Boer History1776 aan die Kaap die Goeie Hoop: Buitengewone raadslid, Mentz tree uit, Nieuw Rhoon, en Cook se laaste uitwaartse aandoening
Tweede volle bevestigde jaar: Kasteelkontinuïteit — 1776
Kalender 1776 het oopgegaan in dieselfde bevestigde stoele wat 1775 deur sy eerste volle jaar gesit het. Joachim van Plettenberg het die eerste stoel by die Prins se kommissie gesit sedert die 18de van Mei 1774. ’n Frieslandse baron, gebore te Leeuwarden op die 8ste van Maart 1739, seun van Hendrik Casimir Baron van Plettenberg en Agatha Petronella van Ammema, het hy van die Latynse skool na Utrecht gegaan, op die 8ste van Mei 1764 as adjunk-fiskaal op vyf-en-twintig met die Amerongen na Batavia vertrek, en op die tweede dag van 1765 in die koloniale hoofstad aangekom. In 1767 het hy met Cornelia Charlotte Feith getrou, weduwee van Louis Taillefer, direkteur van Bengale. Daardie selfde jaar het die Van Plettenbergs aan die Kaap gekom, waar Joachim as fiskaal-onafhanklik aangestel is. Van die 30ste van Mei 1770 het hy die tweede stoel sowel as die fiskaal se pligte gesit; van die 12de van Augustus 1771, die oggend ná Ryk Tulbagh se dood, het hy beide gesit. Geroep om ’n modelgoewerneur op te volg, was hy van die eerste oomblik af in ’n nadeel. Januarie 1773 het die benoemde goewerneur Pieter van Reede van Oudtshoorn onder dieselfde plaveisel as die landsvader begrawe. Die Prins van Oranje het toe, op nominasie van die bewindhebbers, Van Plettenberg as goewerneur benoem, Otto Luder Hemmy as sekunde, en advokaat Willem Cornelis Boers as fiskaal. Daardie drie name was al op die grond sedert Desember 1774. Kalender 1776 was die tweede volle jaar waarin hulle saam gesit het, en Februarie sou ’n Batavia-waardigheid by die eerste stoel voeg sonder om die manne te verander. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was nog die burgerlike feit van die tweede volle bevestigde jaar net soveel as nuutheid van ’n Batavia-titel op papier. Marthinus Adriaan Bergh het Stellenbosch gesit, die stoel wat Lucas Sigismundus Faber in Augustus 1773 gelaat het, nadat Abraham Faure deur September waargeneem het. Joachim Frederik Mentz het nog die gehuggie gesit wat Horak gelaat het, totdat Februarie hom gevra het om uit te tree. Christoffel Brand het die winterhawe gesit, die stoel wat Jan Frederik Kirsten in Mei 1774 gelaat het, met ’n klippier. Damien Hugo Staring het die vlootinstelling gesit, bevestig deur die opperowerhede ná ’n voorlopige aanhouding. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode, en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Stellenbosch se preekstoel, leeggemaak deur ds. Johannes Appeldoorn in September 1772, het nog ’n konsulent gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, en dit binne-in die ouderlingtwis wat Januarie 1772 oor Thomas Arnoldus Theron oopgemaak het, en wat 1775 al Marais en Roos na Holland gestuur het. Waveren, in Junie 1774 leeggemaak toe Remmerus Harders op pensioen uitgetree het, het nog sonder ’n predikant gesit. Ds. Daniel Goldbach het Zwartland gesit, die betrekking wat hy in April 1774 oorgeneem het. Gesamentlike kerkrade het al in 1759 opgehou. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste gelde, geen private handel deur amptenare—was die landsvader se gewoonte. Die tweede volle bevestigde jaar het die gewoonte geërf, twee kisste onder die kerkplaveisel, ’n hospitaal nog besig om op ’n Novembersteen te rys, ’n Haagse advokaat in sy tweede volle fiskaaljaar, en ’n eerste stoel wat Mei 1774 met seremonie gevul het en wat Februarie ’n rang sou verhef sonder om die man te verander. [3] [8] [9]
Uitwaarts het die landregime nog op die 11 Julie 1775-name oopgegaan. Die oostelike grens van Stellenbosch, volgens die besluit van die politieke raad, het die Visrivier gebly; Swellendam se oostelike papier het die Boesmansrivier gebly. Die Gamtoos-naam van 18 Februarie 1770 het al opgehou om Swellendam se oostelike papier te wees; Bruintjes Hoogte het al opgehou om Stellenbosch se oostelike papier te wees. Veelopies van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit verhaal kon word, het £5 gebly ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in compacte liggame bymekaar gehou het, het hulle eie regering behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of geswerf en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hulle beskerming. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendskaplike voet saamgeleef, maar af en toe is die vrede versteur deur San-plunderaars. Omstreeks die jaar 1770 het veediefstalle en slagtings van inheemse veewagters, en selfs van wit koloniste, gebeurtenisse van so gereelde voorkoms geword dat plase langs die Nieuwveld, die Sneeuberg en die Winterberg onveilig was. Die somerkommando van 1774 onder Godlieb Rudolph Opperman het vyfhonderd-en-drie San dood en tweehonderd-nege-en-dertig gevange gerapporteer. Dit het nie die uitwerking gehad wat gehoop is nie. Hulle het selfs lastiger as tevore geword. Jaar ná jaar was dit nodig om kommandos teen hulle uit te roep. Kalender 1776 het daardie noordelike papier geërf, daardie oostelike lyn al Vis en Boesman hernoem, ’n jagter wat ’n Oktober 1772-lasbrief ontduik het, ’n hospitaalsteen van die 2de van November 1772, en ’n eerste stoel wat Mei 1774 al gevul het en wat Februarie sou verhef. [3] [4] [7]
In die Republiek het Prins Willem V nog as stadhouer gesit, mondig sedert 1766. Die Kaap het nog onder die Sewentien en ’n bevestigde baron gesit. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dankseggingdag vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. Die tweede volle bevestigde jaar het honderd vier-en-twintig jaar van daardie tuine gesit, met ’n eerste stoel in Augustus 1771 leeggemaak, ’n benoemde goewerneur in Januarie 1773 onder die kerk begrawe, ’n hospitaalgrond wat van November 1772 ’n steen gehou het, en ’n reede wat van 1772 sy sewentig-’n-jaar-telling oorgespring het. Gedurende die een-en-twintig jaar 1751–1771 was die gemiddelde jaarlikse getal skepe by die twee hawens 70. Vreemdelinge het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van sulke artikels as die Kompanjie nodig gehad het, te verbied. Op die oppervlak het die eerste jare van Van Plettenberg se administrasie—ná die twee waarin hy die teuels as waarnemende goewerneur gehou het—geen duidelike aanduiding gegee van die ontploffende situasie waarin die nedersetting later sou beland nie. Die ekonomiese toestande was nie sleg nie. Buitelandse skeepvaart het grootliks toegeneem. Nie net Tafelbaai nie, maar ook die reede van Simonstad was vol Hollandse, Franse, Engelse, Skandinawiese en selfs Oostenrykse vaartuie, almal wat vars produkte nodig gehad het. Kalender 1776 het binne daardie gemiddeldes as die vyfde produktejaar en die vyfde jaar van die skeepvaartsprong gesit, met ’n Haagse advokaat al in sy tweede volle fiskaaljaar, ’n oostelike papier wat Julie 1775 al hernoem het, en ’n Januarie-wrak wat die jaar op Robbeneiland sou oopmaak. [3] [9]
Die dorp in Tafelvallei was al aansienlik vergroot. Vreemdelinge het begin om dit onder die naam Kaapstad te ken, al het die koloniste dit nog die Kaap genoem. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelykgemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine is hernu. Die stadhuis is deur die burgerraad gebou. Die vestings is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van die Soutrivier opgerig. Die toring van die kerk is ’n paar voet verhoog, en ’n horlosie is daarin geplaas wat van die 25ste van November 1771 eindelik die tyd aangedui het. Die kerkhof om die kerk is gesluit; die begraafplaas tussen die Leeurop en die oewer van die baai is vroeg in 1770 oopgemaak. Twee goewerneurs het nog onder die plaveisel van die kerk gelê, nie in die nuwe begraafplaas nie: Tulbagh sedert die 17de van Augustus 1771, Oudtshoorn sedert ’n paar dae ná die Asia se aankoms. Die hospitaal in Tafelvallei was aan die vergaan; die bewindhebbers het besluit om ’n nuwe een te bou; die grond is voor Tulbagh se dood voorberei; die hoeksteen is deur Van Plettenberg op die 2de van November 1772 gelê, ontwerp vir een duisend vierhonderd-en-vyftig pasiënte, met kwartiere vir die geneeskundige beamptes en bediendes, en ruim stoorkamers. Die meeste van die materiale het uit die Nederlande gekom. Januarie het dus oopgegaan op ’n bevestigde nedersetting, ’n betalende reede, ’n horlosie wat die uur gesê het, ’n steen in die hospitaalgrond nog besig om te rys, twee kisste onder die kerk, ’n eerste stoel wat Mei al gevul het, en ’n tuiswaartse Indiaman wat ’n suidooster op ’n rif sou dryf. [3] [9]
Nieuw Rhoon by Robbeneiland — 31 Januarie 1776
Op die 31ste van Januarie 1776 is die Kompanjie se tuiswaartse skip Nieuw Rhoon, toe dit probeer het om Tafelbaai in te vaar, deur ’n geweldige suidooster op ’n rif by Robbeneiland gedryf en erg beskadig. Dit is losgekry, en na die ankerplek gebring; maar dit was nodig om dit by die steiger op die strand te sit om die vrag te red. Die tweede volle bevestigde jaar het dus nie met ’n Batavia-titel en nie met ’n Swellendam-uittrede oopgegaan nie, maar met ’n tuiswaartse romp op ’n rif, dan by die ankerplek, dan op die strand by die steiger, sodat wat dit gedra het nog geland kon word. Januarie 1773 het al gewys wat ’n noordwester aan vyf Indiamanne teen die bewindhebbers se instruksies kon doen; Wolraad Woltemaade het in daardie branders ingery en veertien man het aan ’n perd se stert aan wal gekom voordat die suiwelman verdrink het en die Jonge Thomas stukkend geslaan het. Die Nieuw Rhoon was ’n ander papier. Dit was nie ’n Junie-storm uit die noordweste nie. Dit was ’n Januarie-suidooster op die eilandrif, ’n skip losgekry, ’n vrag gered deur stranding. Die jaar het op daardie strand oopgegaan. [3]
Die wrak het die reede se rekenkunde gesit soos elke vreemdeling en elke Hollandse romp dit gesit het: ’n steiger, ’n strand, ’n vrag wat die Kompanjie nog wou laat land. Die bewindhebbers het erken dat aanlopers aangemoedig moes word, omdat hulle kontant in die land gebring en die inkomste vermeerder het. ’n Tuiswaartse Kompanjiesskip op die eilandrif was nie ’n aanloper nie. Dit was die Kompanjie se eie eikehout, gedryf toe dit probeer invaar het, gered sover ’n strand by die steiger dit kon red. Kalender 1776 het dus sy eerste maand as ’n bergingsmaand gesit, voordat Februarie se despêse die eerste stoel verhef het en voordat Februarie se raad Swellendam uit die militêre tak gevul het. [3]
Die winterhawe het Brand gesit. Kirsten is in Mei 1774 bevorder; die boekhouer Christoffel Brand is aangestel om hom op te volg. Simonbaai het al Kerguelen se Rolland en Oiseau in Mei 1773 geneem, en hulle weer ’n jaar later op die terugvaart na Brest geneem. Tafelbaai het in Januarie die Nieuw Rhoon op ’n rif en daarna op ’n strand geneem. Die twee oop hawens van die tweede volle bevestigde jaar het dus beide ’n Hollandse tuiswaartse wrak in die somerrede en ’n Hollandse resident in die winterhawe gesit, met Staring bevestig oor die vlootinstelling en ’n hospitaal nog besig om op Hollandse materiale vir een duisend vierhonderd-en-vyftig te rys. Januarie het nie ’n oostelike rivier hernoem nie. Dit het ’n Tafelbaai-strand gevul wat ’n suidooster nodig gemaak het. [3]
Die buiteposte by Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Zonder End en Buffeljagtsrivier is nog in stand gehou. Hulle het nie die Nieuw Rhoon geneem nie. Die steiger het dit geneem. Die eilandrif het dit al eerste geneem. ’n Kompanjiesskip tuiswaarts, ’n geweldige suidooster, ’n rif, ’n ankerplek, ’n strand: Januarie se volgorde het die nedersetting se oudste werk gesit, die werk waarvoor die tuine van 1652 geplant is—vat ’n romp in, land wat dit dra, hou die reede ’n plek wat ’n skip nog kan gebruik. Die Nieuw Rhoon het dit gebruik soos ’n wrak dit gebruik. [3]
Buitengewone raadslid — Februarie 1776
In Februarie 1776 is ’n despêse ontvang wat aangekondig het dat die goewerneur tot die waardigheid van buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef is. Die eerste stoel het nie sy man verander nie. Dit het sy rang verander. Tulbagh het daardie waardigheid van 1755 gesit en van Maart 1767 gewone raadslid gesit. Die seun van Hendrik Casimir het nou die buitengewone papier gesit wat die landsvader voor die gewone een gesit het. Februarie het hom nie bevestig nie. Mei 1774 het hom al bevestig. Februarie het Batavia se raad by ’n Kaapse stoel gevoeg wat al twee volle jare in die kommissie was, ná twee waarnemende jare en ’n fiskaal se jare voor dié. [3] [9]
Die waardigheid het die Kompanjie se oostelike hiërargie meer gesit as Tafelvallei se strate. ’n Buitengewone raadslid van Nederlands-Indië was ’n Batavia-rang wat aan die Kaap gedra is, ’n papier wat die Sewentien en die hoë regering gesê het die man in die eerste stoel was nie meer net ’n Kaapse goewerneur nie. Hemmy het nog die tweede stoel gesit. Boers het nog die fiskaal s’n gesit. Die politieke raad het nog dieselfde name gesit. Februarie se despêse het nie ’n vakature gevul nie en nie een leeggemaak nie. Dit het die bevestigde baron verhef sonder om die Kaapstadse sekunde of die Haagse advokaat te skuif. Op die oppervlak het die eerste jare van die administrasie nog nie die latere ontploffing gewys nie. Februarie se rang het binne daardie oppervlak gesit. [3] [9]
Die boere van die verder afgeleë distrikte was in hierdie tweede volle jaar nog waarderend van eerlike pogings om hulle en hulle behoeftes te verstaan. Die meeste setlaars het nog saamgestem dat die baron ’n stewige werker was, wat hard probeer het om ’n goeie goewerneur te wees, al het die vergelykings tussen sy en Tulbagh se administrasie altyd ten gunste van laasgenoemde gegaan. Goewerneur en fiskaal het dieselfde taal gepraat. Hulle kon selfs dieselfde grappe deel, of dié in Hollands, Frans of Latyn vertel is. Februarie se Batavia-papier het daardie paar nie verander nie. Dit het nog ’n titel aan die eerste stoel gehang terwyl die tweede stoel nog Hemmy gesit het en die graanverlof nog Boers gesit het. [3] [9]
Kalender 1776 het dus sy Februarie as ’n rangmaand aan die Kasteelkant gesit en, dieselfde maand, as ’n drosdymaand aan die Breede. Die despêse en die Swellendam-uittrede het in dieselfde papierjaar aangekom, in dieselfde maand, op ’n reede wat Januarie al as ’n strand gebruik het. Die tweede volle bevestigde jaar het nie ’n nuwe eerste stoel nodig gehad nie. Dit het ’n nuwe waardigheid ontvang vir die stoel wat dit gehad het. [3]
Mentz tree uit; Boonaker te Swellendam — Februarie 1776
In Februarie 1776 het landdros Joachim Frederik Mentz van Swellendam op eie versoek uit die diens getree, en sergeant Pieter Diederik Boonaker is deur die raad aangestel om hom op te volg. Mentz het die gehuggie sedert 1766 gesit, die stoel wat Jan Andries Horak gelaat het. Tien jaar van daardie drosdy, deur Tulbagh se laaste jare en deur die waarnemende jare en deur die eerste volle bevestigde jaar, het in dieselfde Februarie geëindig wat die eerste stoel verhef het. Swellendam se oostelike papier het al tot die Boesmansrivier geloop van die 11de van Julie 1775. Die man wat daardie distrik gesit het toe die Gamtoos nog die naam was, en wat dit gesit het toe die Boesman die naam geword het, het dit nou op eie versoek gelaat. [3]
Toe hierdie aanstelling aan die bewindhebbers berig is, het hulle hulle afkeuring daarvan uitgespreek, op grond dat ’n nuwe landdros uit die siviele—nie uit die militêre—tak van hulle diens gekies moes gewees het. Die raad het ’n landelike hof uit die sergeant se mes gevul. Amsterdam wou dit uit die klerke gevul hê. Februarie se Swellendam-papier het dus ’n man gesit wat die Kasteel benoem het en ’n reël wat die Sewentien nie sou aanvaar nie. Die afkeuring het teruggekom langs dieselfde stadige briewe wat Mei 1774 al gemeet het: ’n bevestiging twee jaar ná ’n dood op see, ’n rang in Februarie vir ’n stoel in Mei gevul, ’n landdros uit die militêre tak benoem teen ’n siviele reël wat die bewindhebbers nog gehou het. [3]
Bergh het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit, die stoel wat hy in Oktober 1773 ná Faber se dood en Faure se waarnemende maande oorgeneem het. Die buiteposte by Saldanhabaai, Groenkloof, Klapmuts, Zonder End en Buffeljagtsrivier is nog in stand gehou. Julie 1775 het al Bergh en Mentz, met hulle heemrade gesamentlik, gevra om ’n Zwartberg-ewewydige deur die nuwe gedeeltes te trek, nou dat Stellenbosch tot die Vis geloop het en Swellendam tot die Boesman. Mentz se laaste maande het daardie gesamentlike papier gesit. Boonaker se eerste maande het ’n Swellendam gesit wat al aan alle kante omskryf was, ’n Stellenbosch nog sonder ’n noordelike perk, en ’n bewindhebbersbrief wat hom nie sou gekies het nie. Die plaaskind se vakleerlingskapregister van 1775 het nog deur landdros en heemrade gegaan. Swellendam se raad het in Februarie sy eerste naam verander en daardie register nie verander nie. [3]
Die gehuggie aan die Breede was ’n drosdy sedert Augustus 1745, toe Johannes Theophilus Rhenius die eerste stoel daar gesit het. Horak het dit van April 1749 gesit. Mentz het dit van 1766 gesit. Boonaker het dit van Februarie 1776 gesit as ’n sergeant wat die raad verhef het, teen ’n siviele reël wat die bewindhebbers nog genoem het. Kalender 1776 het dus Swellendam as ’n militêre aanstelling in ’n siviele amp gesit, op ’n distrik wie se oostelike rivier die Boesman was sedert Julie, en wie se eerste stoel die Sewentien nie uit die geledere sou gevul het nie. [3]
Van Jaarsveld trek na Bruintjes Hoogte — 1776
Adriaan van Jaarsveld het in 1776 van die Sneeuberg na Bruintjes Hoogte getrek om van San-plunderings vry te wees, en hy was besluit om nie weer te trek as hy op enige wyse sy eie kon hou nie. Van sy vroegste seunsjare af gewoond aan oorlogvoering met rowers, altyd verplig om gereed te wees om sy gesin en sy troppe teen plunderaars te verdedig, het hy presies geweet hoe om in so ’n noodgeval op te tree. Die Sneeuberg was al etlike jare beset. Dit het binne Stellenbosch se noordelike okkupasie gesit—die Kamiesberg, die Hantamberg, die land om die bronne van die Zakrivier in die Nieuwveldberge, en die Sneeuberg—sonder ’n vaste noordelike perk. Bruintjes Hoogte was die koloniale grensnaam van 18 Februarie 1770. Van die 11de van Julie 1775 het Stellenbosch se oostelike papier daarverby tot die Vis geloop. Van Jaarsveld se 1776-skuif was nie ’n vlug anderkant die lyn nie. Dit was ’n skuif van ’n noordelike berg wat San nog deursoek het na ’n oostelike hoogte wat 1770 as perk genoem het en wat 1775 al binne-in ’n distrik geneem het. [3] [4]
Die stryd tussen die boere langs die noordgrens en die San het byna onophoudelik geword. Die twee rasse kon nie langs mekaar leef nie. Die wyse van oorlogvoering teen hulle het geen kennis van ingewikkelde militêre bewegings nodig gehad nie. Daar was waarskynlik baie gevegte waarvan die regering nooit gehoor het nie. Opperman se somer van 1774 het ’n operasiebasis van meer as driehonderd myl in lengte deursoek. Vyfhonderd-en-drie dood, tweehonderd-nege-en-dertig geneem, sommige daarna vrygelaat, ander vir ’n termyn van jare by die boere vakleerlinge gemaak, net een Europeër dood: die getalle is gerapporteer, en hulle het nie die grens gesluit nie. Die San het selfs lastiger as tevore geword. Jaar ná jaar was dit nodig om kommandos teen hulle uit te roep. So het dit dikwels gebeur dat die burgers nie die monsterings vir oefening kon bywoon wat vroeg in Oktober by die drosdye plaasgevind het nie. Hulle het begin om hulle eerste plig as die beskerming van hulle gesinne teen rowers te beskou, en skaars ’n gedagte aan die Kompanjie se belang in die geval van ’n Europese vegter gegee. [3] [7]
Khoikhoi en halfbloede was net so begerig soos die koloniste om die San te tugtig, want hulle het ewe veel onder hulle aanvalle gely. Sommige van die Khoikhoi het in reserve gebly, onder kapteins wat deur die Kaapse regering erken is, en was nie aan koloniale howe onderworpe nie behalwe in sake wat wittes geraak het. Die strook genaamd Lily Fontein, in die Kamiesberg, was ’n reserve wat aan die Khoikhoi-kaptein Wildschut en sy mense deur Van Plettenberg in 1772 verseker is. Andere van hierdie ras het by die koloniste gewoon, òf in beheer van veekuddes òf as huishoudelike bediendes. Soveel as wat nodig was, het by die burgers aangesluit op ekspedisies teen die gemeenskaplike vyand, en is van vuurwapens en ammunisie voorsien. Van Jaarsveld se 1776-verhuising het daardie noordelike papier nie leeggemaak nie. Dit het een man geskuif wat daarin grootgeword het, van die Sneeuberg na Bruintjes Hoogte, en Opperman se grens nog ’n kommandogrens gelaat. [3]
Oos van daardie hoogte het die Vis al Stellenbosch se papier gesit. Willem Prinsloo en andere het nog die Klein-Vis, die Boschberg, die hoë lande gesit wat 1770 verbied het en wat Julie 1775 binne-in ’n distrik geneem het sodat ’n landdros die £5 kon vorder. Die seuns van die wingerd- en vrugteplanters van die westelike distrikte het die grensboere van die oostelike geword, wat die perke uitgebrei het totdat ’n goewerneur hulle op die walle van die Vis kon vaslê, en noordwaarts byna tot by die Oranje. Die Tulbagh-kloof het die poort gevorm. Namate die uitbreiding noord- en ooswaarts gevorder het, is groot troppe beeste en skape in die hoogland-plato-distrikte aangehou. Die San wat die groot bergstreke van die binneland bewoon het, het nie vrede met daardie uitbreiding gemaak nie. Van Jaarsveld se besluit om nie weer te trek nie het binne daardie feit gesit: Bruintjes Hoogte as ’n plek wat ’n man sou hou, ná ’n Sneeuberg wat hy nie sou hou nie. [3] [4]
Die voorste stamme van die Xhosa het nog oos van daardie Vis-papier as bure gesit, nog nie as die oorlog wat 1779 sou oopmaak nie. Vergeleke met die San kon hulle gevestigde veeboere genoem word, maar hulle was byna ewe vaardige veelifters. Kalender 1776 het nog nie Joubert en Ferreira die veld instuur nie. Dit het Van Jaarsveld van een berg na ’n ander gestuur, binne-in ’n distrikslyn al getrek om huur te vorder, op ’n noordgrens wat vyfhonderd-en-drie nie gesluit het nie. [3] [4]
Sparrman, Cook se laaste uitwaartse aandoening, en die Ceres — 1776
Terwyl Van Plettenberg goewerneur was, is die kolonie besoek deur vooraanstaande reisigers van verskillende nasies, wat indrukke van wat hulle gesien het in verskeie volumes nagelaat het. Eerste onder hulle het die Sweedse natuurkundige Anders Sparrman gestaan. Dr. Thunberg, ook ’n Sweed, kaptein Stavorinus, ’n Seelander, luitenant Paterson, ’n Engelsman, en M. Le Vaillant, ’n Fransman, het verslae van die land van groter of geringer waarde gegee. Sparrman het in April 1772 aangekom. In November van dieselfde jaar het hy die Kaap in die Resolution gelaat, nadat hy hom verbind het om die Engelse ontdekkingsekspedisie as natuurkundige te vergesel, en het met kaptein Cook om die wêreld gevaar. In Maart 1775 het die Resolution die Kaap weer bereik, en Sparrman het dadelik op ’n toer deur die kolonie vertrek, wat hom tot April 1776 besig gehou het. Kalender 1776 het dus die laaste maande van daardie toer gesit: ’n Sweedse natuurkundige nog in die land tot April, op ’n reede wat Januarie al as ’n strand gebruik het, en wat Oktober weer as ’n Engelse uitwaartse ligplek sou gebruik. [3]
Die Engelse ontdekker kaptein James Cook het Tafelbaai met die Resolution en Adventure op sy uitwaartse vaart in November 1772 aangedoen, en by tuiskoms in Maart 1775. Hy was weer hier toe hy uitwaarts op sy laaste vaart met die Resolution en Discovery in Oktober 1776 gebind was. Maart 1775 het ’n tuiswaartse paar gesit. Oktober 1776 het ’n uitwaartse paar op ’n laaste vaart gesit, twee Engelse skepe in Tafelbaai in die vyfde jaar van die skeepvaartsprong, op ’n reede wat gedurende die nege jaar 1772–1780 gemiddeld twee-en-vyftig Hollandse skepe en vyf-en-sestig onder verskeie ander vlae by die twee hawens sou tel. Cook se laaste uitwaartse aandoening het daardie rekenkunde nie verander nie. Dit het daarin gesit, soos die tuiswaartse aandoening daarin gesit het, soos elke vreemdeling op daardie reede dit gesit het: vars proviand, ’n kontrakteur wat vreemdelinge twintig pennies meer as die Kompanjie se vleis gevra het, ’n fiskaal wie se verlof nodig was voordat ’n muid graan oor ’n vreemdeling se reling gegaan het. [3] [9]
Op die 15de van Oktober van dieselfde jaar het die Franse skip Ceres, tuiswaarts van Pondicherry, in ’n storm uit die noordweste sy kabels laat gaan en naby die mond van die Soutrivier aan wal geloop. Die skip het vinnig stukkend geslaan, en baie min vrag is gered; maar geen lewens is verloor nie. Oktober het dus beide Cook se laaste uitwaartse Engelse paar in die baai en ’n Franse tuiswaartse romp op die Soutrivierstrand gesit: een vaart wat begin, een vaart wat eindig, op dieselfde reede, in dieselfde maand, onder dieselfde bevestigde baron wie se Februarie-despêse hom al buitengewone raadslid genoem het. Die battery naby die mond van die Soutrivier is in die burgerlike werke van die waarnemende jare opgerig. Die Ceres het naby daardie mond aan wal geloop. Geen lewens is verloor nie. Min vrag is gered. Die wrak het vinnig stukkend geslaan. Januarie se Nieuw Rhoon is by die steiger gestrand om ’n vrag te red. Oktober se Ceres het s’n nie gered nie. [3]
Onder die jaar 1776 het daar ook, op bladsy 43 van die veertiende volume van die verkorte Philosophical Transactions of the Royal Society of London, ’n verslag verskyn van drie reise van Kaapstad in die suidelike dele van Afrika, onderneem vir die ontdekking van nuwe plante tot verbetering van die koninklike botaniese tuine te Kew, deur Francis Masson, een van Sy Majesteit se tuiniers. Die verkorting het baie nuwe plante opgemerk en, betreffende die land en inwoners, niks wat daar opmerking werd geag is nie. Die stuk self het een-en-vyftig bladsye in die oorspronklike Transactions beloop. Kalender 1776 het dus nie net Sparrman se laaste toermaande en Cook se laaste uitwaartse aandoening gesit nie, maar ’n Londense botaniese stuk onder daardie jaar se opskrif, geskryf uit reise al gemaak van die dorp wat vreemdelinge begin Kaapstad noem het. [3]
Maart 1775 het ’n Tafelbaai-ligplek gevul wat November 1772 leeggemaak het. Oktober 1776 het dit weer gevul, en dit na die Stille Oseaan leeggemaak. Sparrman het op daardie Maart-skip tuisgekom en tot April deur die kolonie geloop. Cook het sonder hom teruggekom, met die Discovery in plaas van die Adventure, op ’n laaste uitwaartse slae. Die tweede volle bevestigde jaar het dus sy reisigers as ’n Sweedse toer wat in April eindig en ’n Engelse vaart wat in Oktober begin, gesit, met ’n Franse wrak op die 15de van Oktober tussen die battery en die wal, en ’n Januarie-Kompanjieswrak al op die steigerstrand. Die taverne van die seë het dit nog gesit: Hollandse, Franse, Engelse, Skandinawiese en selfs Oostenrykse rompe wat meel, vleis en wyn wou hê. [3] [9]
Produkte, wynuitvoer geweier, kerk en drosdye — 1776
Die toename van uitvoer bo dié van vorige jare het nie verhoogde voorspoed vir die koloniste veroorsaak nie. Die pryse wat die Kompanjie betaal het, was verderflik laag. Vir die koring na Indië het die boere net 8s. 9¾d. en vir dié na Europa net 5s. 11½d. ’n muid ontvang, nadat die regeringsheffings afgetrek is. Die botter is teen 6d. tot 8d. gekoop, en die talk teen omtrent 2d. ’n pond. Terselfdertyd was daar ’n bestendige vraag na allerhande plaasprodukte teen meer as dubbel die pryse wat die Kompanjie gegee het. In die jaar 1772 was daar ’n skielike en groot toename in die buitelandse skeepvaart wat Suid-Afrikaanse hawens aangedoen het, en die getal vaartuie het nie weer afgeneem nie. Gedurende die nege jaar 1772–1780 het Tafelbaai 418 Hollandse skepe, 159 Engelse, 192 Franse, 41 Deense, 7 Sweedse, 16 Spaanse, 9 Portugese en 3 Oostenrykse aangedoen; en Simonbaai 47 Hollandse, 85 Engelse, 46 Franse, 17 Deense, 1 Oostenrykse en 6 Sweedse skepe; of, gemiddeld, 52 Hollandse skepe en 65 onder verskeie ander vlae het jaarliks by die twee hawens aangedoen. Kalender 1776 het binne daardie gemiddeldes as die vyfde produktejaar en die vyfde jaar van die skeepvaartsprong gesit, met Cook se Resolution en Discovery onder die Engelse van Tafelbaai in Oktober, en die Ceres onder die Franse wrakke van dieselfde maand. [3] [9]
Al die vreemde skepe het vars proviand nodig gehad. Sommige van die Franse vaartuie is van Mauritius uitgestuur juis om vragte graan, vleis en wyn te kry; en af en toe het ’n Engelse vaartuig van Sint Helena vir dieselfde doel aangekom. Die bewindhebbers het erken dat hulle aangemoedig moes word om aan te doen, omdat hulle kontant in die land gebring en die inkomste vermeerder het. As gevolg daarvan kon die kontrak vir die lewering van vleis aan die Kompanjie nou teen minder as 4d. ’n pond geneem word, want die kontrakteur het die voorreg gehad om vreemdelinge 2d. meer te vra. Die pachter van die heffing van £1 ’n legger op wyn en drank aan vreemdelinge vir uitvoer verkoop, kon nou byna £1 000 ’n jaar daarvoor betaal. Die gelisensieerde kleinhandelaar in wyne en drank kon £1 000 ’n jaar meer vir sy monopolie bied. Die gemiddelde wynproduksie was 8 244 legger, en die Kompanjie het net 945 nodig gehad. Die bewindhebbers was derhalwe net te bly om te weet dat die oorskot teen hoë tariewe aan die Kaap verkoop kon word. Hulle het egter hulle eie handel beskerm, want in 1776, toe sommige burgers versoek het om wyn na Holland uit te voer, het hulle toestemming geweier. Met graan was dit anders. Soveel hiervan as wat geproduseer kon word, kon met wins verkoop word, en dit het dus ’n saak van berekening geword om so ’n groot hoeveelheid as moontlik te kry sonder om vreemdelinge weg te dryf. Die fiskaal het beheer van die handel geneem, en niks aan vreemdelinge laat verkoop sonder sy verlof nie. Die burgers het teen hierdie inbreuk op hulle regte geprotesteer, maar tevergeefs. Van Desember 1774 was daardie fiskaal Boers. Kalender 1776 was sy tweede volle jaar oor die graanverlof, en die jaar wat die Sewentien ’n burgerwynvrag na Holland geweier het. [3]
Van 1772 tot die begin van die oorlog met Engeland is jaarliks ’n hoeveelheid Kaapse produkte na die Nederlande gestuur. Die gemiddelde uitvoer na Europa gedurende hierdie nege jaar, 1772–1780, was 15 legger Constantia-wyn, 98 legger gewone wyne, 10 714 muid koring, 28 800 pond talk, en 8 614 pond aloe. Klein hoeveelhede brandewyn, rog, gars, plantaardige was, ossevelle, skaapvelle, growwe wol, velle van wilde diere, en leer is ook na Europa gestuur. Gedurende hierdie nege jaar was die gemiddelde uitvoer na Indië 14 419 muid koring, 180 rog, 66 gars, 87 bone, 100 ertjies, 296 legger wyn, 18 618 pond botter, 11 555 pond talk, en 1 183 pond ivoor. Sommige gedroogde en ingelegde vrugte, mosterdsaad, peltery en leer, alhoewel nie van groot waarde nie, is ook na Indië uitgevoer. Die een-en-twintig jaar 1751–1771 het gemiddeld 11 791 muid koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 legger gewone wyn na Indië gereken, met botter van 1754 gemiddeld 22 322 pond ’n jaar. Kalender 1776 het binne die nuwe gemiddeldes as die vyfde jaar van die produktevragte gesit, ’n hospitaal nog besig om op Hollandse materiale te rys, ’n wynoorskot wat die bewindhebbers nie burgers na Holland sou laat verskeep nie, en ’n pakketpapier al bewys deur die Zon. [3] [9]
In 1774, toe fiskaal Boers sy Kaapse loopbaan begin het, het ontevredenheid versnel. Die gesofistikeerde regsgeleerde, gewoond daaraan om in die beste kringe by die Haag te beweeg, het soos ’n vis uit die water in die kolonie gevoel, en so opgetree. Sy minagting vir die vryburgers was so groot en uitgesproke dat hy selfs in die letterlike sin van die woord hulle aanklaer geword het. Hy het nog gedink aan die terme waarop kommissaris Ryklof van Goens Jan van Riebeeck toegelaat het om die eerste vryburgers in 1657 te skep. Hy het hulle gesien as mense wat uit die Kompanjie se diens vrygelaat is by die guns van ’n welwillende regering, en moreel gebind in hulle nuutverkrygde vryheid om uitsluitlik vir hulle voormalige meesters te sweet, teen die kosprys van hulle produkte. Die tyd het nie stilgestaan nie. Die tuine van 1652 het ’n betalende reede van vreemdelinge geword; die erfgename van die eerste vryburgers het veelopies van vyf of ses duisend akker tot by die Vis gesit. Die fiskaal wat in Desember 1774 aan wal gekom het, het nog ’n 1657-papier oor ’n 1776-kolonie gesit. Goewerneur en fiskaal het dieselfde taal gepraat. Hulle kon selfs dieselfde grappe deel, of dié in Hollands, Frans of Latyn vertel is. ’n Bykomende nadeel vir die koloniste was dat Boers se ken baie fermer as baron van Plettenberg s’n was. Kalender 1776 was die tweede volle jaar van daardie paar oor graanverlof, wynoorskot, ’n geweierde Holland-vrag, en ’n distrikslyn al getrek om huur te vorder. [3] [9]
Die kerk in Kaapstad is nog deur drie predikante bedien. Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau het nog daardie preekstoel drie diep gesit, soos die bewindhebbers in 1761 beveel het. Te Stellenbosch het Appeldoorn se dood in September 1772 die gemeente nog sonder ander bediening as dié van ’n konsulent gelaat. Die pos het deur die hele 1776 vakant gebly. Die kerk te Zwartland het Goldbach gesit, in April 1774 aangestel. Waveren, in Junie 1774 sonder ’n predikant gelaat deur die versaking van Harders se gesondheid en sy uittrede op pensioen, het nog leeg gesit. Twee landelike preekstoele sonder inwoners; een landelike preekstoel in April 1774 gevul; die Kaapse drie nog drie. Gesamentlike kerkrade het in 1759 opgehou. Die binne-stoele het in 1774 gevul. Die buitenste preekstoele het nie. [3] [8]
Die kerk te Drakenstein was nog ’n arena van twis. Die verkiesing in Januarie 1772 van Thomas Arnoldus Theron as ouderling is deur ’n aansienlike deel van die gemeente beswaar, op grond dat hy nie behoorlik bevoeg was nie, en die twis het gou gewelddadig geword. Vier van die teenoorgestelde faksie is deur die kerkraad geëkskommunikeer. Teen 1775 was die twis so groot dat baie persone geweier het om die dienste by te woon, en die ontevrede party het Pieter Marais en Jan Roos na Holland gestuur, om hulle saak voor die bewindhebbers en die classis van Amsterdam te bring. Marais is gou ná aankoms in die Nederlande oorlede. Die bewindhebbers het geweier om in die saak in te meng, maar die classis het die geskil ondersoek en probeer om die strydende faksies te versoen. Die tweedrag in die gemeente het voortgeduur. Van der Spuy het nog die preekstoel gesit. Theron se papier het nog die kerkraad gesit. Kalender 1776 het dus ’n Drakenstein gesit wat nie kerk toe sou kom nie, en ’n Holland-papier al Theron teen Roos genoem, wat Amsterdam se classis sou probeer versoen sonder die bewindhebbers se inmenging. [3] [8]
Die Hugenote-vanne van daardie vallei het nog die twis gesit. Philippe Jacob Naudé van Berlyn, seun van ds. Roget David Naudé, het op die 4de van Augustus 1774 met Johanna Elizabeth du Plessis getrou en nog te Drakenstein gewoon. Serrurier van Hanau het nog die Kaapse drie gesit. Die ontevrede party se Roos was nie die enigste Roos in die Franse boeke nie; die kerkraad se ekskommunikasies het al vier genoem. Kalender 1776 het Marais se dood en Roos se Holland-papier op ’n Drakenstein gehou wat al Theron teen Roos genoem is, wat Amsterdam se classis sou probeer versoen sonder die bewindhebbers se inmenging, terwyl Februarie se Kasteeldespêse ’n rang verhef het en Februarie se Swellendam-raad ’n sergeant benoem het. [3] [8]
In die amptenarekorps in die landelike distrikte het Bergh nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Boonaker het Swellendam van Februarie gesit, die stoel wat Mentz op eie versoek gelaat het. Brand het nog Simonstad gesit. Staring het nog die vlootinstelling gesit. Dieselfde rade het die vakleerlingskapregister gesit wat eers in 1775 in werking getree het, waarvolgens kinders van Khoikhoi-moeders by slawvaders van agtien maande tot vyf-en-twintig vakleerlinge was, op aansoek aan landdros en heemrade, met ’n register wat die sekretaris gehou het. Die plaaskind se papier en die distriksrivier se papier het beide nog deur landdros en heemrade in die tweede volle bevestigde jaar gegaan. Swellendam se raad het sy eerste naam verander. Stellenbosch s’n het nie. [3]
Die horlosie in die verhoogde toring het die tyd aangedui sedert die 25ste van November 1771. Die tweede volle bevestigde jaar het sy burgerlike papier nie met ’n nuwe straat en nie met ’n nuwe battery gesit nie, maar met ’n hospitaal nog besig om op die Novembersteen te rys, ’n horlosie wat al die uur oor ’n plaveisel gesê het wat die landsvader en ’n benoemde goewerneur gehou het, en ’n begraafplaas tussen die Leeurop en die oewer wat vroeg in 1770 oopgemaak is. Die Wapen Pleyn is weer gelykgemaak en van ’n heining van eikebome voorsien. Die hele aansig van die Caabse Vlek het vinnig verander, en die naam Kaapstad het nie meer eufemisties geklink nie. Cook het Tafelbaai in Oktober gesit. Brand het die winterhawe gesit. Goldbach het Zwartland gesit. Harders se Waveren het nog leeg gesit. Boers het die fiskaalstoel deur sy tweede volle jaar gesit. Bergh het ’n Stellenbosch gesit wat van die 11de van Julie 1775 tot die Vis geloop het. Boonaker het ’n Swellendam gesit wat van die 11de van Julie 1775 tot die Boesman geloop het, en wat Februarie die bewindhebbers nie uit die militêre tak sou gevul het nie. Drakenstein het Theron se twis so groot gesit dat Marais al in die Nederlande gesterf het en Roos se papier nog Amsterdam gesit het. Opperman se noordelike papier het nog ’n grens gesit wat vyfhonderd-en-drie nie gesluit het nie. Van Jaarsveld het Bruintjes Hoogte gesit, besluit om nie weer te trek nie. Oudtshoorn se kis het nog die kerkplaveisel gesit, en Plettenberg het die eerste stoel by kommissie gesit, in die tweede volle jaar wat daardie kommissie besit het, met ’n Batavia-rang van Februarie. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se restant, sy bank, sy riviere, sy grafte en sy winterhawe gerek: op die 31ste van Januarie is die Kompanjie se tuiswaartse Nieuw Rhoon, toe dit probeer het om Tafelbaai in te vaar, deur ’n geweldige suidooster op ’n rif by Robbeneiland gedryf, losgekry, na die ankerplek gebring, en by die steiger gestrand om die vrag te red; in Februarie het ’n despêse die goewerneur tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, en dieselfde maand het Mentz van Swellendam op eie versoek uitgetree en sergeant Boonaker is aangestel, ’n militêre benoeming wat die bewindhebbers afgekeur het; Sparrman se toer deur die kolonie het hom tot April besig gehou; in 1776 het Van Jaarsveld die Sneeuberg vir Bruintjes Hoogte gelaat om van San-plunderings vry te wees, besluit om nie weer te trek as hy sy eie kon hou nie; toe sommige burgers verlof gevra het om wyn na Holland uit te voer, het die bewindhebbers geweier; in Oktober het Cook Tafelbaai met die Resolution en Discovery uitwaarts op sy laaste vaart aangedoen, en op die 15de van Oktober het die Franse Ceres, tuiswaarts van Pondicherry, in ’n noordwester sy kabels laat gaan en naby die mond van die Soutrivier aan wal geloop, vinnig stukkend geslaan, min vrag gered, geen lewens verloor. Stellenbosch se preekstoel het nog ’n konsulent gesit; Waveren het nog leeg gesit; Goldbach het nog Zwartland gesit; Brand het nog Simonstad gesit; Prinsloo het nog die Klein-Vis, binne-in ’n distrik, gesit; Lily Fontein het nog Wildschut gesit; die hospitaal het op Hollandse materiale gerys; vreemde skepe het nog meer as die Kompanjie betaal; Boers het nog die graanverlof gesit; die gemiddelde wynoes het nog 8 244 legger teen 945 wat die Kompanjie nodig gehad het, gesit. Onder die bevestigde baron was 1776 die jaar wat die eerste stoel ’n Batavia-rang geneem het, Swellendam ’n sergeant geneem het, ’n tuiswaartse Indiaman ’n steigerstrand geneem het, ’n Engelse ontdekker ’n laaste uitwaartse ligplek geneem het, ’n Sweedse natuurkundige klaar deur die kolonie geloop het, en ’n Sneeuberg-burger Bruintjes Hoogte as die plek geneem het wat hy nie sou gelaat nie. Januarie sou die tweede stoel leegmaak; hierdie jaar het nie. [3] [4] [7] [8] [9]