Boer History1729 aan die Kaap die Goeie Hoop: Saxenburg-wrak, soldatedesertie, dood van Noodt en Le Sueur
Saxenburg verloor by Kaap Agulhas — 9 Januarie 1729
Kalender 1729 het oopgegaan as goewerneur Pieter Gysbert Noodt se derde jaar in die Kasteel en, soos dit geblyk het, sy laaste. Hy was aan die hoof van die kolonie vir ’n tydperk wat op twee jaar en twee maande sou toemaak. Sy gesin het klein gebly: sy vrou Johanna Drabbe, wie se Nederlandse verbintenisse in sy aanstelling geweeg het, en een seun. Hy was ’n harde werker, voortdurend op pad onder tuine en batterye, maar die Kasteel het al die prys van sy humeur geken. Grof, hard, sleggehumeurig, vol trots en eiewaan, was hy algemeen nie geliefd nie; hy het besondere plesier daarin gehad om sekunde Jan de la Fontaine te irriteer en het probeer om dié offisier se reputasie te skaad. Die sekunde het sy bedanking ingedien; die Here XVII het geantwoord deur sy salaris van £6 13s. 4d. tot £10 per maand te verhoog—van vyf-en-sewentig gulde tot honderd-en-twintig—eerder as om die bedanking te aanvaar. Onafhanklike fiskaal Adriaan van Kervel het nog die onafhanklike fiskale stoel gehou. Ryk Tulbagh, sekretaris van die Politieke Raad, het sedert 16 September 1728 met ’n stem en ’n sitplek in die hooggeregshof gesit. [3] [9]
Op die oggend van die 9de Januarie 1729 het die voorsieningskip Saxenburg, op pad van Batavia na die Kaap met rys en ander Indiese produkte, in ’n storm by Kaap Agulhas gesink. Van agt-en-tagtig siele aan boord het almal omgekom behalwe sewe, wat ’n paar uur later op stukke van die wrak deur ander skepe opgetel is. Die suidelike punt, nie die Tafelbaai-strand nie, het die eerste romp van die nuwe jaar geneem. [3]
Die Agulhas-verlies het die kalenderjaar dus oopgemaak op die uitgaande rysroete eerder as op die ree waar die Stabroek, Haarlem en Middenrak reeds in 1728 vergaan of gestrand het. Op Saterdag die 3de Julie daardie vorige jaar het ses skepe voor anker gelê toe ’n noord-noordwes-storm die Stabroek tussen die kasteel en die mond van Soutrivier aan land gedryf het, die Haarlem twee uur later nader aan die kasteel, en die Middenrak kort ná drie net anderkant Soutrivier, met vyf-en-sewentig verloor toe sy oornag uitmekaar gegaan het. Die herstelde Haarlem het toe weer in die nag van die 4de Desember haar kabels laat gaan en dadelik stukkend gegaan, sestien van honderd-en-sewe wat op wrakstukke land bereik het. ’n Batavia-voorsiener met Indiese stapelware het nie eers daardie strand gehaal nie. Sewe manne op drywende wrakstukke was die hele menslike redding van ’n geselskap van agt-en-tagtig. [3]
Vir magazyn- en skeepsklerke aan die Kaap het die Januarie-storm by die suidelike punt ’n rys- en produktevrag uit die jaar se verwagte Batavia-aankomste gesny. Die ramp het langs die vorige winter se Tafelbaai-rekord gesit as nog ’n herinnering dat die verversingstasie se benaderings, nie net sy ankerplek nie, rompe en bemannings in ’n enkele slag kon uitwis. Noodt se Kasteel het al die prys van winterstorme in die baai geklink; Januarie het gewys dat die oop Agulhas-kus dieselfde werk op ’n tuiswaartse voorsiener kon doen nog voordat die ree in sig was. [3]
Die goewerneur wat dié nuus ontvang het, was nog die man wat ’n oorgroot tent—die Duitse Geselte—as ’n trotse besitting saamgebring het, wat op die Wapenplein op matrose gevloek het totdat sersant Rudolf Siegfried Allemann die toue en pale opgeslaan het, en wat inspeksieritte van vyf of ses weke na Stellenbosch, Drakenstein, die Land van Waveren, die Groot-Bergrivier en die Piketberge gery het, met ’n standvastige “Veremus”—ons sal sien—op boere se versoeke. Januarie se wrak was nie ’n ritte nie. Dit was ’n voorsieningskip weg op die rysroete, agt-en-tagtig tot sewe verminder, en ’n Kasteel wat die res van die somer direkteure sou antwoord wat die naburige hawens ondersoek wou hê. [3] [9]
Hawekommissie: Tafelbaai, Saldanha en Simonstadbaai — 1729
Na aanleiding van die talle rampe wat in Tafelbaai in die winterseisoen voorgekom het, het die direkteure opdrag gegee dat die verskeie hawens in die omgewing van die Kaap noukeurig ondersoek moes word, en dat ’n verslag aan hulle voorgelê moes word. Die Julie-wrakke en die Desember-verlies van die herstelde Haarlem het die ree self die metropolitaanse vraagstuk gemaak; die Januarie-Agulhas-storm het toe die benaderings bygevoeg. Om die opname te doen, is ’n kommissie aangestel, bestaande uit twee ou skippers, een genaamd Jacobus Möller, wat destyds as meester van die vlootinrigting aan die Kaap waargeneem het, die ander genaamd Jan de Heere, wat al ’n tyd as burger in die kolonie gewoon het. [3]
Hulle het Tafelbaai geklink en ’n kaart daarvan gemaak, en gerapporteer dat dit nie opvul nie, dat dit met ’n golfbreker ’n volkome veilige hawe gemaak kon word, maar dat die golfbreker baie geld sou kos. Die baai wat die Stabroek, Haarlem en Middenrak geneem het, was dus nog diep genoeg op die loodlyn. Veiligheid, in die skippers se uitspraak, was ’n ingenieursprys, nie ’n toegelige kanaal nie. Kalender 1729 het dus die eerste stelselmatige plaaslike kaartantwoord op die rampe wat die vorige jaar toegemaak het, gedra. [3]
Saldanhabaai het hulle as veilig beskryf, maar as arm aan alles anders wat ’n verversingstasie waardevol kon maak. Dieselfde kom wat die Haarlem tussen Julie en Desember vir herstel geneem het, was op hierdie opname ’n skuiling sonder die tuine, waterwerke en walinrigting wat Tafelbaai sy winterrisiko werd gemaak het. ’n Veilige gat in die kus was, op sigself, nie ’n verversingstasie nie. [3]
Simonstadbaai het hulle hoër aangeslaan. Agt of tien skepe kon daar in alle weer skuiling vind, en daar was volop vars water te kry. Die nadele wat hulle gerapporteer het, was geen grond in die omgewing geskik vir tuine nie en moeilikheid van toegang oor land. Die Valsbaai-inham het dus die direkteure se lêer as die voorkeur natuurlike skuiling vir ’n klein wintervloot binnegegaan, beperk deur wa-pad en die gebrek aan tuingrond naby—nie as ’n gereed plaasvervanger vir die Kasteel se eie strand nie. [3]
Die Möller–De Heere-opname het dus direkteure se onrus ná die winterwrakke met drie afsonderlike uitsprake beantwoord: Tafelbaai nog diep genoeg vir ’n duur golfbrekeroplossing; Saldanha veilig maar kaal as volle verversingsbasis; Simonstadbaai die voorkeur natuurlike skuiling vir agt tot tien skepe, beperk deur landbenadering en tuingrond. Noodt se eie vroeër ritte het hom al na Houtbaai en Valsbaai op inspeksie geneem; sewe jaar vroeër, as direkteur van vestingswerke, het hy die oewer van Tafelbaai ondersoek en planne van verdedigingswerke opgestel. Die kommissie van 1729 het loodlyn en kaart onder twee ou skippers geplaas eerder as onder die goewerneur se “Veremus,” en dit het ’n hawevraag gevra, nie ’n batteryvraag nie. Die Agulhas-wrak het buite al drie hawens gesit: ’n rysskip wat nooit die geklinkte water bereik het nie. [3] [9]
Soldate beplan desertie na Delagoa — nag van 2 April 1729
Veertien soldate het beplan om uit die garnisoen te deserteer en oorland na die Portugese besittings anderkant Delagoabaai te marsjeer, waar hulle gemeen het hulle middele sou vind om Europa te bereik. Die ooskusfabriek wat die Kompanjie nog by Fort Lagoa gehou het, was sedert 1721 ’n lopende lêer; vir garnisoenmanne aan die Kaap het dit nou as ’n Portugese deur na die huis gefigureer eerder as as ’n Nederlandse buitepos om versterk te word. In die nag van die 2de April 1729 was twee van hulle op wag. Hulle het met hul wapens gedeserteer en sommige van die ander gehelp om die waghuis van nege muskette met ammunisie te beroof. Een kon nie wegkom nie; die oorblywende dertien het na Stellenbosch gemarsjeer. [3]
Gedurende die volgende dag het hulle die plase van Andries Schutte en Izaak Nel besoek, waar hulle kos gekry het, en toe verder op hul reis gegaan. Die desertie was dus nie ’n enkele nag se vlug van die kasteelmure nie, maar ’n beplande kolom na die Portugese ooskus, gewapen uit die waghuis en voedend by vryburgerplase op die Stellenbosch-pad. Nege gesteelde muskette en die twee wagte se eie wapens het die geselskap ’n bewegende diefstal sowel as ’n vlug gemaak. [3]
Goewerneur Noodt het intussen Pieter Lourens, landdros van Stellenbosch, opdrag gegee om ’n geselskap burgers byeen te bring en die vlugtelinge in hegtenis te neem. Die binnelandse magistratuur was op waarnemende voorwaardes sedert Marthinus Bergh in Januarie 1728 die Stellenbosch- en Drakenstein-landdrosstoel gelaat het, met die senior heemraad as president van die hof en die sekretaris wat die inkomste ingesamel en die korrespondensie gevoer het. Lourens, reeds die offisier wat genoem is om die burgers op die 2de–4de April op te roep, sou van Mei 1729 as landdros aangeteken word. Die Kompanjie se antwoord was dus plaaslike burgerlik-militêre agtervolging onder die distrikslanddros eerder as ’n onmiddellike kasteeluitval alleen—burgerbure uitgeroep teen soldate wat die poste al met gesteelde muskette gelaat het. [3]
Die komplot het op ’n Kaapse garnisoen gesit wat in die openingsmaande van 1729 geen benoemde San- of Khoikhoi-botsing gesien het nie. Die laaste binnelandse geweld op die noordelike veegrens was die Desember 1728-inval op Jan Valk naby Piketberg, toe bure almal behalwe twee osse ná ’n hael-salvo teruggekry het. April se deserteurs was Kompanjiesoldate op die Stellenbosch-pad, nie ’n grensveeparty nie. Hul verbeelde deur was Portugese Delagoa, nie ’n San-kraal nie. [3]
Vir die Kasteel was die nag van die 2de ’n waghuismislukking voordat dit ’n veldoptrede was: twee manne op wag wat met hul wapens weggestap het, nege muskette en ammunisie gelig, een van veertien agtergelaat, dertien teen die oggend op die Stellenbosch-pad. Noodt se opdrag aan Lourens het burgerperde op daardie pad gesit. Die plase van Schutte en Nel het die kolom nog een dag gevoed. [3]
Agtervolging by Hottentots-Holland-kloof — 4 April 1729
Vroeg in die oggend van die 4de is hulle by Hottentots-Holland-kloof ingehaal, maar slegs twee het hulself oorgegee toe die landdros hulle tot oorgawe opgeroep het. Die ander het ’n lopende geveg van drie uur volgehou, totdat hul leier geskiet en agt gevange geneem is. Nog een is ’n paar dae later gevange geneem, en die oorblywende drie het uit eie beweging na die kasteel teruggekeer en hulself oorgegee. [3]
Die kloofgeveg het die kolom dus gebreek sonder ’n volledige veldslagting: twee by die eerste oproep, ’n drie-uur lopende aksie met die leier dood en agt geneem, ’n latere vangs, en drie vrywillige terugkerings na die kasteel. Van die dertien wat ná die waghuisroof met wapens gelaat het, het niemand die Portugese grens bereik nie. Die pas oor die Hottentots-Holland-berge—dieselfde reeks wat die wa-spoor na die Zonder End-land gedra het—het ’n komplot toegemaak wat met twee manne op wag begin het. [3]
Vir Stellenbosch-distrik en die Kaapse poste het die agtervolging van 4 April die deserteurs se roete op die Hottentots-Holland-pas vasgelê eerder as op ’n geslaagde oorlandse trek na Delagoa. Landdros Lourens se burgergeselskap het in twee dae toegemaak wat die waghuis in een nag verloor het. Die drie wat later na die kasteel teruggewandel het, het die distrik ’n langer jag gespaar en hulself nogtans onder die hooggeregshof geplaas wat op die 21ste sou sit. [3]
Die lopende geveg van drie uur was burgeragtervolging, nie ’n Kasteeluitval in linie nie. Twee het by die oproep oorgegee; die leier se dood en agt vangste het die res van die oggend se werk gedoen; nog een in die dae daarna geneem; drie op hul eie terug deur die kasteelpoort. Veertien het die mars beplan; een het nooit gelaat nie; dertien het by Schutte en Nel geëet; dertien was weer in Kompanjiehande voordat die maand ’n week oud was, een van hulle dood op die kloof. [3]
Noodt se regering was nie ’n burger twis nie. Hy het nie met die vryboere ingemeng soos die jonger Van der Stel gedoen het nie; hulle het nie oor hom gekla soos hulle oor daardie goewerneur gekla het nie. April se oproep was die teenoorgestelde van ’n burgeropstand: landelike bure deur die landdros opgeroep om Kompanjiesoldate in hegtenis te neem wat muskette gesteël en by twee plase geëet het. Die kloof, nie die Kasteelpoort nie, was waar daardie oproep met kruithoring beantwoord is. [3]
Hooggeregshofvonnis van die deserteurs — 21 April 1729
Hulle is voor die hof gebring, en op die 21ste April is vonnis uitgespreek. Vier is tot ophanging veroordeel, en hul liggame daarna om aan die lug en die voëls uitgelewer te word. Vyf moes gegesel, gebrandmerk en vyftien jaar in kettings arbei. Drie moes gegesel en tien jaar arbei. En die laaste moes gegesel en drie jaar arbei. Die gegradeerde papier het dus van kapitale blootstelling tot ’n driejaar-arbeidstermyn geloop, met brandmerking voorbehou vir die vyf langste kettingvonnisse. [3]
Aan die voet van hierdie vonnis kan die oorspronklike handtekeninge van die lede van die hooggeregshof nog gesien word: Pieter Gysbert Noodt, Jan de la Fontaine, Johannes Theophilus Rhenius, Nicholas Heyning, Hendrik Swellengrebel, Christoffel Brand, J. P. van Coller en Ryk Tulbagh. Die bank wat tot September 1728 sonder Tulbagh se stem gesit het, het nou sy naam onder ’n kapitale vonnis gedra. Swellengrebel, eenmaal terug na sekretaris gedruk toe Noodt De la Fontaine van waarnemende hoof af gedwing het, het as regter langs die sekunde geteken wat hy gedien het. [3] [9]
Die vonnis van 21 April het dus kapitale blootstelling vir vier, lang kettingarbeid met geseling en brandmerking vir vyf, en ligter geseling-en-arbeidstermyne vir die res gegradeer, onder ’n bank wat die goewerneur, die sekunde en raadslede insluitend Tulbagh gesit het, wat eers die vorige September tot die Politieke Raad en die hooggeregshof toegetree het. Die papierrekord van die hof, nie later skinder oor die dag nie, is die oorblywende amptelike rekening van hoe die desertie gestraf is. ’n Duitse onderwyser se verhaal, ná 1732 geskryf en daarna as ’n drama opgevoer, sou die goewerneur se aandeel swartmaak; die handtekeninge aan die voet van die vonnis toon ’n volle hof, nie ’n enkele man se luim nie. [3]
Veertien het beplan; een het nooit die poste gelaat nie; dertien is teruggekry, een van hulle op die kloof geskiet. Die vonnisse wat oorleef, is dié van die teruggekrydes wat nog gelewe het: vier na die galg en blootstelling, vyf na vyftien jaar in kettings ná geseling en brandmerking, drie na tien jaar ná geseling, een na drie jaar ná geseling. Daardie rekenkunde, deur agt name insluitend Noodt en De la Fontaine op dieselfde blad geteken, is wat die hooggeregshof vir die oggend van die 23ste gelaat het. [3]
Noodt het aan die hoof van daardie hof gesit soos hy aan die hoof van die raad gesit het: algemeen nie geliefd nie, nie ’n burgermikpunt nie. De la Fontaine het twee dae voordat die sekunde gevra sou word om die regering weer te neem, onder hom geteken. Tulbagh, die stil sekretaris wat deur 1728 uit die goewerneur se oog gebly het, het nou sy naam op ’n hangvonnis gehad. Die hooggeregshof van 21 April 1729 was die laaste geregtigheidspapier wat Noodt as goewerneur in gesondheid sou teken. [3] [9]
Teregstelling en skielike dood van goewerneur Noodt — 23 April 1729
Die vonnis is op die oggend van die 23ste voltrek, en die enigste inmenging van die goewerneur wat opgeteken is, is dat hy sy mag van versagting gebruik het om die begrafnis van die vier wat gehang is, toe te laat, in plaas daarvan om hulle te laat blootstel. Die straf was in ooreenstemming met die gees van daardie tye, en was nie strawwer as wat vir soortgelyke misdrywe in ander lande opgelê is nie. Vier liggame wat die vonnis aan lug en voëls toegewys het, is deur daardie versagting ’n graf gegun. [3]
Daardie selfde oggend is later in elke straat, steeg en plein van die dorpie gesê dat een van die deserteurs wat tot die dood veroordeel is, hangend aan die galg agter die kasteel, met die laaste woorde wat hy kon uitkry, uitgeroep het dat Pieter Gysbert Noodt hom gou na God se troon sou volg om die Here se oordeel te hoor. Die gerug het tot ’n legende gegroei en is later as ’n spanningsstuk opgevoer. Die Kompanjiejoernaal, onder die opskrif van die 23ste April 1729, het iets nuchterder neergeskryf: dat dit die Almagtige behaag het om die edele goewerneur Pieter Gysbert Noodt daardie middag tussen drie en vier uit hierdie aardse sfeer weg te neem. In die geval van die tereggestelde deserteurs was die goewerneur nie meer te blameer as enige van sy tydgenootlike heersers nie; die manne is skuldig bevind, daarom is hulle gehang. [3] [9]
Hy het skielik gesterf terwyl hy in die plesierhuis in die Kompanjietuin tussen drie en vieruur die middag van die 23ste April 1729 gesit het. ’n Paar uur tevore, toe hy oënskynlik in volkome gesondheid was, het hy dokumente geteken wat nog bestaan. Sittend in ’n leunstoel in die Tuynhuys in die Kompanjietuin het hy sy oë toegemaak en sy laaste asem uitgeblaas. Hy het sy gesin en gevolg nie met enige siekbed belas nie, en nie die geringste aanduiding van ’n moontlike heengaan gegee nie. Dieselfde kalenderdag het dus die oggendteregstelling van die vier veroordeelde deserteurs gehou—met Noodt se versagting vir begrafnis eerder as blootstelling—en die goewerneur se eie skielike dood in die tuinplesierhuis daardie middag. [3] [9]
Mnr. Noodt was vir ’n tydperk van twee jaar en twee maande aan die hoof van hierdie kolonie. Hy was algemeen nie geliefd nie, maar omdat hy nie met die burgers ingemeng het nie, het hulle nie oor hom gekla soos hulle oor die jonger Van der Stel gekla het nie. Op die laaste dag van die maand is sy liggaam met staatsie onder die plaveisel van die kerk begrawe, maar in die rekords is daar geen spoor van berou wat iemand oor sy dood getoon het nie. Rijmende Hollanders in die Caabse Vlek sou die nuus met ’n deuntjie beantwoord het: “Noodt is dood; nu is er geen nood”—Noodt is dood, en nou is daar geen nood nie. Baie min burgers het die begrafnis bygewoon. [3] [9]
Hy is op die 4de April 1681 te Nijmegen gebore, het die Kaap in 1718 as direkteur van vestingswerke besoek, het toe met sekunde Cranendonk oor kerksitplekke en koetsvoorrang getwis, en is in Januarie 1726 as goewerneur gekies eerder as om De la Fontaine te bevorder, het in Februarie 1727 Tafelbaai van Batavia bereik en op die 25ste die eed afgelê. Die pleister wat hy eendag eers op die regteroog en toe op die linkeroog laat plak het, terwyl hy die Kasteel ses dae lank in ongewone vriendelikheid bewandel het voordat hy aangekondig het dat hy goed kon sien, het by daardie vroeër installasie behoort, nie by hierdie Aprilmiddag nie. Wat 1729 bygevoeg het, was die oggendgalg, die middagleunstoel in die Tuynhuys, die joernaalaantekening tussen drie en vier, en ’n kerkplaveiselbegrafnis op die 30ste sonder opgetekende berou. [3] [9]
De la Fontaine weer waarnemende hoof — 24 April 1729
Om agtuur die oggend ná mnr. Noodt se dood het die Politieke Raad byeengekom, en besluit dat die sekunde Jan de la Fontaine weer as hoof van die regering moes waarneem totdat die welbehae van die oppergesag bekend kon word. Met die volgende tuiswaartse vloot het hulle ’n versoek aan die direkteure gestuur dat hy permanent as goewerneur aangestel moes word. Die Kasteel het nie op ’n metropolitaanse benoeming gewag voordat die stoel vir die tussentyd gevul is nie. [3]
De la Fontaine het die regering al as sekunde van 8 September 1724 tot 25 Februarie 1727 gelei, tussen die dood van goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes en Noodt se installasie. Hy was die eerste man in daardie stoel wie se vorige loopbaan aan die Kaap gemaak is: in 1710 van die tuiswaartse Horstendal deur kommissaris Johan van Hoorn aangehou en as pakhuismeester aangestel, twee dekades sonder onderbreking in die kolonie, deur almal in die dorpie Jan genoem. Gebore in Amsterdam op die 23ste April 1684—dieselfde kalenderdag waarop Noodt nou gesterf het, vyf-en-veertig jaar later—was hy Jan de la Fontaine dit Wicart, seun van koopman Jacques de la Fontaine en Barbara van den Burgh, in die Oude Kerk eerder as in die Waalse kerk gedoop. In Mei 1711 het hy met Maria Elizabeth, die negentienjarige dogter van sekunde Andries de Man, getrou. [3] [9]
Skerper kontraste as Jan de la Fontaine en Pieter Gysbert Noodt was skaars denkbaar. Die sekunde was ’n lang man; die dooie goewerneur was onder gemiddelde lengte, met bene te kort vir ’n korpulente lyf, bleek uitpuilende oë, en mondhoeke afwaarts gebuig in ’n ewige grynslag. Noodt het sy uiterste gedoen om De la Fontaine in diskrediet te bring, hom valslik van malversasies beskuldig, ontevredenes gemobiliseer, en hul verklarings in ’n brief vol valse aanklagte na Amsterdam ingesluit. Die Here XVII het die aanklagte geïgnoreer, die bedanking geweier, en die salaris van vyf-en-sewentig gulde per maand tot honderd-en-twintig verhoog. Die besluit van 24 April 1729 het die waarnemende reëling binne vier-en-twintig uur ná Noodt se dood herstel, met ’n formele petisie vir permanente aanstelling op die volgende tuiswaartse vloot. [3] [9]
Vir die res van kalender 1729 het die Kaap dus weer onder De la Fontaine as waarnemende hoof geloop, met die hooggeregshof- en raadspersoneel wat die vonnis van 21 April geteken het nog in plek en die direkteure se antwoord op die goewerneurskap nog maande weg. Kontinuïteit van roetine-administrasie, nie ’n betwiste plaaslike opvolging nie, het die dag gemerk nadat Noodt se begrafnisvoorbereidings begin het. Van Kervel het onafhanklike fiskaal gebly. Tulbagh het die sekretaris met ’n stem gebly. In Mei is die Stellenbosch-landdrosstoel, waarnemend sedert Bergh se vertrek in Januarie 1728, in Lourens se naam aangeteken—dieselfde Pieter Lourens wat in April die burgers by Hottentots-Holland-kloof byeen gebring het. [3]
Groot vreugde is later in die nedersetting onthou toe bekend geword het dat Jan Noodt se opvolger geword het; in 1729 was daardie vreugde nog ’n waarnemende stoel en ’n brief op die tuiswaartse vloot. Hy het die teuels van Chavonnes se dood tot Noodt se verskyning in bekwame hande gehou, en nou weer. Twee jaar ná sy aankoms het hy, hoewel nog junior koopman, lid van die Politieke Raad geword; in 1717 volwaardige koopman; by Chavonnes se dood het die raad hom as voorlopige sekunde benoem, en die Here XVII het hom bevestig en tot senior koopman bevorder om by die stoel te pas. Noodt se aanstelling in Januarie 1726 het hom verbygesteek; die oggend van die 24ste April 1729 het hom teruggesit. Die Here XVII in Amsterdam en hul onderdane in Tafelvallei was, vir eers, dit eens dat Jan die regte keuse was—ooreenstemming wat die raad daardie oggend op papier gesit het, sonder om te wag om dit bevestig te hoor. Die bevestiging self hoort by ’n ander jaar. [3] [9]
Ds. François le Sueur, assistent-predikant — 16 Oktober 1729
Die direkteure het as tweede of assistent-predikant aan die Kaap ds. François le Sueur uitgestuur, wat hier vir die eerste keer op die 16de Oktober 1729 diens gehou het. Aan die Kaap het die kerklike kaart etlike jare geloop met ds. mnr. Bek by die moeder gemeente ná die dood van ds. mnr. D’Ailly in 1726, en met ds. Lambertus Slicher by Drakenstein en opdrag om by geleentheid dienste by Stellenbosch te hou. So het sake meer as drie jaar gebly toe Le Sueur se eerste Kaapse diens ’n tweede geordende stem aan die Kaapse kant bygevoeg het. [3]
Die Oktober-aankoms het nog nie elke binnelandse vakature gevul nie; dit het wel ’n assistent-predikant aan die Kaap onder direkteure se aanstelling geplaas. Die opvolging van predikante wat die Kaapstadse preekstoel gehou het, het nou Bek van Junie 1726 met Le Sueur van Oktober 1729 as tweede langs hom geloop. Slicher het die binnelandse stem by Drakenstein met geleentheidse Stellenbosch-diens gebly, soos hy was sedert die raad hom op die 15de Julie 1725 ná Van Aken se dood binneland toe gestuur het en daarna, ná D’Ailly se dood, opdrag gegee het om Stellenbosch-dienste te hou terwyl Bek die moederkerk geneem het. Meer as drie jaar van daardie twee-man-kaart het geëindig toe Le Sueur gepreek het. Binne 1729 is die gedateerde feit daardie eerste diens op die 16de Oktober. Later sterftes en verskuiwings wat Drakenstein en Stellenbosch weer sou herskik, lê buite hierdie blad. [3]
Onder die Franse-afstammeling vryburgers wat onder daardie preekstoele gesit het, het 1729 ook huishoudlêers gedateer. Pieter Bisseux, seun van Jacques Bisseux van Pikardie—die bakker wat in die Vosmaar in 1696 as vryman gekom het en op die 11de Junie 1723 gesterf het, begrawe in die kerkhof by Kaapstad—is in 1729 as van Middelburg in Zeeland beskryf, en skyn geen nageslag gelaat te het nie. Jacques se tweede huwelik met Elisabeth Posseaux van Parys het die Kaap ’n dogter Elisabeth gegee, getroud met Albertus Bergh, seun van kaptein Olof Bergh, en ’n seun Johannes Bisseux. Die bakker se lyn het dus nog in die dorp gewys terwyl Pieter se eie tak al as kinderloos gemerk was. [8]
By Drakenstein het Claude Marais van Plessis Marle, naby Parys—een van die eerste ouderlinge gekies vir die Franse gemeente in 1691—sy tweede vrou omstreeks 1729 verloor. Susanna Gardiol, gebore te de la Costé in Provence, weduwee van Abraham de Villiers, het op die 13de Oktober 1721 ’n huweliksvoorwaardekontrak met hom opgestel. Ten tyde van haar dood het Claude Marais ’n huis in Kaapstad en die plase Meerlust, Lekkerwyn, Plessis Marle en Wel van Pas besit. Die Franse ouderling se dorpshuis en vier plase het dus in dieselfde jaar op die rekord gestaan dat ’n assistent-predikant vir die eerste keer aan die Kaap gepreek het. [8]
Jacob Naudé, omstreeks 1696 te Berlyn gebore, het in 1710 aan die Kaap aangekom, en in 1722 met Suzanne Taillefert van Château-Thierry getrou, dogter van die vlugteling Isaac Taillefert en weduwee van Pierre Cronier. Sy ouers was Philippe Naudé en Anna Isnard, wat in Berlyn gewoon het; toe Jacob by die Drakenstein-kerk aangesluit het, het hy ’n lidmaatskap sertifikaat uit Hannover saamgebring. In Maart 1729 het Philippe Naudé, die teoloog en wiskundige gebore te Metz op die 28ste Desember 1654, in Berlyn gesterf. Jacob se eie verklaring in die Kaapse argief het daardie Philippe as sy vader genoem; die Berlynse dood van 1729 het dus ’n Europese lêer vir ’n Drakenstein-huishouer wat al twee dekades aan die Kaap was, toegemaak. [8]
Kalender 1729 het dus toegemaak as die jaar die Saxenburg op die 9de Januarie by Agulhas gesink het met sewe van agt-en-tagtig gered; die jaar Möller en De Heere Tafelbaai, Saldanha en Simonstadbaai geklink het; die jaar veertien soldate in die nag van die 2de April die waghuis gelaat het en op die 4de by Hottentots-Holland-kloof gebreek is; die jaar die hooggeregshof op die 21ste ’n gegradeerde vonnis geteken het en vier op die oggend van die 23ste gehang is voordat Noodt daardie middag tussen drie en vier in die Tuynhuys-leunstoel gesterf het; die jaar die raad om agtuur die volgende oggend De la Fontaine weer in die waarnemende stoel gesit het en Lourens in Mei die Stellenbosch-landdrosnaam geneem het; en die jaar François le Sueur op die 16de Oktober sy eerste Kaapse diens gehou het terwyl Hugenote-huishoudings in dorp en Drakenstein ’n kinderlose Bisseux, ’n Gardiol-dood en ’n Berlynse Naudé-begrafnis gedateer het. Die direkteure se antwoord op die goewerneurskap, en die eerste tuiswaartse vloot wat Noodt se weduwee en seun sou dra, lê buite hierdie blad. [3] [8] [9]