Boer History1755 aan die Kaap die Goeie Hoop: Pokke, somptuositeitswette en die Doddington-wrak
Somptuositeitswette aangepas — 25 Maart 1755
Kalender 1755 het oopgegaan in die vyfde jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná ’n ernstige verkoue dood ná sewentien jaar van huwelik en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Sy droefheid het hom nie morsig gemaak nie. Hy het ’n nog groter belangstelling in die welsyn van sy mense getoon, wat hom toegankliker as ooit gevind het. Onafhanklike fiskaal Pieter van Reede van Oudtshoorn het nog sy amp beklee. Die sekunde Swellengrebel het nog die tweede stoel gesit. Landdros Jan Andries Horak het nog Swellendam gesit. Adriaan van Schoor het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n vyfde jaar se gewoonte. In Maart 1755 het sy meerderes in Europa en Indië hom tot die waardigheid van buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n posisie wat hom hoër rang as dié van goewerneur gegee het, hoewel dit nie by sy pligte gevoeg het nie. Hy was die tweede Kaapse goewerneur wat tot daardie derde topstoel in die Kompanjie se handelsryk verhef is. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. [3] [9]
Ewewig, kalmte en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Hy wou reg wees met die ego wat hy as van God gegee gehou het, en sy voorskrifte het dikwels met die begeertes van die mense gebots. Geen direkte aanval deur ’n vyandelike mag het in sy termyn op die nedersetting geval nie, maar die geleenthede was talryk waarop slegs ’n ferm, vasberade en vreeslose leier blywende verliese kon voorkom. Kalender 1754 het daardie fermheid al getoets: Franse kapteins wat nie nege skote wou vuur nie, het sonder vleis gegaan; ’n slawewet is met die Kompanjie se groot seël aangeplak; ’n weduwee is beveel om haar kinders aan die kerk oor te gee. Kalender 1755 sou dieselfde gesag twee keer skud—eers met nog ’n hatelike regulasie uit Batavia, daarna met ’n siekte wat Tafelvallei amper leeggemaak het. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die vyfde jaar net soveel as nuutheid van plakaat. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Europeërs en Khoikhoi het op vriendelike voet in die ou distrikte saamgeleef, maar soms is die vrede versteur deur San-roewers. Grond is voortgegaan om aan koloniste toegeken te word sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Baie grond het nog oor gelyk te wees. Veelopies in die uitwaartse distrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akkers nie, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike hamlet van Swellendam het ’n hamlet gebly. Die Franse sterrekundige abbé Nicolas Louis de la Caille, wat op die 19de van April 1751 met ’n brief van die Prins van Oranje aangekom het, was nog besig om te meet. Van Tulbagh, wat ’n warme belangstelling in sy arbeid getoon het, het hy al die bystand ontvang wat moontlik was om te gee. Philippe Jacob Naudé van Berlyn, wat in 1754 in die Kompanjie se diens aangekom het, was nog ’n Kompanjiesdienaar. Ds. Gerhardus Croeser, in September 1754 as hulppredikant aan die Kaap ingehuldig, het nog die dorpspreekstoel met Hendrik Kroonenburg gedeel. Die sensus van 1754 het 5 510 koloniste van albei geslagte en alle ouderdomme getel en 6 279 slawe wat hulle besit het. Dít was die syfers waarop die vyfde jaar oopgegaan het. [3] [4] [8] [9]
In Indië was daar die afgelope jare ’n groeiende neiging onder Europeërs tot luukse gewoontes, en die owerhede het gevrees dat die nageslag van stoere pioniers in verwyfdheid sou sink. Daar is opgemerk dat die kinders of kleinkinders van manne wat met hul hande geswoeg het om hul kos te verdien, nie tevrede was tensy hulle in koetse kon ry en deur dienaars bedien word nie. Strenge somptuositeitswette is daar uitgevaardig, en ’n afskrif is na die Kaap gestuur met bevel om hulle ook hier af te dwing. Daar was geen afhanklikheid van die Kompanjie waarin sulke regulasies minder uitwerking kon hê nie, omdat daar baie min opgehoopte rykdom hier was behalwe in die vorm van boerderyvoorraad. Die mense in die algemeen was bo vrees vir gebrek, maar daar was min wat kon voorgee om in weelde te leef. Tog het Tulbagh die wette begunstig, nie net omdat hy opdrag gehad het om hulle in werking te stel nie, maar omdat hy geglo het hulle is goed aangepas om ’n eenvoudige, eerlike, manlike ras van koloniste te vorm en die harde deugde te bewaar wat die volk van Nederland ’n magtige nasie gemaak het. [3] [7] [9]
Op die 25ste van Maart 1755 is die somptuositeitswette van Indië na ’n komitee verwys om sulke wysigings aan te bring as wat nodig was om hulle by die toestand van hierdie land aan te pas, en hulle is daarna afgekondig. Hulle het regulasies soos die volgende behels: niemand behalwe die goewerneur mag ’n vergulde koets of een met ’n wapen daarop gebruik nie; niemand behalwe ’n lid van die politieke raad mag sy koetsier in livrei klee nie; niemand mag groot sambrele gebruik nie behalwe senior kooplui en dames wie se mans of vaders sitplekke by enige van die openbare borde het. Daar was ander regulasies wat skaars minder as die voorgaande was. Kompanjieswerknemers sowel as burgers—en veral hul trotse vroue—moes dit doen met minder versierde koetse, sy en sambrele, almal lank gevestigde statussimbole en moeilik om prys te gee. Weer was dit die goewerneur wat olie op die waters van openbare verontwaardiging kon gooi—nie deur sy koets prys te gee nie, wat in elk geval vergul moes wees nie, maar deur eenvoudig te bly wat hy altyd was: ’n stil-lewende man, wat self nooit aan spandabelheid oorgegee het nie. Vertoonreëls het dus ’n jaar oopgemaak wat siekte gou sou oorheers. [3] [9]
Pokke keer terug met die Ceylon-vloot — 1755
Vir twee-en-veertig jaar was die kolonie vry van pokke toe in 1755 daardie plaag weer verskyn het. Dit is aan die begin van die winter ingebring deur ’n tuiswaartse vloot uit Ceylon. Eers is die siekte vir ’n soort koors aangesien, maar ná ’n paar dae was daar gevalle wat geen twyfel toegelaat het nie. Dit het egter verskillende vorme aangeneem, en onder sommige van die verre Khoikhoi-gemeenskappe het dit soveel in voorkoms verskil van wat as ware pokke gehou is dat die Europeërs dit galsiekte genoem het. Die vorige uitbraak, in 1713, toe Helot waarnemende goewerneur was, het gou uitgewan en het nooit werklik die bestaan van die nedersetting bedreig nie. Hierdie een sou. [3] [9]
Twee dinge in 1755 was geneig om ’n goewerneur se gesag te skud. Die eerste was die invoering van die somptuositeitswette. Die tweede—om dit sag te stel—was van ’n byna rampspoedige aard. Van Maart tot November is die kolonie geteister deur ’n kwaadaardige pokke-epidemie, dodeliker as wat die Kaap ooit ervaar het. Waar die vorige een in 1713 nooit werklik die nedersetting se bestaan bedreig het nie, het hierdie uitbraak die klein dorp amper vernietig. Die goewerneur het vinnig, ferm en wys opgetree. Twee groot noodhospitale is opgerig: een vir die Europese armes, die ander vir swartes. Sodra óf ’n Europeër óf ’n slaaf herstel het, is hy of sy as verpleër gewerf. Die tuine van 1652 het, honderd-en-drie jaar later, ’n verversingstasie geword wat nog vlote kon voed, en ’n dorp wat nie sy eie mense deur een koue Julie lewend kon hou nie. [3] [9]
Die siekte was nie ’n koors wat met ’n verandering van wind sou verbygaan nie. Dit was dieselfde plaag wat in 1713 Namakwa-krale leeggemaak het, nou terug op ’n Ceylon-vloot aan die begin van die winter, toe Tafelvallei kouer as gewoonlik sou wees. Verre Khoikhoi wat nooit die Europese tipe van die pokke gesien het nie, het wat hulle bereik het galsiekte genoem; in die strate onder Leeukop was daar ná ’n paar dae geen sulke twyfel nie. Die vyfde jaar se plakaat oor vergulde koetse en groot sambrele sou, in vreemde ironie, nutteloos word sodra die strate leeggeloop het. Niemand sou koetse, sy of sambrele gebruik nie. Daardie goedere kon nie meer verkoop of gekoop word nie, want openbare veilings is gestaak. [3] [9]
Wat die jaar by die Maart-plakaat sou voeg, was dus nie ’n verdere knyp op produkpryse of nog ’n saluutgeskil in die baai nie, maar ’n sterftesyfer wat, as dit aangehou het, niemand in Tafelvallei voor jaareinde sou oorlaat nie. Die man in die stoel is in dieselfde Maart tot buitengewone raadslid verhef wat die somptuositeitswette aangepas het. Rang in Indië het nie pokke van ’n Ceylon-dek gehou nie, nóg uit ’n slawehospitaal wat teen een sjieling en vier pennies per dag betaal is. Die vyfde jaar sou onthou word vir die leë Wapenplein, nie vir die vergulde koets nie. [3] [9]
Tafelvallei-sterftes — Julie–Oktober 1755
In Tafelvallei was die tipe so kwaadaardig dat skaars ’n enkele volwassene wat aangeval is, herstel het. In Julie was die weer kouer as gewoonlik, en in daardie maand het vierhonderd nege-en-tagtig Europeërs, drie-en-dertig vrye swartes en vyfhonderd-en-tagtig slawe omgekom. As daardie sterftesyfer aangehou het, sou daar voor jaareinde niemand oorgebly het nie, maar sodra die warm weer ingetree het, het die kwaadaardigheid van die siekte afgeneem. Van sowat vyfduisend vyfhonderd Europese setlaars in die kolonie is vyfhonderd in die enkele maand Julie dood; van sowat vyfduisend agthonderd slawe moes vyfhonderd-en-tagtig begrawe word. Verreweg die meerderheid slagoffers het in Kaapstad omgekom. [3] [9]
Twee groot hospitale is tot stand gebring: een vir arme Europeërs, onderhou deur die diakensraad; die ander vir swartes. Na laasgenoemde is alle slawe wat aangeval is, gestuur, die koste gedra deur hul eienaars, wat verplig was om een sjieling en vier pennies per dag vir elkeen te betaal. Dié wat herstel het, is as verpleërs gebruik. In Tafelvallei het van die 1ste van Mei tot die 31ste van Oktober negehonderd drie-en-sestig Europeërs en elfhonderd-en-nege swartes gesterf. Teen die 1ste van November is byna ’n duisend Europeërs en goed meer as elfhonderd slawe en ander swartes deur die pokke afgemaai. [3] [9]
Die dorp se strate en pleine was leeg. Die Wapenplein het nie meer weerklink met die vrolike gelag en blye krete van kinders wat na die milisie se oefening kyk nie. Huise was vakant. Hele gesinne is uitgewis. Besigheid het tot stilstand gekom. Eiendom het sy waarde verloor. In vreemde ironie het die onlangs ingevoerde somptuositeitswette nutteloos geword: niemand het koetse, sy of sambrele gebruik nie. Daardie goedere kon nie meer verkoop of gekoop word nie, want openbare veilings is gestaak. Die vyfde jaar se Maart-plakaat oor vergulde koetse is geskryf vir ’n dorp wat nog strate vol genoeg gehad het om om te gee wie in livrei ry. Teen Julie was die argument verby. [3] [9]
’n Mens weet nie veel van Tulbagh se bewegings tydens die kolonie se beproewing nie. In tye soos hierdie het sy linkerhand nooit geweet wat sy regterhand doen nie. Van een ding kan ’n mens seker wees: hy moes die lyding van elke geteisterde huis in Kaapstad gely het, want dít was die las wat opgeneem is deur ’n man wat die Christelike lewe die lig van sy stoel gemaak het. Hy was in gewone jare sonder moeite toeganklik; in die pokkewinter het die vader van die land ’n dorp van vakante huise en twee hospitale gehad om staande te hou. Rang as buitengewone raadslid het nie ’n siekbed leeggemaak nie. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel—het op warm weer gewag. [3] [9]
Die syfers is die jaar se gedenkteken. Vierhonderd nege-en-tagtig Europeërs, drie-en-dertig vrye swartes en vyfhonderd-en-tagtig slawe in een koue Julie. Negehonderd drie-en-sestig Europeërs en elfhonderd-en-nege swartes van die eerste Mei tot die laaste Oktober, in Tafelvallei alleen. ’n Diakenshospitaal vir die Europese armes; ’n swarthospitaal teen een sjieling en vier pennies per dag, betaal deur die eienaar, beman deur die herstelde. Die tuine van 1652 het nooit ’n Julie soos dié gesien nie. Die 1754-sensus van 5 510 koloniste en 6 279 slawe was al, teen die lente van 1755, ’n telling van die lewendes wat die winter gesny het. [3] [9]
Plattelandse afsondering en binnelandse verspreiding — 1755
Op die platteland het die Europese inwoners nie baie swaar gely nie, omdat hulle so afgesonder op hul plase gebly het dat daar vir etlike maande skaars ’n wavrag produkte na die Kaap vir verkoop geneem is. Die dooies is nie van die plase vir begrafnis verwyder nie. Die regering het die milisie se oefenopkoms verskoon, en selfs die dienste in die kerke is nie deur mense van ver bygewoon nie. Veelopies van vyf of ses duisend akkers, teen £5 per jaar gehuur wanneer die huur ingevorder kon word, het vir daardie maande geslote wêrelde geword. Die reede se vraag na vleis en meel het gewag. Die Wapenplein se stilte in die dorp het sy eweknie gehad in leë waspore van Stellenbosch, Drakenstein, Zwartland en Swellendam. [3] [4]
Onder die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, want dit het verder binneland toe versprei as in 1713. Dit is nie moontlik om presies te sê hoe ver dit gestrek het nie, maar sy verwoesting is in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste breedtegraad gevoel, en in die ooste tot die Groot-Visrivier. Voor midsummer het dit heeltemal in die kolonie se hoofnedersettings uitgesterf. Verre gemeenskappe wat dit galsiekte genoem het omdat dit nie soos die Europese pokke gelyk het nie, het nog hul dooies begrawe. Die 1713-uitbraak het Namakwa-sterkte gesny; hierdie een het verder gereik, langs veeroetes en stam-paaie wat geen plakaat van die politieke raad kon toemaak nie. [3]
Die Khoikhoi-stamme wat nog in kompakte liggame binne die grense van die Europese nedersetting saamgehou het, het hul eie regering behou, hoewel hul kapteins prakties deur die Nederlandse owerhede aangestel is. Slegs wanneer Europeërs of slawe ook betrokke was, is hulle aan koloniale reg onderwerp. Maar die groter getal van hierdie mense het hul ou stamonderskeidings verloor, en het geen kaptein van hul eie ras erken nie. Baie van hulle het as afhanklikes van boere geleef, of in die land rondgeswerf en diens geneem soos hulle lus gehad het. Dié was noodwendig aan koloniale reg onderworpe. Daar was gevalle van harde en onregverdige behandeling van Khoikhoi deur koloniste, veral op die verre grens; maar die howe was oop vir hul beskerming, en die swaar vonnisse wat teen Europese misdadigers in sulke sake opgeteken is, bewys dat die wet nie ’n dooie letter was nie. Grond is aan koloniste toegeken sonder om hulle te raadpleeg. Daar was nog volop grond vir hulle en hul vee. Pokke het nie gevra wie ’n staf van amp hou en wie nie. [3]
In gewone jare was die getal sterftes in verhouding tot die getal dope soos 100 tot 261, en daar was ’n voortdurende aanwas tot die koloniale bevolking deur dienaars van die Kompanjie wat hul ontslag geneem het. Die 1754-sensus van 5 510 koloniste en 6 279 slawe kan nie as absoluut akkuraat vertrou word nie, maar dit is die telling waarteen die pokkewinter gelees moet word. Toe latere opgawes geneem is, het die koloniste op 5 128 gestaan en hul slawe op 5 787. Daardie syfers, hoewel hulle ook nie as absoluut akkuraat vertrou kan word nie, gee ’n idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Doop en ontslag kon nie, in een seisoen, vervang wat Julie in Tafelvallei geneem het en wat die binnelandse paaie onder Khoikhoi-gemeenskappe tot die ses-en-twintigste breedtegraad en die Groot-Vis geneem het nie. [3] [9]
Plattelandse afsondering het Europese plaashuisgesinne van die Tafelvallei-tipe gered. Dit het ook die waens gestop wat die reede en die Kasteel gevoed het. Vir etlike maande het die Kaap amper geen plattelandse produkte gekoop nie. Die dooies het op die plase gebly. Milisie-oefening is verskoon. Verre banke het leeg gestaan. Dieselfde afsondering wat burgers lewend gehou het, het die dorp honger gelaat vir meel en vleis totdat die kwaadaardigheid met die warm weer afgeneem het. Voor midsummer het die siekte in die hoofnedersettings uitgesterf; binneland, onder Khoikhoi, het dit al die werk gedoen wat 1713 nie voltooi het nie. Die vyfde jaar se plattelandse storie is daardie kontras: plase toe, dorp leeg, stamme gesny tot Groot-Namakwaland en die Vis. [3]
Doddington strand by Bird Island — 17 Julie 1755
’n Skipbreuk wat in hierdie tyd plaasgevind het, is beroemd gemaak deur die vertoon, aan die kant van ’n paar oorlewendes, van sulke ywer en vermoë om moeilikhede te oorkom as wat selde oortref is. Die Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skip Doddington het op die 23ste van April 1755 van die Downs uitgeseil. Om ’n kwart voor een in die oggend van Donderdag die 17de van Julie, terwyl niemand aan boord gevaar vermoed het nie, het sy ’n rots aan die oostekant van Algoabaai getref en dadelik stukkend gegaan. Van tweehonderd-en-sewentig persone aan boord het almal omgekom behalwe drie-en-twintig. Dié wat gered is, het hulself op ’n kaal eilandjie bevind wat slegs deur seevoëls besoek is. Die wrak hoort by dieselfde koue Julie waarin Tafelvallei vierhonderd nege-en-tagtig Europeërs in ’n enkele maand begrawe het. Die reede by die Kaap het nog niks daarvan geweet nie. [3]
Gelukkig vir hulle het ’n hoeveelheid proviand, ’n klein boot, ’n smid se blaasbalk, baie hout en talle ander nuttige artikels van die wrak uitgespoel. Hulle het dadelik begin om ’n sloep van twaalf voet balk en dertig voet kiel te bou, waarmee hulle sou ontvlug. Hulle het geen spykers gehad nie; maar ’n Sweedse matroos, wat eers ’n smid was, het ’n smidswinkel opgesit, en met yster uit stukke van die wrak het hy soveel gemaak as wat nodig was. Ywer op ’n voëlrots in Algoabaai, in dieselfde weke dat Tafelvallei se hospitale volgeloop het, is die jaar se ander gedenkteken: drie-en-twintig mense wat spykers uit wrakyster maak terwyl negehonderd drie-en-sestig Europeërs in die vallei tussen Mei en Oktober sterf. [3]
Omdat rook dikwels op die vasteland gesien is, het op die 3de van September drie manne in die klein boot vertrek om iets van die land en sy mense uit te vind. Hulle het gestuur na ’n punt omtrent nege of tien myl oos van die eilandjie, maar toe hulle probeer land, is die boot in die branding omgekeer, en een man het verdrink. Die ander twee het die nag op die strand deurgebring. Die volgende dag het hulle die boot gevind en dit op die strand opgetrek. Daardie nag, moeg en amper uitgeput van gebrek aan kos, het hulle die boot omgedraai en daaronder gaan slaap, maar is deur wilde diere wat rondsluip, versteur. Die volgende oggend het ’n groep Khoikhoi verskyn, wat ’n pistool en die grootste deel van hul klere van hulle geneem het, hoewel die mense andersins vriendelik was en, toe hulle hul nood van honger sien, vir hulle wortels gegee het om te eet. Die wind was daardie dag ongunstig, en hulle was verplig om nog ’n nag onder die boot deur te bring, maar die volgende oggend het hulle na die eilandjie teruggekeer. [3]
Gedurende die laaste maande van die jaar het die skipbreukelinge soveel seevoëleiers gehad as wat hulle wou versamel, en te alle tye kon vis verkry word, sodat hulle nie van honger gely het nie. Die sloep het op die stapel gebly. Hul ontvlugting van die rots sou aan ’n ander kalender behoort; die wrak, die smidswinkel, die September-boot en die winter op die eilandjie behoort aan 1755. Rook op die vasteland is al gesien. Burgers sou van ’n boot hoor voordat hulle van ’n wrak hoor. [3]
Twee burgers—Andries du Pré en Pieter Ferreira—wat olifante langs die Boesmans- en Sondagsrivier gejag het, het van sommige Khoikhoi gerugte van die landing van die boot gehoor, en ’n verslag aan die landdros van Swellendam gestuur. Horak het daarop die boere Nicholas Haarhof en Pieter van Vuuren opdrag gegee om onder die inboorlinge navraag te doen, en hulle het die pistool verkry wat van die Engelse matrose geneem is, maar niks van ’n wrak kon uitvind nie. Vir enigiets wat hulle kon versamel, kon die boot aan ’n verbygaande skip behoort het. In Desember 1755, op bevel van die regering, het die landdros Dirk Marx, ’n jagter wat die land goed geken het, gestuur om na enige blankes te soek wat in nood mag wees; maar hy kon van geen hoor nie, nóg enige spoor van ’n wrak vind. Hy het gerapporteer dat hy Nguni-groepe so ver wes as die Groot-Visrivier ontmoet het. Die Kasteel het dus die jaar afgesluit met kennis van ’n pistool en ’n gerug, nie van drie-en-twintig manne wat nog op ’n voëleilandjie met ’n halfgeboude sloep was nie. [3]
Droogte, daarna ’n goeie koringoes — 1755
Gedurende die tydperk van die 1ste van Januarie 1751 tot die einde van Tulbagh se lang regering was daar vyf jare van droogte, min of meer erg, in die koringdistrikte. Kalender 1755 was een daarvan. In daardie jaar was die droogte in die vroeë maande erg, en baie vee is van honger dood, maar ná Junie het oorvloed reën geval, en die koringoes was baie goed. Dieselfde kalenderjaar het dus massasterfte in Tafelvallei en ’n geredde oes in die koringdistrikte gehou. Vroeë uithongering van vee en ’n goeie oes ná Junie is nie ’n teenstrydigheid nie: dit is die jaar se weer, in dieselfde ink as die Ceylon-vloot en die Julie-koue geskryf. [3]
Plattelandse afsondering in die pokkemaande het die waens al gestop. Droogte in die vroeë maande het al vee doodgemaak. Ná Junie het die reën gekom, en die koring wat tot in die somer gestaan het, was baie goed. Die reede sou weer meel hê wanneer die dorp mense genoeg gehad het om dit te koop. Wyn wat in die vyf jaar 1751–1755 na Indië gestuur is, het gemiddeld 558 legger per jaar beloop: die vyfde jaar se oes het aan daardie gemiddelde behoort, watter klagtes ook al oor gehalte gemaak is. Die Kasteel het nog aan die tuine van 1652 geleef—graan, vleis, wyn, water en hout vir wie ook al saluut skiet en betaal. [3]
Die Pruisiese vlag is die eerste keer in 1755 op ’n skip in Tafelbaai gesien. Gedurende die een-en-twintig jaar 1751–1771 het in Tafelbaai 988 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie ingekom, 168 Engelse, 147 Franse, 81 Deense, 18 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese en 1 Spaanse; in Simonbaai, 129 Nederlandse, 14 Engelse, 11 Franse, 18 Deense en 2 Sweedse. Die hele getal wat die twee hawens aangedoen het, was 1 472, en die gemiddelde jaarlikse getal 70. Die eerste Pruisiese besoek is ’n klein vlag in ’n pokkejaar: ’n nuwe kleur in die baai terwyl die Wapenplein leeg gestaan het en die koringdistrikte op Junie-reën gewag het. Buitelanders het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van sulke artikels te verbied as wat die Kompanjie nodig gehad het en waarvan die voorraad nie vir almal voldoende was nie. [3]
Ná ’n paar uiters moeilike jare sou die internasionale situasie Tulbagh te hulp kom, maar daardie verligting was nog nie daar nie. Kalender 1755 was nog die somber tyd toe selfs boere matroosglase geleen het om die horison vir potensiële kopers af te kyk—dieselfde stemming wat in 1754 van ’n negekanonsaluut ’n uithouvermoë-stryd oor vleis gemaak het. Die vyfde jaar se oes ná Junie het nie die baai met kliënte gevul nie. Dit het die magasyn met koring gevul ná ’n uithongering van vee. Die Pruisiese vlag was ’n eerste, nie ’n vloot nie. [3] [9]
Die vyfde jaar se plattelandse grootboek is dus in drie kolomme geskryf. Vroeë droogte het vee doodgemaak. Ná Junie was die koring baie goed. Pokke het die waens vir maande toegemaak selfs waar die reën gekom het. ’n Pruisiese skip het ’n nuwe vlag by ’n baai gevoeg wat daardie winter meer hospitale as kliënte gehad het. Die tuine van 1652 het nog ’n jaar gemeet aan reën, aan die reede, en aan wie oor was om te oes. [3]
Gewere, perde en Khoikhoi-dienaars — 1755
Gedurende Tulbagh se administrasie het die inboorlinge die koloniste baie min lastig geval. Die regering was begerig om te voorkom dat Khoikhoi-afhanklikes in besit van gewere en perde kom, omdat baie van dié wat die olifantjagters op hul ekspedisies vergesel het, geleer het om kundige skuts te wees, en gevaarlik vir die vrede van die kolonie kon word as hulle berede en gewapen was. In 1755 het sommige Khoikhoi in die distrik Swellendam etlike perde en ’n paar muskette as loon van burgers verkry, waarop die landdros opdrag gekry het om die verbode eiendom op ’n vriendelike wyse in ruil vir iets anders te probeer verkry, en sulke dade in die toekoms streng te verbied. Horak se distrik, wat in Desember Dirk Marx moes stuur om na blankes in nood te soek, moes in dieselfde jaar gewere en perde van Khoikhoi-dienaars terugneem deur ruil eerder as deur beslaglegging. [3]
Die opdrag was van ’n stuk met die vyfde jaar se stoel: ferm, nie teatraal nie. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame saamgehou het, het hul eie regering behou, met kapteins wat prakties deur die Nederlandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgeswerf en diens geneem soos hulle lus gehad het. Daardie afhanklikes, in perde en muskette betaal deur burgers wat olifante na die Boesmans- en Sondagsrivier gejag het, moes nie ’n berede, gewapende volk op die Swellendam-grens word nie. Dieselfde landdros wat ’n Engelse pistool uit ’n September-gerug teruggekry het, is gesê om die muskette in ’n vriendelike ruil terug te kry. Die wet wat somptuositeitsreëls oor vergulde koetse aangeplak het, het ook ’n verbod aangeplak op Khoikhoi-loon betaal in kruit en perdevleis. [3]
Met San-groepe was daar soms botsings, maar die groot Roggeveld- en Bokkeveld-rooftogte was die besigheid van 1754. Kalender 1755 het daardie sesweke-kommando nie herhaal nie. Die jaar se grensnota is die Swellendam-ruil, nie ’n bergbeleg nie. Veelopies van vyf of ses duisend akkers het nog gelyk of daar grond genoeg oor is. Die pokke wat Khoikhoi-gemeenskappe tot die ses-en-twintigste breedtegraad en die Groot-Vis gesny het, het in hierdie jaar meer gedoen om die binneland leeg te maak as enige kommando. Gewere en perde moes uit oorlewende hande gehou word. [3] [4]
In November 1755, onder ’n reëling tussen hulleself waarvan die regering goedgekeur het, het ds. Gerhardus Croeser na Zwartland gegaan en ds. Voltelen na die Kaap gekom. Kroonenburg het gebly. Die dorpspreekstoel wat van Januarie 1753 tot Croeser se inhuldiging in September 1754 een man se las was, het dus in die pokkejaar sy tweede man verander, deur ’n ruil wat die Kasteel toegelaat het. Zwartland het die hulppredikant ontvang wat die vorige jaar uit Europa aangekom het. Die Kaap het Voltelen ontvang. Kerknuus in ’n jaar van leë banke en verskoonde verre bywoning is ’n klein personeelnota, maar dit is die jaar se nota: die regering het nog reëlings tussen predikante goedgekeur terwyl dit milisie-opkoms verskoon het en terwyl waens op die plase gebly het. [3]
Kalender 1755 kan op daardie name en syfers toegemaak word. Vader Tulbagh, kinderloos sedert 1753, het ’n vyfde jaar gesit waarin hy in Maart tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef is en sy dorp tussen Mei en November amper vernietig sien word. Op die 25ste van Maart is die somptuositeitswette van Indië aangepas: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n senior koper of ’n borddame s’n nie. ’n Ceylon-vloot het pokke aan die begin van die winter gebring. In Julie, kouer as gewoonlik, is 489 Europeërs, 33 vrye swartes en 580 slawe in Tafelvallei dood; van die 1ste van Mei tot die 31ste van Oktober, 963 Europeërs en 1 109 swartes. Twee hospitale het gestaan; herstelde slawe het verpleeg teen die eienaar se 1s. 4d. per dag. Plattelandse waens het gestop. Khoikhoi is gesny tot die ses-en-twintigste breedtegraad en die Groot-Vis. Die Doddington het op die 17de van Julie stukkend gegaan; 23 van 270 het op ’n voëleilandjie geleef en ’n sloep begin; Haarhof en van Vuuren het ’n pistool teruggekry; Dirk Marx het in Desember geen blankes in nood gevind nie. Vroeë droogte het vee doodgemaak; ná Junie was die koring baie goed. Die Pruisiese vlag is die eerste keer in Tafelbaai gesien. Swellendam-Khoikhoi het perde en muskette deur vriendelike ruil teruggegee. Croeser het na Zwartland gegaan; Voltelen het na die Kaap gekom. Die tuine van 1652 was nog ’n verversingstasie onder ’n Nederlandse vlag, ’n Kasteel wat sy wette aanplak, en ’n vaderlike stoel wat pokke nie van ’n Ceylon-dek kon hou nie. [3] [4] [7] [8] [9]