tot ongeveer drie pennies en ’n halwe penny per pond gestyg het—het voor hierdie jaar gelê; binne 1718 was die krisis nog die leë veiling, die verdwene skaaptelling, en Van der Heiden se koop. Dieselfde druk wat wol van die direkteure se April-agenda afgestoot het, het vleis die dringende pastorale probleem van die nedersetting gemaak. [3]
Van der Heiden se latere loopbaan—verlof om beeste by Khoikhoi in die verre binneland te bekom, onttrekking van daardie verlof ná Drakenstein-kerkraadklagtes van geweld, en mislukte fiskaal- en landdrosvervolgings—behoort tot die 1720’s. In 1718 tree hy die rekord in as die man wat die vleisvoorsiening geneem het toe geen bieër die openbare kontrak sou raak nie, teen drie pennies die pond en twaalf sjielings en sespennies die lewendige skaap, onder ’n goewerneur wat nog probeer het om Kompanjie-uitgawe laag te hou terwyl siekte die krale leeggeskrop het. Die April-stapelbevel, die Mei-vestingbesoek, en hierdie private vleiskoop het dus dieselfde raad in een skaars jaar gedruk: eksotiese gewasse sonder kundiges nog in die land, verdedigingsplanne wat die goewerneur nie mag sien nie, en slagvee wat nie na veiling sou kom nie. [3]
Skeepvaart, vlote en uitgebreide Kompanjie-handel — omstreeks 1718
Ná die lang Franse oorlog het die Kompanjie besluit om sy handel uit te brei en het haastig ’n aantal skepe van die eerste klas gebou, elkeen van tweehonderd-en-tagtig tot driehonderd-en-vyftig man. Ná 1715 was die getal persone wat die Kaap elke jaar besoek het veel groter as tevore. Gedurende die vyftien jaar van 1 Januarie 1700 tot 31 Desember 1714 het eenduisend-en-sewe skepe by Tafelbaai aangedoen, of gemiddeld sewe-en-sestig jaarliks—van hierdie, seshonderd-drie-en-tagtig Nederlandse, tweehonderd-en-tagtig Engelse, ses-en-dertig Deense, ses Franse, en twee Portugese. [3]
Gedurende die tien jaar van 1 Januarie 1715 tot 31 Desember 1724—die dekade wat kalender-1718 omraam het—was die getal wat aangedoen het agthonderd-een-en-sewentig, of gemiddeld sewe-en-tagtig jaarliks: seshonderd-vyf-en-veertig Nederlandse, honderd-twee-en-negentig Engelse, sewentien Franse, tien Deense, vier Portugese, en drie Vlaamse. Meer rompe en groter eersteklas-Indiëvaarders het swaarder vraag na Kaapse vleis, graan, water en hospitaalruimte beteken in dieselfde jare toe droogte en veesiekte gesny het wat die platteland kon afstaan. [3]
Die Kompanjie se skepe het in Tafelbaai versamel om in ’n vloot na Europa terug te keer. Die stadigste seilers is eers van Batavia weggestuur en het gewoonlik in Januarie aangekom; daarna het die Ceylon-eskader gekom, en laaste die laat skepe uit Batavia. Hulle het probeer om Tafelbaai omtrent die einde van Maart of begin van April te verlaat. Twintig tot dertig groot skepe wat saam seil het die somervloot gevorm, gewoonlik met handelsware na Europa wat van vyf- tot sewehonderdduisend pond sterling gekos het; soms het Engelse vaartuie in sy geselskap geseil. Die wintervloot was veel kleiner, dikwels net drie of vier skepe. 1718 het binne daardie seisoenale ritme onder stygende gemiddelde verkeer gesit. [3]
Die Engelse regering het geprotesteer teen bystand wat vroeër aan private handelaars aan die Kaap verleen is, en ’n reëling tussen die Vergadering van Sewentien en die direkteure van die Engelse Kompanjie het bepaal dat geen van beide interlopers enigiets in hul hawens sou toelaat nie. Wanneer ’n Engelse vaartuig sonder ’n koninklike kommissie of behoorlike Oos-Indiese Kompanjie-geloofsbriewe aangekom het, is sy gewaarsku om dadelik seil te maak en is omgang met die wal geweier. Vlaamse skepe wat vir voorrade aangedoen het, is op dieselfde wyse behandel. Gelisensieerde Kompanjie- en nasionale verkeer het dus verdik terwyl interloper-kontak uitgesluit is—nog ’n druk op wettige Kaapse markte in ’n skaars jaar: meer gemagtigde monde om te voed, en geen verligting van onlisensieerde kopers wat andersins gereed geld vir vleis en graan sou betaal het wat die Kompanjie self skaars kon beveel nie. [3]
Ryk Tulbagh as assistent-klerk by die raadssekretaris geplaas — 1718
Ryk Tulbagh, die oudste seun van Dirk Tulbagh en Catharina Cattepoel, is in die stad Utrecht op die 21ste van Mei 1699 gebore. Die familie was eenvoudig, eerlik en fatsoenlik; verskeie naasbestaandes, en onder hulle in later jare sy vader, het hul lewens op die slagveld in die saak van die Nederlande afgelê. Sy ouers het van Utrecht na Bergen-op-Zoom verhuis terwyl hy nog ’n suigeling was. Hy het daar skoolgegaan totdat hy sestien was, toe sy vriende hom voldoende geleerd geag het om sy weg in die wêreld te maak. Ander kapitaal as sy eie goeie hoedanighede en die kennis op skool opgedoen, het hy nie gehad nie. [3]
Hy het van die skip Terhorst in 1716 geland, nog nie heeltemal sewentien jaar oud nie, onder ’n vyfjarige Kompanjie-ooreenkoms om te dien in watter hoedanigheid hy hom die bevoegste bewys. Die direkteure het besluit om hom na Suid-Afrika te stuur; hy het sy vriende te Bergen-op-Zoom vaarwel toegeroep en ingeskeep. Hy was nie lank aan die Kaap nie of sy meerderes het ernstige gedrag, deeglike werk aan geringtake, en ’n voorkomende geaardheid opgemerk wat hom ’n algemene gunsteling gemaak het. Die Kompanjie het bekwaamheid in sy offisiere as kapitaal beskou om tot voordeel aan te wend: mans van energie en ywer was seker van bevordering, terwyl die stompkop en die ledigaard in die laagste range gebly het. [3]
Kolonel De Chavonnes, destyds goewerneur, het opgemerk dat die jong Tulbagh vrye ure hoofsaaklik aan die lees van nuttige boeke bestee het. By navraag het hy gevind die jongeling is ’n billike rekenmeester, met ’n styl van opstel veel beter as dié van baie ou klerke, en met netjiese papiere en duidelike handskrif. Die goewerneur het hom daarom, in 1718, as assistent-klerk in die kantoor van die sekretaris van die politieke raad geplaas. [3]
Die aanstelling het ’n geringe verhoging van besoldiging gegee, wat hy baie nodig gehad het, en groter geleenthede tot studie. Sy geheue het buitengewoon vashoudend gebly; in hierdie tydperk het hy veel van die kennisvoorraad weggelê wat latere waarnemers wonderbaarlik geag het in iemand wie se skooldae so kort was. Sy eerste sorg in die nuwe betrekking was om die werk te bemeester en dit daarna meesterlik te doen. ’n Groot deel van sy salaris is elke jaar aan sy weduwee-moeder, Catharina Cattepoel, oorgemaak tot haar dood in 1757; hy het nie daarvan gehou dat daardie liefdadigheid bespreek word nie. Hy het ’n junior gebly tot 1722. Die 1718-klerkskap is dus die administratiewe begin van die loopbaan wat hom uiteindelik tot die goewerneurskap sou dra, vasgestel in dieselfde jaar dat Noodt vestingplanne geteken het en Van der Heiden die vleiskontrak geneem het. [3]
San-stilte, vlugteling-slawe en binnelandse kerke — 1718
Tot Januarie 1719 is geen vars aanklag van roof deur San (Boesmans) gemaak ná die vredesgeskenke van 1716. Kalender-1718 het dus nog binne die stil interval gelê wat gevolg het op die sersant se wag van twintig soldate, die geselskap met arrak, tabak en krale, en die tydelike vriendskapsooreenkoms. Die ou buiteposte by Waveren, Saldanhabaai, Groenekloof en Klapmuts het nog klein partye gehou—nooit meer as sewe man by elkeen nie—nadat die nuutgestigte militêre poste in Augustus 1716 op burgerversoek onttrek is. [3]
Op hierdie datum het vlugteling-slawe die koloniste baie moeite gegee. Hulle het hulself in bendes gevorm en die boere geplunder wanneer nood gedwing en geleentheid gebied het. Al het hulle gewoonlik ’n skuilplek gekies wat moeilik was om te ontdek en te bereik, was hulle veel makliker te vind as San-bendes. Die arbeidsmeerderheid van Februarie 1717 wat slawe-invoer verkies het, het dus aangehou om langs ’n veiligheidsprobleem te sit wat deur dieselfde stelsel geskep is, deur ’n jaar toe San-invalle stil was en weglopersbendes nie. [3]
Binnelandse kerkgebou wat in 1717 begin is, was deur 1718 nog in aanbou. By Drakenstein is ’n aanvang gemaak met bougeld uit Henning Huising se nalatenskap van £208 6s. 8d., liefdadigheidsgeld wat individue in Van Hoorn se vloot nagelaat het, ’n lening van die Kaapse kerkraad, en spesiale kollekte en armefondsgebruik. Planne wat die eerwaarde van Aken en die kerkraadslede voorgelê het, het die goedkeuring van die politieke raad in Maart 1717 ontvang. In Junie van daardie jaar het die regeringingenieur en landmeter Evert Walraven Cochius ’n stuk grond van vyf morg eenhonderd-en-vyftig vierkante voet by die Bo-Paarl opgemeet—noord tot die Drakenstein-pastorie, oos tot die Bergrivier, suid tot die plek van David Senechal, en wes tot die waenpad (later die hoofstraat). ’n Kerkhof is as ’n vierkant van vyf-en-dertig vierkante roede tot die sy afgemerk, met die kerk in die middel, in die lengte noord en suid. [3] [8]
Op die 6de van September 1718 is die eerste klippe van daardie Drakenstein-kerk gelê. Monsieur du Toit het die seremonie begin; hy is gevolg deur die kerkraadslede en twee heemrade, Francois du Toit en Jacob Theron; daarna die oud-ouderlinge Pieter de Villiers, Claude Marais en Pieter Rousseau; en die oud-diakens Paul Roux, Hercules des Pres en Pieter Taillefert. Die gebou sou eers in Junie 1720 ingewy word, sodat kalender-1718 die fondasiehandeling eerder as die voltooide heiligdom gehou het. [3] [8]
Voordat die kerk voltooi was, is gevind dat daar nie genoeg banke vir die dames was nie, aangesien mans en vroue tydens die erediens apart gesit het. Daar is daarom besluit dat elke dame haar eie sitplek moes bring. Om twis te voorkom, is die eerste ry naaste aan die preekstoel vir die vroue van kerkraadslede en heemrade in amp opsygesit; die volgende ry vir die vroue van oud-kerkraadslede en heemrade; daarna, as daar nie genoeg ruimte was nie, moes hulle in die derde ry by die ou dames en die fatsoenlike persone geplaas word. Alle ander moes deur die koster in orde geplaas word soos hulle ingebring is, en elke stoel moes die naam van die eienaar duidelik gemerk hê. Vier sjielings en twintig pennies is vir elke stoel in die sorg van die koster betaal, die helfte tot herstelwerk en die ander helfte aan die koster. Rang in die onvoltooide Drakenstein-skip het dus, in ’n plattelandse toonaard, die Groote Kerk-twis weerspieël wat Noodt pas by die kasteel gewen het. [8]
By Stellenbosch het werk eweneens in 1717 begin om die deur brand verwoeste kerk te vervang, gefinansier uit die armefonds, kollekte, ’n groot Kaapse kerkraadlening, en ’n direkteure-lotery. Landdros Jacob Voet, in Junie 1717 geïnstalleer in opvolging van Nicholas van den Heuvel, het die drostdy deur 1718 gehou terwyl daardie mure gereis het en terwyl rangtwiste en vleiskontrakte die kasteel besig gehou het. [3]
Dieselfde jaar het die tweetalige diensorde by Drakenstein vasgestel terwyl die nuwe gebou gereis het. Daar is besluit dat die Hollandse diens om nege-uur in die oggend moes begin en dadelik gevolg word deur een vir die Franse, “al waar het ook voor een of twee menschen”—selfs al was dit net vir een of twee mense. By die kwartaallikse nagmaal moes die Franse diens om halfnege begin, voor die Hollandse. Daardie reëling het stroomaf van vroeëre notules gesit (Frans om halfnege en Hollands om tien in 1715) en van die lang druk uit Holland om Hollands in openbare kerkbesigheid te verkies; binne 1718 het dit ’n oorblywende Franse uur lewendig gehou langs die oorheersende Hollandse liturgie terwyl hoekstene by die Bo-Paarl afgegaan het en San-roof tot die klagtes van vroeë 1719 in afwagting gebly het. Franse dienste is in 1718 nog gehou; die taal van die minderheid het nog nie uit die openbare erediens verdwyn nie selfs terwyl die direkteure wou hê dat Hollands dit so gou moontlik moes vervang. [3] [8]
Hugenote-sterftes, testamente en terugkeer na Europa — 1718
Terwyl die Bo-Paarl-fondamente afgegaan het, het verskeie van die ouer Franse huishoudings in dieselfde kalenderjaar ’n geslag afgesluit. Guillaume Loret van Nantes, gebore 1671, wat in 1693 uitgekom en Elisabeth Joubert, dogter van die vlugteling Pierre Joubert, getrou het, is op Drakenstein op die 5de van Januarie 1718 oorlede. Hy het slegs dogters nagelaat. Op die 1ste van April 1718 is Marie Couteau van Soudiere in Dauphiné, gebore 1659, vrou van die landbouer Pierre Lombard van Pontaix, oorlede. Op die 2de van September 1718—vier dae voor die Drakenstein-hoekstene— is Pierre Cronier (ook Crosnier), gebore 1671, oorlede, en het nageslag nagelaat wat later die erfgename van sy ongetroude broer Estienne was. Pierre het Susanna Taillefert, weduwee van Jean Gardé en dogter van Isaac Taillefert, getrou; sy dood het haar vir die tweede keer in 1718 ’n weduwee gelaat. [8]
Testamente in dieselfde maande opgestel toon hoe die vlugteling-armefonds en verwantskap Drakenstein nog aan Amsterdam gebind het. Marie Catarina Durier, weduwee van Guillaume de Haas, het by Franschhoek gewoon; haar testament, gedateer die 11de van Augustus 1718, is deur Jean Gardiol en André Huibaux getuie. Matthieu Arniel en sy vrou Jeanne Mille, in 1633 in Provence gebore, het in 1718 ’n gesamentlike testament gemaak met legate aan die Armefonds van Drakenstein, aan Susanna Fracassé, dogter van Matthieu Fracassé, destyds by haar neef Francois Ree in Amsterdam woonagtig, en aan Jan Roy, seun van die Franschhoek-landbouer van daardie naam. Ná die dood van die langslewende het hulle Jan Roy, junior, as erfgenaam ná sy vader se dood aangestel. Susanna Fracassé het in 1718 nog in Amsterdam onder daardie bemaking gewoon. Op die 22ste van September 1718 het Margareta Roux (ook Rousse) saam met haar man Estienne Viret as doopgetuie gestaan, haar naam nou Roux in die Kaapstadse kerkregister gespel. [8]
Ander Hugenote-name het die kolonie eerder as die graf verlaat. Salomon de Gournay (ook Gournai), wat in die Zuid Beveland in 1688 gekom het, het die plaas Salomon’s Valley op Drakenstein en die amp van ouderling in daardie gemeente gehou; in 1718 het hy na Londen teruggekeer, waar sy oudste broer Jean de Gournay in 1712 gewoon het. Gerard Hanseres (ook Hanseret), ’n messelaar op Stellenbosch gebore te St. Omer in Artesië in 1652, het in 1718 na Europa vertrek. Gillis Sollier, ’n burger aan die Kaap sedert 1697 en broer van die skoenmaker Durand Sollier, is in 1718 toegelaat om met sy vrou Anna Roulin en seun David na Europa terug te keer. [8]
In die dorpsgemeente is Johanna de Potter, dogter van David de Potter en Susanna d’Ailly, wat in 1696 te Haarlem gewoon het en later haar man Jean d’Ailly aan die Kaap vergesel het, omstreeks 1718 oorlede, en het David, gebore 1705, en Jan Benjamin, gebore omstreeks 1717, nagelaat. Die Franse sterftes, testamente en terugkerings van 1718 het dus langs die nuwe kerk se eerste klippe en die tweetalige Sondagsorde geloop: ’n gemeente nog Frans genoeg om ’n uur “selfs vir een of twee mense” te hou, tog reeds besig om ouderlinge na Londen en weduwees se papiere na Amsterdam te stuur terwyl die kasteel oor banke, vleis en vestingplanne getwis het. [8]