Boer History1861 in Suid-Afrika: Grey, Adam Kok, Umtonga, Philippolis, en Ichaboe
Die dok van die sitting, die Royal Albert en die Sedgemoor, en 741 — Kolonie 1861
Sir George Grey was weer goewerneur van die Kaapkolonie en hoë kommissaris vir die gebiede daarbo. Hy het op die 4de van Julie 1860 in Simon’s Baai in die fregat Forte aangekom, nadat die hertog van Newcastle hom laat terugkom het op die voorwaarde dat hy nie Britse gesag oor die Oranje-Vrystaat sou hervat nie. Die breekwater in Tafelbaai was al onder Arthur Thomas Andrews, aangestel op versoek van John Coode op die 12de van April 1859. Die parlement het Coode se plan in 1860 goedgekeur en £200,000 gestem om die breekwater te begin. Prins Alfred het die eerste klippe op die 17de van September 1860 omgegooi. In die sitting van hierdie jaar het die parlement besluit om die groot dok te begin wat deel van dieselfde plan was, en die fondse daarvoor ingesamel. Die dok was ’n geslote kom binne die klippe, nie nog ’n golfbreker in die baai nie. Die stemming het saakgemaak omdat Tafelbaai nog die wol en die passasiers moes inneem, en omdat Grey se tweede termyn die eerste kans sedert 1858 was om koloniale geld aan Coode se water te sit nadat Londen ’n rentelose voorskot geweier het. [3]
Die bykomende uitgawes was moontlik omdat inkomste en uitvoere gegroei het, en omdat daardie groei dit makliker gemaak het om te leen. Doeane, wat in 1860 op £270,328 gestaan het, het in hierdie jaar op £278,535 gestaan. Die hele inkomste, wat in 1860 £499,052 was, het op £546,474 gestaan. Wol, wat £1,446,510 was, het op £1,458,310 gestaan. Die hele uitvoere, wat £1,920,279 was, het op £1,806,598 gestaan. Wol het nog die rede betaal. Die totaal van die uitvoere het ’n bietjie gedaal van die jaar van die Forte en die eerste klippe. Grondinkomste, veilinggelde, seëls en posgeld het nog dieselfde kis gevoed wat die dok, die ligte en die verminderde immigrasie-stemming moes dra. [3]
Die stemming vir staatsgesteunde immigrasie is in 1860 tot £25,000 gesny ná droogte, die oidium in die wingerde, en pokke. In hierdie jaar het die Royal Albert en die Sedgemoor 480 mense na Kaapstad gebring, en 44 ander is in ’n vragskip uitgestuur. Die Bride, die Rajasthan, en die Coldstream het 746 mans, vroue en kinders na Port Elizabeth gebring. Die ses transporte van 1860 het 675 by Kaapstad geland uit die Maria Somes, die Wellington, en die Royal Charlie, en 709 by Port Elizabeth uit die Tudor, die John Masterton, en die Sedgemoor. Die verminderde stemming het nog die depots by Kaapstad en Port Elizabeth gevul onder die rade wat met William Field in Londen gekorrespondeer het. Die skepe het saakgemaak omdat openbare werke en plaasarbeid nog hande nodig gehad het, en omdat die kolonie in 1857 besluit het dat slegs Europeërs onder daardie wet ingevoer sou word. [3]
Uit Amsterdam het in hierdie jaar 139 aangekom onder die agentskap wat Beelaerts van Blokland in 1856 op die been gebring het. Hulle was deels kinders en deels gesinne. Sommige het in die kolonie gevestig; ander het noord na die republieke getrek. Binne ’n paar jaar het die Nederlanders met die plattelandse bevolking vermeng totdat hulle moeilik van ou inwoners te onderskei was. Uit Hamburg het 741 mans, vroue en kinders van ’n landbouklas, teleurgesteld omdat hulle nie na die geannekseerde gebied gestuur is nie, hul eie passasie betaal en in klein groepies in vragvaartuie uitgekom. In 1860 het 267 dieselfde pad gekom. Die Duitsers het by die Europese telling van die kolonie gevoeg sonder ’n verdere las op die verminderde stemming. [3]
In België is die voormalige koloniale sekretaris luitenant-kolonel Christopher Bird op 91 oorlede. Toe die pensioen aangebied is, het hy £600 ’n jaar vir sy eie lewe en £300 vir sy vrou as hy eerste sou sterf gekies, eerder as £800 vir sy eie lewe alleen. Hy het in ruste geleef nadat sir Richard Plasket die sekretariaat op die 31ste van Augustus 1824 oorgeneem het. Die dood het saakgemaak omdat Bird die Kaap se siviele sekretaris onder Somerset was, en omdat die pensioen wat hy in 1824 gekies het hom oorleef het met die weduwee se £300. [4]
Die lig van die 1ste Junie, Ichaboe van die 21ste, en Currie vir Grey — Kolonie 1861
Drie vuurtorings was in aanbou aan die koloniale kus. Een op die Kaap die Goeie Hoop het eers op die 1ste van Mei 1860 ’n draailig gewys. Een op die heuwel by Port Elizabeth het op die 1ste van Junie van hierdie jaar in gebruik oopgegaan. Een op die Romeinse rots in Simon’s Baai, bedoel om die ou ligskip te vervang, het op die 16de van September in gebruik oopgegaan. Die Simon’s Baai-landingswerf en patentslip was in Augustus 1860 gereed en was van diens om klein vaartuie te herstel. Hofgeboue en gevangenisse is nog by die setels van magistratuur voorsien; riviere is oorbrug; paaie is verbeter. Die nuwe Somerset-hospitaal by Green Point, in 1859 begin, het nog in sy oop posisie gerys. Die ligte het saakgemaak omdat Port Elizabeth die grootste deel van die wol, huide en velle verskeep het, nie net uit die kolonie nie maar uit die land oorkant die Oranje, en omdat Simon’s Baai nog ’n vaste lig in plek van die ligskip nodig gehad het. [3]
Ichaboe is ’n rots minder as ’n myl in omtrek, waarvan die hoogste punt slegs 30 voet bo die see is. Dit is bedek met pikkewyne en ander seevoëls aangetref, en het ’n neerslag goeano gehad wat van 40 voet aan die noordekant tot 10 voet aan die suidekant gewissel het. Kaptein Benjamin Wade van die bark Douglas het op die 11de van November 1843 besit vir die koningin geneem, maar daardie daad is nie deur anneksasie gevolg nie. Behalwe deur daardie ongemagtigde neming is Ichaboe eers op die 21ste van Junie van hierdie jaar by die Britse besittings ingelyf, toe dit in opdrag van die regering vir die kroon van Engeland in besit geneem is. Nadat die oorspronklike massa skoongemaak is, het handelaars van Kaapstad die vars neerslae laat verwyder wanneer die voëls nie gebroei het nie. Die neming het saakgemaak omdat die rots in 1843–1845 ’n private goeano-stormloop gevoed het sonder om Britse grondgebied te word, en omdat die kroon nou die vars neerslae én die rots geëis het. [3]
Vroeg in hierdie jaar het Grey uitgetrek om Niemandsland persoonlik te besoek, om reëlings te tref vir die plasing van die Griekwas in die hooglande, en om die oorsaak van die aanhoudende onluste onder die stamme nader aan die see te vind. By King William’s Town het hy siek geword, en moes iemand in sy plek stuur. Sir Walter Currie, kommandant van die grensgewapende en berede polisie, was die man wat gekies is. Hy het die sending onderneem, en as eerste stap Faku besoek. Die eerwaarde Thomas Jenkins en die raadslede van die stam was by die onderhoud teenwoordig. Grey se rit, en daarna Currie s’n, het saakgemaak omdat die hoë kommissaris Adam Kok ’n strook langs die boonste waters van die Umzimhlava en Umzimvubu aangebied het, en omdat daardie aanbod nie beslis kon word sonder om te weet wie die hooglande werklik gehou het nie. [3]
Faku het gesê hy wil vrede hê, en het die Pondomisi, Baca’s en ander wat tussen hom en die berge woon, beskuldig as die oorsaak van die aanhoudende onluste. Hy het gedink die koloniale owerhede sou hulle beter in orde hou as hy kon, en hy het aangebied om die land tussen die Drakensberg en ’n lyn wat hy genoem het, van die Umtata-rivier tot die Umzimkulu, af te staan, op voorwaarde dat die regering van die Kaapkolonie dit sou regeer. Die lyn wat hy genoem het, is die suidoostelike grens van wat later Griekwaland-Oos sou heet, uitgesonder die distrik Mount Ayliff. Currie het dit noukeurig langs gery, en by sy terugkeer berig dat hy die stamme aan die bokant gretig gevind het om onder beskerming geneem te word, sodat hulle van Pondo-aanvalle bevry kon word. Die aanbod het saakgemaak omdat Faku meer land sou hou as wat hy ooit werklik beheer het, en omdat die vreemde stamme aan sy kant van die lyn aan die genade van die Pondos oorgelaat sou word. [3]
Die imperiale owerhede was in hierdie tyd gekant teen enige vergroting van die Kaapkolonie, of enige toename van Engeland se verantwoordelikhede in Suid-Afrika, en die voorwaarde wat Faku genoem het, kon nie uitgevoer word nie. Maar die Maitland-verdrag van 1844 is van hierdie tyd af behandel as van toepassing slegs op die land tussen die see en die lyn wat die Pondokaptein genoem het. Grey het Kok ’n groot en vrugbare strook langs die boonste waters van die Umzimhlava en Umzimvubu aangebied. Daardie aanbod, en Currie se rit ná Grey se siekte by King William’s Town, was die koloniale kant van dieselfde jaar se werk wat op die 26ste van Desember by Philippolis gesluit het. Teen September het Grey self Suid-Afrika gelaat. Die vertrek het saakgemaak omdat Moshesh lank in ontsag vir Grey se oog gestaan het, en omdat die hoë kommissaris se stoel leeg was toe die Vrystaat in September ’n landdros na Thaba Bosigo gestuur het. [3]
Mabolela van April, Jacobsdal van Februarie, en Reddersburg — Oranje-Vrystaat 1861
president Pretorius het die Bloemfontein-eed gehou, nie die noordelike een nie. Hy het daardie eed op die 8ste van Februarie 1860 afgelê, nadat Jacobus Nicolaas Boshof bedank het en ’n verkiesing Pretorius gekies het. Aan die begin van April het nog ’n konferensie tussen Pretorius en Moshesh plaasgevind, wat 3 dae geduur het en op ’n baie vriendelike wyse gevoer is. Dit is by Mabolela gehou, die woonplek van Moperi, naby Platberg. Die instelling van ’n gemengde hof op die grens is weer ter sprake gebring, toe Moshesh weer voorgegee het om met die president se siening saam te val, maar gevra het dat ’n ander plek as Merumetsu gekies moet word. Pretorius het geen beswaar gemaak nie, en die kaptein en sy raadslede het beloof om uitvoering aan die onlangse verdrag te gee. Die drie dae het saakgemaak omdat die verdrag van Aliwal-Noord van 1858 nog geen gemengde hof gehad het nie, en omdat Moshesh se beloftes by Moperi se huis die Vrystaat se laaste vriendelike lesing van daardie papier was voordat Van Soelen in September gery het. [3]
Die Basoeto’s was toe in besetting van baie plase in die distrik Winburg, en het die grens van die verdrag van 1858 geïgnoreer. Dit is by Mabolela bespreek, en Moshesh het onderneem om sy mense van plase wat aan burgers van die Vrystaat behoort het, terug te roep, maar hy was versigtig om nie te erken dat hy enige kennis van die lyn gehad het nie. Die grens tussen die Vrystaat en die Lesuto van Jammerbergdrif tot Paul Smit se Berg is egter tussen die twee partye gereël, deur ’n geringe wysiging van die ou lyn van majoor Warden, ten gunste van Moshesh. In hierdie geval het Moroko homself veronreg gevoel, en gekla dat grond gelyk aan 2 volgrootte plase van hom geneem is. Pretorius, in sy begeerte om Moshesh nie te beledig nie, het sommige beperkings op Moroko se verkryging van ammunisie geplaas. Die volksraad, so gou as hierdie sake voor hom gebring is, het stappe gedoen om dit reg te stel, want die lede was gretig om op goeie voet met die Barolong te bly. Die plase het saakgemaak omdat Winburg Vrystaatgrond onder die 1858-papier was, en omdat Moshesh se onderneming om sy mense terug te roep gegee is sonder om die lyn te erken. [3]
Ten spyte van die versteurde Basoeto-grens het die land vinnig in voorspoed gevorder. In die weste het die bevolking so bestendig toegeneem dat die volksraad in Februarie besluit het om nog ’n distrik suid van Boshof te vorm, waaraan die naam Jacobsdal gegee is. Bethulie is op die 15de van Februarie 1860 tot distrik verklaar; Bethlehem se eerste erwe is op die 3de van Maart van daardie jaar verkoop. Jacobsdal was die volgende westelike hof op dieselfde vooruitgang: meer plase, meer gelde, nog ’n landdrossetel tussen die Riet en die Vaal. Die nuwe distrik het saakgemaak omdat die weste vinniger gevul het as wat die Caledon-grens sou beslis, en omdat ’n landdros suid van Boshof beteken het die Vrystaat nou howe op die Riet én op die Caledon getel het. [3]
’n Bietjie later is die tweede gemeente van die Afgeskeie Gereformeerde Kerk by Vlakfontein in die Oranje-Vrystaat gestig. Daardie kerk het as ’n onafhanklike liggaam in die Suid-Afrikaanse Republiek bestaan van die 1ste van Augustus 1859, toe Dirk Postma se kerkraad die Potchefstroom-besluite verwerp het en slegs die psalms en berymings van 1773 in die openbare erediens gehou het. In Februarie van hierdie jaar het die kerkplek by Vlakfontein die naam Reddersburg gekry, en in November het die eerwaarde mnr. Beyer uit Holland aangekom en die eerste residensiële predikant geword. Van daardie datum af het die gemeenskap sy tweede gemeente en sy eerste Vrystaatse predikant suid van die Vaal gehad. Die benaming het saakgemaak omdat die gesange wat Postma se kerkraad in Augustus 1859 geweier het, nog by Reddersburg geweier is, en omdat ’n Hollandse predikant nou in ’n Vrystaatse preekstoel van daardie kerk gesit het. [3]
Van Soelen van September, die hinderlaag van Junie, en Venter van November — Oranje-Vrystaat 1861
In Februarie het Nehemia Grey weer gevra om “saam te stem in sy behoud” van die distrik waarin hy hom gevestig het, maar die goewerneur het geen antwoord gegee nie. Nehemia se vestiging in Niemandsland het die Basoeto’s in botsing gebring met die afdeling van die Pondomisi-stam onder Umbali, tussen wie en Faku, die bondgenoot van Moshesh, ’n langdurige vete was. In 1860 het vyandelikhede uitgebreek, maar die operasies was op ’n baie geringe skaal. In Junie van hierdie jaar het Masupha en Poshuli met ’n groot liggaam krygers na Nehemia se hulp gegaan, maar is in ’n hinderlaag getrek, en het byna al hul perde, baie gewere, en 30 of 40 man verloor. Die jaloesie van sy broers wat Letsie gevoel het, het verdere hulp oor die Drakensberg verhinder, en Nehemia se invloed daar is van hierdie tyd af grootliks verswak. Die hinderlaag het saakgemaak omdat Grey se onbeantwoorde brief van Februarie Nehemia sonder koloniale papier gelaat het, en omdat Letsie nie ’n broer oorkant die berge sou versterk nie. [3]
Sedert Casalis, Arbousset en Gossellin eers in die Lesuto verskyn het, het ’n geslag grootgeword, en die gevolge van die onderrig van hierdie sendelinge en dié wat hulle gevolg het, was oral in die land waarneembaar. Kleding, ysterware en saalmakerswerk van Engelse vervaardiging het grootliks in gebruik gekom. ’n Aansienlike handel is deur koloniste gedryf wat goedere uit Engeland ingevoer het vir wol, huide, mielies, en selfs koring. Die Franse sendelinge en Engelse handelaars was nie die enigste Europeërs in die Lesuto nie. ’n Aantal afvalliges, deserteurs uit die leër, swerwers, en manne van verlate karakter het hulle in die land gevestig. Hulle was besig met allerlei bedrog, het ’n smokkelhandel in gewere en ammunisie gedryf, buskruit vervaardig, in gesteelde perde gehandel, en oor die algemeen ’n ellendige voorbeeld van losbandigheid en misdaad gestel. Die handel het saakgemaak omdat dieselfde passe wat saalmakerswerk gebring het, ook gewere gebring het, en omdat Moshesh se mense van soveel gewere voorsien was as hulle nodig gehad het toe Van Soelen in September aangekom het. [3]
In September is mnr. Van Soelen, landdros van Bloemfontein, as spesiale kommissaris van die Vrystaatse regering na Thaba Bosigo gestuur om by Moshesh te vra wanneer hy sy belofte sou nakom om die Basoeto’s uit die distrik Winburg te verwyder, en of hy saamstem met sekere regulasies wat die Vrystaatse prokureur-generaal vir die instelling van die gemengde hof op die grens opgestel het. Moshesh het homself in daardie tyd in ’n posisie van sekerheid gevoel. Grey, vir wie se deurdringende oog hy altyd in ontsag gestaan het, het Suid-Afrika gelaat. Die Basoeto’s was van soveel gewere en soveel ammunisie voorsien as hulle nodig gehad het, en hoewel hulle nie geslaag het in ’n poging om kanonne te vervaardig nie, kon hulle etlike bruikbare veldstukke bekom. Met al die naburige stamme van enige belang was hulle op voet van noue vriendskap. Van Soelen se kommissie het saakgemaak omdat die drie dae by Mabolela ’n belofte opgelewer het, en omdat daardie belofte nou in Grey se afwesigheid getoets sou word. [3]
Onder hierdie omstandighede het Moshesh gesê wat hy bedoel het, sonder voorbehoud. Hy sou nie ’n grenslyn erken nie, en hy het geen voorneme gehad om sy onderdane van die Winburg-plase te onttrek nie. Wat die hof by Ha-bo’ Khotso betref, het hy dit geheel en al verwerp. Pretorius, het hy gesê, was vry om ’n polisiemag in sy eie land en onder sy eie mense te hê as hy wou; maar geen howe behalwe dié van hul eie kapteins was vir die Basoeto’s nodig nie. Die antwoord het nie net beteken dat hy die Vrystaat getrotseer het nie, maar dat hy nóg verdragte nóg beloftes sou hou wanneer dit hom gepas het om hulle te breek. Die Republiek was heeltemal nie in staat om sy regte af te dwing nie. Die antwoord het saakgemaak omdat Aliwal-Noord van 1858 en Mabolela van April nou as papier teen ’n landdros se onbeantwoorde kommissie gestaan het. [3]
In November het ’n moord in die distrik Winburg plaasgevind. Die jong man se naam was Philip Venter, en ’n seun van Moshesh se broer Mohali was daarin betrokke. Die sesde klousule van die verdrag van 1858 het vereis dat so ’n aanklag vir verhoor deur die Vrystaatse howe oorgegee moes word. Van Soelen is al vertel dat geen howe behalwe dié van hul eie kapteins vir die Basoeto’s nodig was nie. Die moord het saakgemaak omdat die verdrag se sesde klousule die Vrystaat se papier was vir ’n burger wat op die noordelike lyn doodgemaak is, en omdat Moshesh se September-antwoord daardie papier al gesluit het. [3]
Adam Kok van die 26ste Desember, £4,000, en Niemandsland — Oranje-Vrystaat 1861
Grey het gevoel dat hy moreel verplig was om iets vir Kok en sy Griekwas te doen. Hy het hulle daarom ’n groot en vrugbare strook land langs die boonste waters van die Umzimhlava- en Umzimvubu-riviere aangebied. Dit was deel van die gebied wat deur die Maitland-verdrag van 1844 onder Faku geplaas is, maar Faku het geen ander aanspraak daarop gehad as dié wat die verdrag gegee het nie. Geen stam van sy volk het ooit in enige deel daarvan gewoon nie. Langs die voet van die Kathlamba-berge was San die enigste inwoners, en nader aan die see was Bantoe-stamme van verskillende name, wat voortdurend met mekaar en met die Pondos geveg het. Natal het Faku verantwoordelik gehou vir veediefstal deur die hoogland-San; in 1850 het daardie nominale waardigheid hom 1,000 stuks vee gekos. Van daardie tyd af is die boonste deel van die Pondo-verdragstaat beskou as tot die hoë kommissaris se beskikking, en is dit gewoonlik Niemandsland genoem. Die aanbod het saakgemaak omdat Clerk se kansellasie van die verdragte in 1854 Kok sonder die Koningin se papier gelaat het, en omdat Grey hom nou ’n pad oos van die Drakensberg gegee het. [3]
Sedert 1854 het individuele Griekwa-eienaars in die distrik tussen die Riet en die Oranje plase aan Europeërs verkoop. Die nuwe bewoners, wat meestal emigrante uit die Kaapkolonie was, het dadelik onder die jurisdiksie van die landdros van Fauresmith gekom, en ná 6 maande se verblyf burgers van die Vrystaat geword. Adam Kok het uitsluitlike beheer oor die Griekwas in die distrik behou, en sy regering het besit van al die ontoegeëiende grond gehou. ’n Griekwa wat min of geen gebruik van die 6,000 of 7,000 akkers gemaak het wat hy sy plaas genoem het, kon selde ’n paar honderd goue soewereine of ’n hoop pronkerige handelsware weier wat hy dadelik kon geniet. Die tyd het dus vinnig nader gekom wanneer die Griekwas arm moes wees as hulle bly waar hulle was. Die verkope het saakgemaak omdat elke plaas wat na ’n Kaapse emigrant oorgegaan het, ná ses maande onder Bloemfontein se burgerrol oorgegaan het, terwyl Kok se regering nog die onverkoopte grond en die soewereine regte gehou het. [3]
Die Griekwas het ’n geselskap gestuur om die distrik wat Grey hulle aangebied het, te besigtig, en by ontvangs van ’n gunstige berig het hulle voorberei om te trek. Daar was geen gebrek aan kopers vir die plase wat tussen die Riet- en Oranjerivier agtergebly het nie. Daar was inderdaad soveel mededinging daarvoor dat hulle in baie gevalle merkwaardig hoë pryse behaal het, want hul posisie was ver van naturellelokasies. Nadat al die grond in besit van private individue verkoop is, het die Griekwa-stam, ongeveer 3,000 siele, insluitend heelwat swartes van verskillende stamme wat onlangs by hulle aangesluit het, gereed gestaan om as ’n liggaam na die nuwe tuiste te trek. Die besigtiging het saakgemaak omdat die trek nie ’n vlug was nie: die stam het eers verkoop, toe as ’n liggaam voorberei om te gaan, met Grey se strook as bestemming. [3]
Op die 26ste van Desember het Adam Kok en sy raad, deur hul agent Henry Harvey, ’n dokument geteken waardeur al die ontoegeëiende grond, tesame met die soewereine regte oor die geheel van hul besittings noord van die Oranje, aan die Vrystaat afgestaan is, teen ’n betaling van £4,000 sterling. Hierdie aankoop het die Vrystaat ’n groot toename in sterkte gegee, en dit het ’n vraagstuk opgelos wat 20 jaar lank ’n oorsaak van ergernis was. Clerk se kansellasie van die verdragte in 1854 het Kok sonder die Koningin se papier gelaat; Grey se aanbod van Niemandsland het hom ’n pad gegee; Harvey se handtekening op die 26ste het Bloemfontein die ontoegeëiende grond en die soewereine regte gegee wat Kok se regering gehou het. Die papier het saakgemaak omdat Philippolis die setel van Kok se regering noord van die Oranje was, en omdat die afstand van die 26ste nog nie ’n landdros daar gestasioneer het nie: daardie hof sou ’n vraag vir die volgende sitting van die volksraad wees. [3]
Schoeman van die 14de Januarie, die 13de Februarie, en stilte by die sluiting — Suid-Afrikaanse Republiek 1861
Burgerstryd in die Suid-Afrikaanse Republiek het in September 1860 begin. Pretorius het die noordelike presidentskap op die 10de van September 1860 bedank, toe die volksraad by Pretoria gehou het dat niemand president van albei republieke terselfdertyd kon wees nie. ’n Massavergadering by Potchefstroom op die 8ste en 9de van Oktober het daardie volksraad opsy gesit. Van 1,000 burgers het meer as 700 die besluite van daardie vergadering goedgekeur. Stephanus Schoeman het as waarnemende president diens aanvaar; Willem Janse van Rensburg het waarnemende kommandant-generaal geword; Philip Coetzer van Lydenburg het lid van die uitvoerende raad geword. ’n Komitee van vyf — D. Steyn, Preller, Lombard, Spruyt en Bodenstein — is aangestel om die besluite te laat uitvoer. Pretorius het die Bloemfontein-eed gehad en nie die noordelike een nie. Die Oktober-vergadering het saakgemaak omdat Schoeman die stoel gehou het by ’n volkstemming wat die raad ontslaan het wat hy nou moes trotseer. [3]
Op die 14de van Januarie het die volksraad wat deur die rewolusie ontbind is, op sommasie van waarnemende president Schoeman by Pretoria byeengekom. Hy het sy amp gehou by dieselfde gesag wat hierdie liggaam ontslaan het, tog het hy nou sy wettige bestaan erken. Die krygsraad van die Republiek het terselfdertyd by Pretoria byeengekom. Die komitee wat deur die Potchefstroom-vergadering aangestel is, was ook daar. Teenstand teen die volksraad is so sterk uitgespreek deur die meeste van dié wat só bymekaar gebring is dat die meerderheid van die lede ná ’n sitting van ’n paar uur bedank het. Die sitting het saakgemaak omdat Schoeman ’n liggaam byeengeroep het wat sy eie rewolusie afgeskaf het, en omdat daardie liggaam slegs ’n paar uur geduur het voordat dit gebreek het. [3]
As die waarnemende president ’n man van gesonde oordeel was, sou hy hierna ten minste die sake laat rus het. In plaas daarvan, met sy goedkeuring, het die volksraad weer onder beskerming van ’n gewapende mag byeengekom, en regsgedinge teen die Potchefstroom-komitee beveel. Op die 13de van Februarie is die lede van die komitee vir oproer verhoor. Die hof het uit twee landdroste bestaan, van wie een Cornelis Potgieter van Lydenburg was, hul bitterste politieke opponent. Die beskuldigdes is deur ’n jurie skuldig bevind, toe mnre. Steyn, Preller, Lombard en Spruyt elkeen tot ’n boete van £100 gevonnis is, en Bodenstein tot ’n boete van £15. Die verhoor het saakgemaak omdat ’n hof vol ’n politieke opponent die Potchefstroom-komitee as oproerig behandel het, en omdat daardie boetes, nie ’n nuwe verkiesing nie, Schoeman se antwoord op die 700 stemme was. [3]
Hierdie optrede het groot beroering dwarsdeur die Republiek veroorsaak. ’n Hof van 12 lede is deur die volk verkies om sake te beslis, maar buiten etlike veranderinge in die uitvoerende raad het dit niks gedoen nie. Toe het waarnemende president Schoeman, om sy gesag te steun, ’n gewapende mag byeengebring, wat hy onder die bevele van mnr. J. C. Steyn geplaas het. Hierop het kommandant Paul Kruger van Rustenburg die burgers van sy distrik opgeroep, en na Pretoria gemarsjeer met die voorneme om Schoeman uit te dryf en ’n beter regering te vestig. Kruger se mars het saakgemaak omdat twee gewapende partye nou by die setel van regering teenoor mekaar gestaan het, en omdat die boetes van Februarie nie die vraag gesluit het wat hulle moes sluit nie. [3]
Om burgeroorlog te voorkom, het ’n aantal invloedryke manne wat in en naby Pretoria woon, tussengekom. Op hul aanbeveling is 3 manne uit elk van die kommando’s verkies om ’n hof te vorm om te beslis wat gedoen moes word, en Pretorius is versoek om as voorsitter op te tree. Hierdie hof het besluit dat ’n nuwe volksraad verkies moes word, voor wie se besluite almal moes buig; dat die bestaande regering in amp moes bly tot die byeenkoms van die nuwe volksraad; dat die vervolgings vir politieke oortredings moes staak; en dat die gewapende burgers dadelik na hul huise moes terugkeer. Hierdie besluite is uitgevoer. Die kommandante het hul magte ontbind, en by die sluiting van die jaar 1861 was alles weer stil. Die hof het saakgemaak omdat Pretorius, wat Bloemfontein gehou het en nie Pretoria nie, die man was wat albei kommando’s nog as voorsitter sou neem, en omdat stilte by die sluiting van die jaar Schoeman in die stoel gelaat het tot ’n nuwe raad kon sit. [3]
Umtonga van Februarie, Sirayo van die 28ste Maart, en Panda van die 5de Augustus — 1861
In Februarie het Umtonga, ’n seun van Panda, uit Zoeloeland gevlug en beskerming by die landdros van Utrecht gesoek, omdat Cetewayo pas twee lede van die heersende familie doodgemaak het, en hy vir sy lewe gevrees het. Hy het nog ’n seun van Panda en twee indunas by hom gehad. In Junie 1860 het J. H. Grobbelaar ’n kommissie aangestel om met die Zoeloe’s te reël vir die oprigting van bakens langs die grens, en om Cetewayo as erfgenaam van die kapteinskap te erken. Die kommissie moes ook probeer om ’n afstand van grond rondom St. Lucia-baai, en van ’n pad na daardie hawe, te bekom. Dit het bestaan uit Nicholas Smuts, landdros van Utrecht, Andries Spies, Cornelis van Rooyen, Pieter Lavras Uys, en W. H. Uys. Dit het geen onmiddellike stappe in daardie sake geneem nie, maar dit het die erkende gesag op die grens gebly om met die Zoeloe’s te handel. Die vlug het saakgemaak omdat ’n seun van Panda nou in ’n republikeinse drostdy was, en omdat Cetewayo se doodslae Umtonga ’n stuk gemaak het wat Pretoria kon gebruik soos Panda eens teen Dingaan gebruik is. [3]
’n Paar weke later het Cetewayo ’n boodskap aan landdros Smuts gestuur waarin hy hom bedank het vir “die aanhouding van die vlugtelinge,” en aangebied het om die mense van Utrecht ’n strook grond as geskenk te gee as hulle dit nodig het. Die oogmerk van die kaptein was duidelik. Hy wou verhoed dat Umtonga teen hom gebruik word op dieselfde wyse as waarop sy vader Panda teen Dingaan gebruik is. Die mense van Utrecht het al meer grond gehad as wat tienmaal hul getal met voordeel kon beset, maar hulle was baie bereid om hul grens uit te brei. By ontvangs van Cetewayo se boodskap het die kommissie ’n openbare vergadering byeengeroep, wat by ’n plek genaamd Waaihoek gehou is. Die vergadering het besluit om Cornelis van Rooyen te stuur om te verneem wat die kaptein wou hê en wat hy voorgestel het om te gee. Die aanbod het saakgemaak omdat Utrecht ’n strook sonder ’n oorlog kon neem, en omdat die prys wat genoem is die vlugtelinge was, nie ’n geveg nie. [3]
Van Rooyen het na die kraal Ondini gegaan, waar hy Cetewayo ontmoet het, wat aangebied het om ’n strook grond langs die grens van Utrecht tot by ’n sekere lyn wat genoem is, af te staan, as die vlugtelinge en hul vee oorgegee word. Van Rooyen was geneig om die voorstel gunstig te beskou, mits die lewens van die vlugtelinge gespaar word. Cetewayo het beloof dat geen leed hulle sou oorkom nie. Daar is toe gereël dat Van Rooyen sou terugkeer en aan die Utrecht-mense berig, en dat Cetewayo ’n antwoord by die kraal van die kaptein Sirayo sou afwag, waar hy ’n groot mag byeengebring het. By aflewering van Van Rooyen se berig het die grenskommissie na Sirayo se kraal gegaan, en op die 28ste van Maart, in die naam van die Suid-Afrikaanse Republiek, Cetewayo formeel as erfgenaam van die Zoeloe-kapteinskap erken, en met hom as die werklike heerser van Zoeloeland onderhandel. Hulle het ingestem om Umtonga en die ander vlugtelinge oor te gee, op Cetewayo se eie belofte en die stuur van twee manne van aansien na Utrecht om openlik te beloof dat hul lewens gespaar sou word, en Cetewayo het ingestem om daarvoor die grond wat hy genoem het, af te staan. Die 28ste het saakgemaak omdat die Republiek met die seun onderhandel het, nie met Panda nie, en omdat die erfgenaam se merk met die broers in Utrecht betaal sou word. [3]
Cetewayo het Gebula, wat 20 jaar lank die erkende amptelike Zoeloe-boodskapper was, en die kaptein Sirayo gestuur om die formele belofte te maak wat die grenskommissie vereis het. Op die 1ste van April het ’n vergadering van die mense van Utrecht by Waaihoek plaasgevind, waarby die Zoeloe-boodskappers teenwoordig was. Cetewayo, met ’n sterk leër, was nie ver nie, en daar is algemeen geglo dat hy die distrik sou inval as sy broers nie onder sy toesig geplaas word nie. Aan die ander kant is die veiligheid van die vlugtelinge beloof, en ’n waardevolle strook grond aangebied, as hulle oorgegee word. Dit het nie lank geneem om te besluit watter koers gevolg moes word nie. Umtonga en sy gevolg is na Cetewayo gestuur, en tot eer van die Zoeloe-kaptein het hy sy woord streng gehou en geen leed aan enige van hulle gedoen nie, hoewel ’n noukeurige wag oor hul bewegings gehou is. ’n Afvaardiging van die Utrecht-vergadering het hom besoek, en op die 3de van April het hy sy merk aan ’n formele akte van afstand van die ooreengekome grond geheg. Drie van sy broers — Uhamu, Siwedu en Siteku — het ook hul merke aan die dokument geheg. Die 3de het saakgemaak omdat die strook nou op papier onder Cetewayo se merk was, en omdat die vlugtelinge lewendig in Zoeloeland terug was. [3]
Terwyl hierdie gebeure plaasgevind het, was die mense van Natal in ’n toestand van opgewondenheid, omdat hulle nie geweet het vir watter doel die groot leër onder Cetewayo so naby hul grens saamgetrek is nie. ’n Militêre mag is in gereedheid gebring om ’n inval af te weer, toe die Zoeloe-kaptein ’n vreedsame boodskap gestuur het dat dit slegs ’n groot jagparty was wat hy by hom gehad het. Dit alles het gebeur sonder dat Panda, die nominale hoof van die stam, geraadpleeg of selfs daarvan in kennis gestel is. Die Utrecht-mense het nou oorweeg dat die geldigheid van die afstand later bevraagteken kon word as enige ongeluk Cetewayo sou tref, en dat dit daarom raadsaam sou wees om Panda se goedkeuring te bekom. Die man wat waarskynlik die meeste invloed by hom sou hê, was president Pretorius van die Oranje-Vrystaat; want die Zoeloe-kaptein kon republikeinse instellings nie begryp nie, maar het ’n diepgewortelde eerbied gehad vir die seun en erfgenaam van die beroemde kommandant aan wie hy sy lewe én sy posisie te danke gehad het. Deur bemiddeling van die waarnemende regering by Pretoria is gereël dat ’n afvaardiging, bestaande uit advokaat Proes en mnre. Steyn en Viljoen, Bloemfontein sou besoek, nominaal om terme van unie tussen die twee republieke te bespreek, of, by mislukking daarvan, die geskil oor die Vaalrivier-grens te beslis, in werklikheid om Pretorius te versoek om hulle na Panda se kraal te vergesel. Die afvaardiging het saakgemaak omdat Panda se merk die ontbrekende papier was, en omdat slegs Pretorius in staat geag is om dit te bekom. [3]
Op die 17de van Mei het president Pretorius, vergesel van mnre. Proes, Steyn en Viljoen, Bloemfontein gelaat. By Harrismith het ’n kommissie van die Vrystaat by hulle aangesluit, en ’n vrugtelose poging is aangewend om ooreen te kom of die Kliprivier of die boonste Vaal die grens tussen die twee republieke moes vorm. Die president en sy metgeselle het daarna na Panda se kraal gegaan, en ’n onderhoud met daardie kaptein gehad. Ná ’n uitruiling van versekerings van vriendskap is die oogmerk van die sending bekend gemaak, toe Panda sy toestemming tot die reëling betreffende die grond gegee het. Die akte van afstand wat Cetewayo geteken het, is nie saam met die afvaardiging gebring nie, maar Panda het beloof om sy merk daaraan te heg wanneer dit ook al na hom gestuur mag word. Die president het toe via Potchefstroom na Bloemfontein teruggekeer, waar hy op die 31ste van Julie aangekom het. ’n Paar weke later het ’n kommissie, bestaande uit mnre. T. Potgieter, J. F. van Staden en C. J. van Staden, Panda besoek, en op die 5de van Augustus het die kaptein sy merk aan ’n dokument geheg wat die afstand deur sy seun bekragtig het. Of enige bespreking oor St. Lucia-baai plaasgevind het, is nooit bekend nie; maar as ’n voorstel om grond daar af te staan aan die Zoeloe-kaptein gemaak is, is dit beslis verwerp. Die lyn wat die grens van die grond by die distrik Utrecht gevoeg gevorm het, het van Rorke’s Drift aan die Buffelsrivier, oor ’n reeks heuwels, tot ’n punt aan die Pongolo geloop. Dit is in 1861 nie met bakens afgemerk nie. Die 5de van Augustus het saakgemaak omdat Panda se merk die papier gesluit het wat Cetewayo op die 3de van April geteken het, en omdat die strook van Rorke’s Drift tot die Pongolo nog geen bakens gehad het toe die jaar geëindig het nie. [3]