Boer History1729 aan die Kaap die Goeie Hoop: Saxenburg-wrak, soldatedesertie, dood van Noodt en Le Sueur
Saxenburg verloor by Kaap Agulhas — 9 Januarie 1729
Op die oggend van die 9de Januarie 1729 het die voorsieningskip Saxenburg, op pad van Batavia na die Kaap met rys en ander Indiese produkte, in ’n storm by Kaap Agulhas gesink. Van agt-en-tagtig siele aan boord het almal omgekom behalwe sewe, wat ’n paar uur later op stukke van die wrak deur ander skepe opgetel is. [3]
Die Agulhas-verlies het die kalenderjaar dus oopgemaak op die uitgaande rysroete eerder as op die Tafelbaai-strand waar die Stabroek, Haarlem en Middenrak reeds in 1728 vergaan of gestrand het. ’n Batavia-voorsiener met Indiese stapelware het nooit die ree bereik nie; sewe manne op drywende wrakstukke was die hele menslike redding van ’n geselskap van agt-en-tagtig. [3]
Vir magasynne en skeepsklerke aan die Kaap het die Januarie-storm by die suidelike punt ’n rys- en produkvrag uit die jaar se verwagte Batavia-aankomste gesny. Die ramp het langs die vorige winter se Tafelbaai-rekord gestaan as nog ’n herinnering dat die verversingstasie se naderings, nie net sy ankerplek nie, rompe en bemannings in ’n enkele slag kon uitwis. [3]
Hawekommissie: Tafelbaai, Saldanha en Simonstadbaai — 1729
As gevolg van die talle rampe wat in die winterseisoen in Tafelbaai voorgekom het, het die direkteure opdrag gegee dat die verskillende hawens in die omgewing van die Kaap noukeurig ondersoek moes word, en dat ’n verslag aan hulle voorgelê moes word. Om dit te doen is ’n kommissie aangestel, bestaande uit twee ou skippers, die een genaamd Jacobus Möller, wat toe as meester van die skeepswerf aan die Kaap opgetree het, die ander genaamd Jan de Heere, wat reeds ’n tyd lank as burger in die kolonie gewoon het. [3]
Hulle het Tafelbaai geklink en ’n kaart daarvan gemaak, en berig dat dit nie toeslik nie, dat dit met ’n breekwater ’n volkome veilige hawe gemaak kon word, maar dat die breekwater baie geld sou kos. Saldanhabaai het hulle as veilig beskryf, maar as gebrekkig in alles anders wat ’n verversingstasie waardevol kon maak. Simonstadbaai het hulle hoër aangeslaan. Agt of tien skepe kon daar in alle weer skuiling vind, en daar was volop vars water. Die nadele wat hulle berig het, was geen grond in die omgewing geskik vir tuine nie en moeilikheid van toegang oor land. [3]
Die Möller–De Heere-opname het dus die direkteure se kommer ná die winterwrakke met drie duidelike uitsprake beantwoord: Tafelbaai nog diep genoeg vir ’n duur breekwater-oplossing; Saldanha veilig maar skraal as volle verversingsbasis; Simonstadbaai die voorkeur-natuurlike skuiling vir agt tot tien skepe, beperk deur landtoegang en die gebrek aan tuingrond naby. Kalender 1729 het dus die eerste stelselmatige plaaslike kartografiese antwoord op die rampe wat die vorige jaar afgesluit het, gedra. [3]
Soldate beplan desertie na Delagoa — nag van 2 April 1729
Veertien soldate het beplan om uit die garnisoen te deserteer en oorland na die Portugese besittings anderkant Delagoabaai te marsjeer, waar hulle gemeen het hulle middele sou vind om na Europa te kom. In die nag van die 2de April 1729 was twee van hulle op wag. Dié het met hulle wapens gedeserteer en sommige van die ander gehelp om die waghuis van nege muskette met ammunisie te beroof. Een kon nie wegkom nie; die oorblywende dertien het na Stellenbosch gemarsjeer. [3]
Gedurende die volgende dag het hulle die plase van Andries Schutte en Izaak Nel besoek, waar hulle kos bekom het, en toe hulle reis voortgesit. Die desertie was dus nie ’n enkele nag se ontsnapping uit die kasteelmure nie, maar ’n beplande kolom na die Portugese ooskus, gewapen uit die waghuis en gevoed by vryburgerplase op die Stellenbosch-pad. [3]
Goewerneur Pieter Gysbert Noodt het intussen Pieter Lourens, landdros van Stellenbosch, opdrag gegee om ’n party burgers byeen te roep en die vlugtelinge te arresteer. Die Kompanjie se antwoord was dus plaaslike siviel-militêre agtervolging onder die distrikslanddros eerder as net ’n onmiddellike kasteeluitval—burgerbuurmanskap opgeroep teen soldate wat reeds met gestolen muskette die poste verlaat het. [3]
Agtervolging by Hottentots-Holland-kloof — 4 April 1729
Vroeg in die oggend van die 4de is hulle by Hottentots-Holland-kloof ingehaal, maar slegs twee het hulself oorgegee toe die landdros hulle tot oorgawe opgeroep het. Die ander het ’n hardloopgeveg van drie uur volgehou, totdat hulle leier geskiet is en agt gevange geneem is. Nog een is ’n paar dae later gevange geneem, en die oorblywende drie het uit eie beweging na die kasteel teruggekeer en oorgegee. [3]
Die kloofgeveg het dus die kolom gebreek sonder ’n volledige veldslagting: twee by die eerste oproep, ’n drie-uur hardloopaksie met die leier dood en agt geneem, ’n latere gevangeneming, en drie vrywillige terugkeres na die kasteel. Van die dertien wat ná die waghuisdiefstal met wapens vertrek het, het niemand die Portugese grens bereik nie. [3]
Vir die Stellenbosch-distrik en die Kaapse poste het die 4 April-agtervolging die deserteurs se roete op die Hottentots-Holland-pas vasgelê eerder as op ’n suksesvolle oorlandtog na Delagoa. Landdros Lourens se burgerparty het ’n komplot gesluit wat twee nagte vroeër met twee manne op wag en nege gestolen muskette begin het. [3]
Hooggeregshofvonnis van die deserteurs — 21 April 1729
Hulle is verhoor, en op die 21ste April is vonnis gevel. Vier is veroordeel om gehang te word, en hulle lyke daarna blootgestel te word om deur die lug en die voëls te vergaan. Vyf moes gegésel, gebrandmerk en vyftien jaar in kettings laat werk word. Drie moes gegésel en tien jaar laat werk word. En die laaste moes gegésel en drie jaar laat werk word. [3]
Onder aan hierdie vonnis kan die oorspronklike handtekeninge van die lede van die hooggeregshof nog gesien word: Pieter Gysbert Noodt, Jan de la Fontaine, Johannes Theophilus Rhenius, Nicholas Heyning, Hendrik Swellengrebel, Christoffel Brand, J. P. van Coller en Ryk Tulbagh. [3]
Die 21 April-uitspraak het dus doodstraf met blootstelling vir vier, lang kettingarbeid met géseling en brandmerking vir vyf, en ligter gésel-en-arbeidtermynne vir die res gestel, onder ’n bank wat die goewerneur, die sekunde en raadslede insluitend Tulbagh gesit het, wat eers die vorige September tot die politieke raad en die hooggeregshof toegetree het. Die papierrekord van die hof, nie later skinderpraatjies oor die dag nie, is die oorblywende amptelike rekening van hoe die desertie gestraf is. [3]
Teregstelling en skielike dood van goewerneur Noodt — 23 April 1729
Die vonnis is op die oggend van die 23ste ten uitvoer gebring, en die enigste inmenging van die goewerneur wat opgeteken is, is dat hy sy mag van versagting gebruik het om die begrafnis van die vier wat gehang is toe te laat, in plaas daarvan om hulle te laat blootstel. Die straf was in ooreenstemming met die gees van daardie tye, en was nie swaarder as wat vir soortgelyke oortredings in ander lande opgelê is nie. [3]
Mnr. Noodt was twee jaar en twee maande aan die hoof van hierdie kolonie. Hy is oor die algemeen nie geliefd nie, maar aangesien hy nie met die burgers ingemeng het nie, het hulle nie oor hom gekla soos oor die jonger Van der Stel nie. Hy het skielik gesterf terwyl hy in die plesierhuis in die Kompanjietuin gesit het tussen drie en vieruur die middag van die 23ste April 1729. ’n Paar uur tevore, toe hy skynbaar in volmaakte gesondheid was, het hy dokumente onderteken wat nog bestaan. [3]
Op die laaste dag van die maand is sy liggaam met staatsie onder die plaveisel van die kerk begrawe, maar in die rekords is daar geen spoor van spyt wat deur enigiemand oor sy dood getoon is nie. Met die eerste tuiswaartse vloot van die volgende jaar het sy weduwee en seun na Europa teruggekeer. Dieselfde kalenderdag het dus die oggendteregstelling van die vier veroordeelde deserteurs gehou—met Noodt se versagting vir begrafnis eerder as blootstelling—en die goewerneur se eie skielike dood in die tuinplesierhuis daardie middag. [3]
De la Fontaine weer waarnemende hoof — 24 April 1729
Om agtuur die oggend ná mnr. Noodt se dood het die politieke raad vergader, en besluit dat die sekunde Jan de la Fontaine weer as hoof van die regering moes optree totdat die wil van die opperowerhede bekend kon word. Met die volgende tuiswaartse vloot het hulle ’n versoek aan die direkteure gestuur dat hy permanent as goewerneur aangestel moes word. [3]
De la Fontaine het die regering reeds as sekunde gelei van 8 September 1724 tot 25 Februarie 1727, tussen die dood van goewerneur Maurits Pasques de Chavonnes en Noodt se installasie. Die besluit van 24 April 1729 het daardie waarnemende reëling binne vier-en-twintig uur ná Noodt se dood herstel, met ’n formele petisie om permanente aanstelling wat op die volgende tuisvloot gegaan het. [3]
Vir die res van kalender 1729 het die Kaap dus weer onder De la Fontaine as waarnemende hoof geloop, met die hooggeregshof- en raadspersoneel wat die 21 April-vonnis onderteken het nog in plek en die direkteure se antwoord oor die goewerneurskap nog maande weg. Kontinuïteit van roetine-administrasie, nie ’n betwiste plaaslike opvolging nie, het die dag gemerk nadat Noodt se begrafnisvoorbereidings begin het. [3]
Ds. François le Sueur, assistent-predikant — 16 Oktober 1729
Die direkteure het as tweede of assistent-predikant aan die Kaap ds. François le Sueur uitgestuur, wat hier vir die eerste keer diens gehou het op die 16de Oktober 1729. [3]
Aan die Kaap het die kerklike kaart vir etlike jare geloop met ds. mnr. Bek by die moeder gemeente ná die dood van ds. mnr. D’Ailly in 1726, en met ds. Lambertus Slicher by Drakenstein en opdrag om bygeleentheid ook by Stellenbosch diens te hou. So het sake meer as drie jaar gebly toe Le Sueur se eerste Kaapse diens ’n tweede geordende stem aan die Kaapse kant bygevoeg het. [3]
Die Oktober-aankoms het nog nie elke binnelandse vakature gevul nie; dit het wel ’n assistent-predikant aan die Kaap geplaas onder die direkteure se aanstelling vóór die latere sterftes en verskuiwings wat Drakenstein en Stellenbosch weer sou herskik. Binne 1729 is die gedateerde feit Le Sueur se eerste diens op die 16de Oktober. [3]
Sluiting van 1729 aan die Kaap
Teen die einde van 1729 het die Kaap ’n goewerneur verloor en weer ’n waarnemende hoof herwin wat reeds uit die midde-dekade-interregnum bekend was. Op die 9de Januarie het die Batavia-voorsieningskip Saxenburg by Kaap Agulhas gesink met sewe van agt-en-tagtig op wrakstukke gered. ’n Direkteure-hawekommissie onder skippers Jacobus Möller en Jan de Heere het Tafelbaai as geskik vir ’n duur breekwater gekarteer, Saldanha as veilig maar andersins skraal as verversingstasie beoordeel, en Simonstadbaai verkies vir alleweerskuiling van agt of tien skepe ten spyte van swak tuingrond en swaar landtoegang. In die nag van die 2de April het veertien soldate probeer om oorland na die Portugese anderkant Delagoabaai te deserteer; dertien het ná ’n waghuisdiefstal van nege muskette vertrek, by die plase van Andries Schutte en Izaak Nel geëet, en is op die 4de by Hottentots-Holland-kloof deur landdros Pieter Lourens en burgers gebreek. Vonnis op die 21ste het vier tot ophanging met blootstelling veroordeel, vyf tot géseling, brandmerking en vyftien jaar in kettings, en die res tot korter gésel-en-arbeidtermynne, onderteken deur Noodt, De la Fontaine, Rhenius, Heyning, Swellengrebel, Brand, Van Coller en Tulbagh. Op die oggend van die 23ste is die vier gehang; Noodt het blootstelling tot begrafnis versag; daardie middag tussen drie en vier het hy skielik in die Kompanjietuin se plesierhuis gesterf ná twee jaar en twee maande in amp, en is met staatsie onder die kerkplaveisel op die laaste dag van April begrawe. Op die oggend van die 24ste het die raad sekunde Jan de la Fontaine weer as waarnemende hoof herstel en die direkteure om sy permanente aanstelling versoek. Op die 16de Oktober het ds. François le Sueur sy eerste diens as tweede of assistent-predikant aan die Kaap gehou langs Bek en Slicher. Die jaar het dus gesluit op ’n suidpunt-wrak, ’n driehawe-opname, ’n mislukte soldatetog en openbare teregstellings, Noodt se skielike dood, De la Fontaine se tweede waarnemende regering, en een nuwe geordende assistent by die moederkerk. [3]