Boer History1769 aan die Kaap die Goeie Hoop: Pokke verdwyn, Faber te Stellenbosch, die Zwartberg-grens en eerste perde na Madras
Negentiende jaar: Kasteelkontinuïteit — 1769
Kalender 1769 het oopgegaan in die negentiende jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná sewentien jaar van huwelik dood en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef; Maart 1767 het hom tot gewone raadslid verhef, met slegs die goewerneur-generaal en die direkteur-generaal bo hom buite Europa. Die agtiende jaar het gesluit met ’n Maart-vrede wat die oorlogstydse voorsieningsbloei beëindig het, ’n vloed wat Stellenbosch etlike ure op die 30ste van Mei bedreig het, ’n winterrooftog in die Bokkeveld wat Hermanus Vos doodgemaak het, ’n klippier by Simonstad, en ’n Deense besmetting wat nog nie heeltemal verdwyn het nie. Die negentiende het oopgegaan met dieselfde binneste stoele: Jan Willem Cloppenburg het die tweede stoel as sekunde gesit, nie meer waarnemend nie; Joachim van Plettenberg het die fiskaal se pen gesit, agt-en-twintig jaar oud toe hy geland het, ’n Frieslandse baron met Cornelia Charlotte Feith; Jacobus Johannes le Sueur het Stellenbosch nog gesit toe die jaar oopgegaan het; Joachim Frederik Mentz het die gehuggie gesit wat Horak gelaat het; Jan Frederik Kirsten het die winterhawe met die titel van resident gesit, nou met ’n klippier. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n negentiende jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Sy huis is van die ander onderskei slegs deur die sentries by die deur en deur die trompet wanneer hy aan tafel gaan sit het. Dit het langs ’n gracht gestaan, oorskadu met kastaiingbome. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die negentiende jaar het daardie sterkte getoets op ’n Januarie-kommando wat ’n San-groep in die Bokkeveld omsingel het, op ’n Deense oorblyfsel wat eers in April heeltemal verdwyn het, op ’n Junie-bevordering wat ’n nuwe landdros te Stellenbosch gesit het, op ’n Desember-kommissie wat die Zwartberg as skeidslyn geneem het, en op ’n Kersfeesversending perde na Madras—terwyl ’n goewerneur al agt-en-sestig, dikwels aan sy bed gebind ná die sestiende jaar se wanhoop, as gewone raadslid sonder sy vorige krag gesit het. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die negentiende jaar se opening net soveel as nuutheid van landdros, grens en perde. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly—Cloppenburg bevestig, Plettenberg in sy tweede Kaapse kalender, Hemmy se waarnemende fiskaal lank gesluit. Europeërs en Khoikhoi het in die ou distrikte op vriendelike voet saamgeleef, maar af en toe is die vrede deur San rowers versteur. Grond is nog aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Genoeg grond het nog gelyk of dit oorbly. Veeplase in die buitenste distrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akker nie, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike gehuggie van Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede geplaas is, naby die sameloop van die Sonderend, was nog die openbare boot op daardie pad. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode, en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit. Ds. Johannes Appeldoorn, sedert Oktober 1753 te Stellenbosch gestasioneer, het nog daardie dorp gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren was nog onder Remmerus Harders. Gekombineerde kerkrade het al in 1759 opgehou; hul reiskoste sou nie in die negentiende jaar op die gemeentes sit nie. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van beide geslagte en alle ouderdomme as 5,510 gegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6,279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5,128 gegee, en van hul slawe as 5,787. Geen later telling het in 1769 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n bestendige toetrede tot die koloniale bevolking deur Kompanjiesdienaars wat hul ontslag geneem het. Die syfers, hoewel hulle nie as volstrek akkuraat vertrou kan word nie, gee nog die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 963 Europeërs en 1,109 swartes begrawe. By die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland as in 1713—in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste parallel gevoel, en in die ooste tot die Groot-Vis. Voor midsummer het dit heeltemal uitgesterf. Die negentiende jaar het dus nog binne twee skadu’s geleef: die 1755-grafte, en die Deense besmetting van 1767 wat tussen agtien en negentienhonderd persone aangeval en 179 Europeërs, 145 vryswartes en 251 slawe doodgemaak het. Sporadiese gevalle het deur die somer van 1767–8 geloop. Eers in April 1769 het die siekte heeltemal verdwyn. Openbare sowel as private onderneming het verslap. Kompanjiesboeke het al die kwartaallikse 600 gulden gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel sonder daardie Hollandse huishoudelike eis gesit, dikwels aan sy bed gebind. ’n Bevestigde sekunde het die tweede gesit. ’n Fiskaal-onafhanklik het die hooggeregshof in sy tweede Kaapse kalender gesit. ’n Landdros van vyf Kaapse winters het Stellenbosch nog gesit toe Januarie oopgegaan het. ’n Landdros van drie Kaapse somers het Swellendam gesit. [3] [7] [9]
Uitwaarts het die grondregime nie verander nie. Veeplase van vyf of ses duisend akker het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit ingevorder kon word, het £5 gebly ná die vyftienjaar-erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame bymekaargehou het, het hul eie regering behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidings verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgetrek en diens geneem soos hulle lus gehad het. Die howe was oop vir hul beskerming. Dirk Marx se verslag, ná die Doddington-wrak ontvang, dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnota gebly. Kalender 1769 het geen tweede Beutler-skaal-tog en geen tweede Hop-karavaan bygevoeg nie. Wat dit bygevoeg het, was ’n Januarie-kommando ná twee Bokkeveld-plase skoongemaak is, ’n April-einde aan die Deense pokke, ’n Junie-landdros te Stellenbosch, ’n Desember-lyn langs die Zwartberg, en ’n Kersfeesskip perde vir Madras. In die Republiek het prins Willem V al in 1766 mondig geword en as stadhouer gesit. Die Kaap het nog onder die Seventien en ’n goewerneur al gewone raadslid gesit. Gemiddelde uitvoere oor Tulbagh se een-en-twintig jaar sou later as 11,791 muids koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 leggers gewone wyn getel word, met botter na Indië sedert 1754 gemiddeld 22,322 pond ’n jaar. Die negentiende jaar het gesit ná ’n vyftiende wat byna geen oes gehad het en rys gekoop het om te vergoed, en ná ’n sestiende en sewentiende wat nie onder die droogtejare van die een-en-twintig genoem is nie. Daardie genoemde jare was 1755, 1756, 1763, 1764 en 1771; 1765 het daardie droogte voortgesit. 1769 was nie onder die jare wat toe as droogte beskryf is nie. Die Kasteel het nog binne die gemiddelde gesit, met ’n betalende reede wat nie vir pokke, kommando of ’n nuwe landdros gestop het nie. Hugenote-valleie van Drakenstein, Franschhoek en Val du Charron het nog vrugte en graan na Tafelvallei gestuur; veeboere wat die Witsenberg na die Warm Bokkeveld oorgesteek het, het nog die troppe gesit waaragter Januarie-kommando’s gery het. [3] [4] [7]
Januarie-kommando ná die Bokkeveld-rooftogte
In die winter van 1768 het ’n groep San die vee van Pieter Loubser van sy plaas in die Bokkeveld weggevoer. ’n Europeër genaamd Hermanus Vos en ’n paar Khoikhoi het die rowers agtervolg, maar toe hulle ingehaal is, het die San omgedraai en Vos met gifpyle doodgemaak, waarop die Khoikhoi teruggetrek het. Landdros Van Schoor het ’n kommando opgeroep, wat onder bevel van Dirk Koekemoer geplaas is. Die kommando het drie weke sonder sukses na die San gesoek, en toe ontbind. Daardie leë drie weke het in die nuwe jaar oorgesit. In Januarie 1769 is die plase van Nicholas Loubser en Willem Engelbrecht op dieselfde wyse van vee gestroop. By dié geleentheid het ’n kommando haastiger byeengekom; die San is omsingel, en almal is geskiet. [3]
Die Januarie-werk was dus nie ’n nuwe grensoorlog nie. Dit was die winterrooftog in die somer voltooi, deur ’n kommando wat nie drie weke gewag het nie. Die Bokkeveld het hierdie patroon al gesien. In 1754 is Jacobus Gildenhuis se vee van sy plaas daar weggevoer; bure—Koekemoer onder hulle—het agtervolg, ses-en-twintig geskiet, agt gewond, en byna al die vee herwin, waarna die San in daardie streek beloof het om van roof af te sien. Veertien jaar later het die belofte nie gehou nie. Vos was dood. Koekemoer se drie weke het niemand gevind nie. Januarie het die groep op twee verdere plase gekry en dit nie laat gaan nie. Almal is geskiet. Daardie sin is die Januarie-rekord. Dit noem nie ’n veldkorporaal van die later Van Jaarsveld-stempel nie, en dit tel nie ’n getal behalwe almal nie. Die Kasteel het ’n geslote rekening ontvang waar die agtiende jaar ’n oop een ontvang het. [3]
Onder Tulbagh het die inheemses in die ou distrikte die koloniste baie min lastig geval. Khoikhoi-stamme wat nog in kompakte liggame binne die perke van die Europese nedersetting bymekaargehou het, het hul eie regering behou, hoewel hul kapteins in die praktyk deur die Hollandse owerhede aangestel is. Slegs wanneer Europeërs of slawe ook betrokke was, is hulle aan koloniale reg onderwerp. Die groter getal het hul ou stamonderskeidings verloor en geen kaptein van hul eie ras erken nie. Baie het as afhanklikes van boere geleef, of in die land rondgetrek en by tye diens geneem soos hulle lus gehad het. Hulle was noodwendig aan koloniale reg onderwerp selfs in sake wat hul verhouding tot mekaar geraak het. Daar was gevalle van harde en onregverdige behandeling van Khoikhoi deur koloniste, veral op die afgeleë grens; maar die howe was oop vir hul beskerming, en die swaar vonnisse wat teen Europese misdadigers in sulke sake opgeteken is, bewys dat die wet nie ’n dooie letter was nie. Die regering, omdat dit gewild was, was sterk; onderdrukking op enige groot skaal kon slegs in tye van anargie plaasvind. Grond is aan koloniste toegeken sonder om hulle te raadpleeg. Daar was nog genoeg grond vir hulle en hul vee oorgelaat, sodat hierdie vraag nie ’n dringende een was nie. [3] [4]
Met San was daar af en toe botsings. Die regering was begerig om te verhinder dat Khoikhoi gewere en perde in die hande kry, omdat baie wat die olifantjagters vergesel het, kundige skuts geword het en gevaarlik vir die vrede van die kolonie kon wees as hulle berede en gewapen was. In 1755 het sommige Khoikhoi in die distrik Swellendam etlike perde en ’n paar muskette as loon van burgers verkry, waarop die landdros opdrag gekry het om die verbode eiendom op ’n vriendelike wyse in ruil vir iets anders te probeer verkry, en sulke dade in die toekoms streng te verbied. Januarie 1769 was nie daardie Swellendam-saak nie. Dit was ’n Bokkeveld-veeroof wat met skote voltooi is. Dieselfde berge wat Gildenhuis herwin en Loubser verloor gesien het, het nou twee verdere plase skoongemaak en ’n groep omsingel gesien. Veeboere wat deur die Klein-Bergrivier-kloof in die vallei van Tulbagh gegaan het, en van daar in die Warm Bokkeveld, het nog daardie plase gesit. ’n Militêre stasie is eers onder daardie berge geplaas om setlaars se vee te bewaak. Die Januarie-kommando was daardie wag in burgerlike vorm, haastiger byeengebring as Koekemoer s’n, en hierdie keer nie leeg nie. [3] [7]
Die negentiende jaar se eerste maand het dus ’n 1768-rekening gesluit eerder as ’n nuwe oorlog oopgemaak. Pieter Loubser se verlies, Vos se dood, en Koekemoer se drie weke het deur die Kaapse somer gesit terwyl sporadiese pokkegevalle nog geloop het. Januarie het op twee plase met dieselfde van en ’n buurman geantwoord. Die hele groep is geskiet. Vee wat gestroop is, is nie as herwin gelys in die sin wat die rooftog gesluit het nie. Wat die Kasteel opgeteken het, was dat die rowers nie weggekom het nie. Le Sueur het Stellenbosch nog gesit toe daardie kommando gery het; Faber het die drosdy nog nie oorgeneem nie. Die Januarie-werk is onder die ou landdros se distrik gedoen, in dieselfde Bokkeveld wat Koekemoer se naam al geleer het, en dit is gedoen voordat die Deense oorblyfsel heeltemal verdwyn het. [3]
Pokke verdwyn — April 1769
In 1767 is die pokke weer in die kolonie ingebring. By dié geleentheid is dit deur ’n Deense skip op die terugreis na Europa ingevoer. Van Mei tot November het dit in Kaapstad geheers, maar danksy voorsorgmaatreëls is slegs ’n paar gesinne in die plattelandse distrikte daardeur aangeval. In 1713 en 1755 het dit heeltemal uitgesterf wanneer die warm weer ingetree het; maar daar was sporadiese gevalle dwarsdeur die somer van 1767–8, en eers in April 1769 het dit heeltemal verdwyn. Altesaam tussen agtien en negentienhonderd persone is aangeval, van wie honderd nege-en-sewentig Europeërs, honderd vyf-en-veertig vryswartes en tweehonderd een-en-vyftig slawe gesterf het. Die verwoesting van die siekte was dus gering vergeleke by vroeër jare. Vyfhonderd vyf-en-sewentig dooies was nie Tafelvallei se 963 Europeërs en 1,109 swartes van Mei–Oktober 1755 nie. Dit was nog ’n Deense skip in ’n betalende baai, en dit was nog in die negentiende jaar toe die laaste gevalle gesluit het. [3] [9]
Voorsorg het die plattelandse distrikte byna skoon gehou. Dit was die verskil van 1755, toe die siekte in Tafelvallei ’n kwaadaardige vorm aangeneem het en verder binneland as in 1713 versprei het—in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste parallel gevoel, en in die ooste tot die Groot-Vis. Hop se karavaan, in 1762 terug, het al vasgestel dat die 1755-pokke in Groot-Namakwaland versprei en baie lewens gekos het. Die Deense oorblyfsel van 1767–69 het nie daardie binnelandse sin geskryf nie. ’n Paar gesinne in die platteland is aangeval. Kaapstad het die heersing van Mei tot November 1767 gedra. Sporadiese gevalle het daarna deur ’n hele Kaapse somer en ’n tweede Kaapse winter geloop, en eers in April van die negentiende jaar het die besmetting heeltemal verdwyn. Tussen agtien en negentienhonderd aangeval, 575 dood: 179 Europeërs, 145 vryswartes, 251 slawe. Die rekenkunde is dieselfde of dit as ’n geringe verwoesting langs 1755 getel word of as 575 grafte in ’n dorp wat vreemdelinge al Kaapstad begin noem het. [3] [7]
Openbare sowel as private onderneming het onder daardie oorblyfsel verslap. Die groei van die kolonie, wat Tulbagh se energie op nuwe strate, ’n eikeheining om die parade, hernieude fonteine, ’n stadhuis, ’n verhoogde kerktoring, herstelde vestings, ’n Soutrivier-battery, ’n Simonstad-hospitaal en klippier, en ’n sierliker Stellenbosch-drosdy gerig het, is onderbreek. Die spore wat die siekte agtergelaat het, was nie moeilik om uit te wis sodra April dit gesluit het nie. Vyfhonderd vyf-en-sewentig dooies was nog 575. ’n Goewerneur al agt-en-sestig, dikwels aan sy bed gebind, het daardie sluitingsmaand gesit soos hy die opening van die besmetting gesit het. Die taverne van die seë het nie vir ’n Deense oorblyfsel gestop nie. Sewentig skepe ’n jaar op die een-en-twintigjaar-gemiddelde het nog beesvleis, wyn, water en ’n hospitaalsaal nodig gehad. Wat verslap het, was die burgerlike stoot wat strate uitgelê en die eikeheining geplant het. April 1769 het daardie stoot sy gewone lug teruggegee. [3] [9]
Die negentiende jaar het dus oopgegaan met die laaste van die Deense gevalle nog moontlik, en sy eerste kwartaal gesluit met geen. Januarie se kommando het gery terwyl die oorblyfsel nog gesit het. April het dit beëindig. Tussen daardie twee maande het die Kasteel nie ’n tweede pokkeplakkaat van die 1755-soort uitgevaardig nie. Voorsorg wat al in die dorp geneem is, was genoeg om die platteland byna skoon te hou. Die vergelyking met vroeër jare was die amptelike troos: geringe verwoesting. Die vergelyking met ’n betalende baai was die ander feit: 575 dooies ná ’n Deense skip op die terugreis na Europa by ’n taverne ververs het wat Engels en Frans gelyk behandel het. Clive het al twee keer gekom en gegaan. Die abbé de la Caille, Bougainville, Bernardin de St. Pierre, Sparrman, Thunberg, Stavorinus, Allemand—die vooraanstaande lys het vroeër kalenders gesit. April 1769 het ’n stiller sluiting gesit: die besmetting het heeltemal verdwyn. [3] [9]
Faber landdros van Stellenbosch — Junie 1769
In Junie 1769 is Jacobus Johannes le Sueur bevorder. Lucas Sigismundus Faber het hom as landdros van Stellenbosch en Drakenstein opgevolg. Die stoel het ’n kort moderne lyn gehad. Ná die dood van Pieter Lourens is Adriaan van Schoor in September 1748 aangestel. In Augustus 1763 is Van Schoor na ’n amp in Kaapstad bevorder, en Le Sueur het hom opgevolg. Le Sueur het die aanstelling tot Junie 1769 gehou. Faber het ’n dorp oorgeneem wat tydens Tulbagh se administrasie aansienlik vergroot en in voorkoms verbeter is. Op die 31ste van Oktober 1762 is die drosdygeboue deur vuur vernietig, maar hulle is kort daarna in ’n sierliker styl herbou. Op die 30ste van Mei 1768 is veel skade aan die dorp deur ’n vloed aangerig, wat etlike ure die algehele vernietiging van die plek gedreig het. Dieselfde ding het een keer vantevore gebeur—op die 13de van Oktober 1716. Om soortgelyke rampe in die toekoms te voorkom, is die loop van die rivier verleg, volgens planne wat die heemraad Martin Melk verskaf het, onder wie se toesig die werk uitgevoer is. Faber het dus ’n sierliker drosdy langs ’n verskuiwe rivier gesit, nie die verbrande kamers van 1762 en nie die vloedstraat van Mei 1768 nie. [3] [9]
Swellendam het ’n blote gehuggie gebly. Om toegang daarheen van die Kaap te vergemaklik, is in 1757 ’n pont op die Breede-rivier geplaas, naby die sameloop van die Sonderend. In 1766 het Horak uit die Kompanjiesdiens getree en burger geword, waarop Joachim Frederik Mentz, wat vantevore sekretaris van die distrik was, as landdros aangestel is. Mentz het daardie stoel in Junie nog gesit toe Stellenbosch verander het. Die twee buitenste distrikte het dus nie langer ’n deurlopende paar gedeel nie. Le Sueur se ses Kaapse winters het gesluit. Faber se eerste Kaapse winter as landdros het oopgegaan. Mentz, al drie somers in die gehuggie, sou saam met Faber op die Desember-kommissie sit wat die Zwartberg as skeidslyn geneem het. Die Junie-bevordering was nie ’n grenshervorming nie. Dit was ’n Kasteelbevordering wat ’n nuwe naam op die Stellenbosch-bank gesit het betyds vir daardie kommissie. [3]
Nie slegs in die dorp nie, maar ook in die plattelandse distrikte, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Simonstad is vergroot: pakhuise gebou, ’n klippier gemaak, ’n groot hospitaal opgerig. Stellenbosch is uitgebrei, en toe die drosdy in 1762 afgebrand het, het ’n nuwe en ruimer gebou ontstaan. Faber het daardie energie se baksteen geërf, nie sy eerste stoot nie. Die negentiende jaar se midsomerstoel te Stellenbosch was ’n sierliker gebou, ’n verlegde rivier, ’n dorp in voorkoms verbeter, en ’n landdros nuut op die bank. Appeldoorn het nog die Stellenbosch-preekstoel gesit, soos hy sedert Oktober 1753 het. Gekombineerde kerkrade het nog nie byeengekom nie. Die heemrade wat met Le Sueur gewerk het, het nou met Faber gewerk. Twee van hulle sou in Desember ry saam met twee van Swellendam en die twee sekretarisse. Junie het die naam op die kommissie gesit voordat Desember die berg genoem het. [3] [9]
Le Sueur se bevordering was die Kasteel se gewone beweging van ’n geslaagde landdros na Kaapstad, soos Van Schoor s’n in Augustus 1763 was. Die distrik het nie vakant gesit nie. Faber is in dieselfde maand aangestel. Die Januarie-kommando het al onder Le Sueur se oorblywende maande gery. Die April-einde van pokke het die dorp al sy gewone lug teruggegee. Junie het die handtekening op die drosdybriewe verander. Van Junie af was die verste plase wat ’n Desember-kommissie sou inspekteer Faber s’n noord van watter lyn daardie kommissie ook al sou kies, en Mentz s’n suid daarvan. Die Zwartberg was nog nie as daardie lyn genoem nie. Die Junie-feit was slegs dat Stellenbosch ’n nuwe landdros gehad het, en dat Swellendam nie. [3]
Zwartberg-grenskommissie — Desember 1769
In Desember 1769 is ’n kommissie bestaande uit Lucas Sigismundus Faber, landdros van Stellenbosch, Joachim Frederik Mentz, landdros van Swellendam, twee heemrade uit elke hof, en die twee sekretarisse, opgedra om ’n permanente grens tussen die twee distrikte neer te lê. Die Zwartberg-reeks is as ’n goeie skeidslyn bepaal, die land noord daarvan aan Stellenbosch toegeken, en dié suid daarvan aan Swellendam. Die kommissie moes ook die verste plase inspekteer en die stand van sake op die grens vasstel. [3]
Hulle het berig dat hulle tussen die Gamtoos en Visrivier baie mense met groot troppe vee gevind het wat geen huur aan die Kompanjie betaal het nie, en ander wat vir ’n plaas binne koloniale perke betaal het, maar wat met hul vee rondgetrek het waar hulle wou. Hulle het ook rede gehad om te glo dat, ten spyte van ’n plakkaat wat die koop van vee by inheemses verbied het, ’n groot handel met die Xhosa aan die gang was, want hulle het ’n platgetrapte wapad van Swellendam daardie land in gevind. Die Desember-verslag was dus nie slegs ’n berg genoem nie. Dit was ’n grens getel: onbetaalde troppe, nomadiese huurders, en ’n platgetrapte pad wat die plakkaat nie gestop het nie. [3]
Daardie bevinding het op grond gesit wat die veeplaas-rekenkunde al gemaak het. Die omvang van die land het onbeperk gelyk, en die boere het hulself vrylik van die grond bedien. Hul veeplase was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akker nie, en daarna sekerlik meer, waarvoor, wanneer dit ingevorder kon word, ’n jaarlikse huur van £2 10s. tot 1732 en £5 daarna betaal is. Weens die toenemende omvang van land waaroor die blanke bevolking versprei geraak het, en die toenemende moeilikheid van beheer deur die owerhede aan die Kaap, is van tyd tot tyd gepoog om verdere verstrooiing te voorkom deur plakkate wat enige verdere oostelike skuif verbied en grense voorskryf waaroor die swerwers nie mag gaan nie. Maar eers anderkant Swellendam en in die uitgestrekte streke verder oos, het die burgers gevoel hulle kan al sulke bevele met minagting behandel, omdat hulle goed geweet het dat daar nie langer enige moontlikheid was dat die strawwe afgedwing sou word nie. Hierdie boere het so ’n semi-nomadiese bestaan begin lei, van plek tot plek swerwend met hul troppe soos beter weiding en meer water hulle gelok het. Die Desember-kommissie het in daardie gewoonte ingestap en dit neergeskryf. [3] [4]
Veeboere het al deur die Klein-Bergrivier-kloof in die vallei van Tulbagh gegaan, die Witsenberg na die Warm Bokkeveld oorgesteek, die Breede af na Swellendam gegaan, en die Sonderend gevolg. Ander pioniers het noordweswaarts in die Piketberg en langs die Groot-Olifants gegaan, en sommige so ver as die Koperberge van Namakwaland. Die binneland in, deur die Hexriviervlakte na die Witteberge en die Klein-Zwartberg-reeks, en oor daardie berge op die groot Karoovlaktes, het die verkenners en jagters en veeboere gegaan. Die Desember-lyn langs die Zwartberg het daardie oorgang nie uitgevind nie. Dit het die reeks genoem wat al tussen Stellenbosch se noorde en Swellendam se suide gesit het, en dit het twee landdroste gestuur om na die plase daaragter te kyk. Wat hulle tussen die Gamtoos en die Vis gesien het, was dieselfde semi-nomadiese gewoonte neergeskryf as huur onbetaal, of huur betaal vir een plaas en vee na ’n ander geskuif. [3] [7]
Die platgetrapte wapad van Swellendam die Xhosa-land in was die ander Desember-sin. ’n Plakkaat het die koop van vee by inheemses verbied. Die kommissie het geglo ’n groot handel is nietemin aan die gang, omdat die pad daar was. Dirk Marx se ouer verslag dat Xhosa so ver wes as die Groot-Vis sit, was nie meer slegs ’n wrakjaar-nota nie. Dit was ’n platgetrapte spoor van die gehuggie ooswaarts, gesien deur Faber, Mentz, vier heemrade en twee sekretarisse. Die Kasteel wou ’n permanente grens tussen twee distrikte hê. Dit het ’n berg ontvang, en dit het ’n pad ontvang. Die negentiende jaar het nie besluit wat om met die onbetaalde troppe en die bewegende vee te doen nie. Dit het hulle opgeteken. Noord van die Zwartberg was die plase Stellenbosch s’n; suid daarvan Swellendam s’n. Anderkant die verste van hulle het die kommissie al persone getel wat geen huur betaal het nie, en persone wat vir een plek betaal en ’n ander bewei het. [3] [4]
Eerste perde uitgevoer — 25 Desember 1769
Die eerste perde is in 1769 uit Suid-Afrika uitgevoer. Ses jaar vroeër was die perdesiekte buitengewoon erg, die burgers het binne ’n paar maande oor 2 500 verloor; maar die verlies is deur teel goedgemaak, en toe sommige Engelse offisiere die Kaap besoek het om remounts vir Indië te kry, was daar genoeg te kry, al was hulle klein en nie baie mooi nie. Op die 25ste van Desember 1769 het die Duke of Kingston uit Tafelbaai gevaar met ’n lading vir Madras. [3]
Die 1763-siekte het in ’n droogtejaar gesit. 1763 is onder die vyf jare van droogte, min of meer erg, in die koringdistrikte tydens Tulbagh se een-en-twintig jaar genoem—1755, 1756, 1763, 1764 en 1771—en 1765 het daardie droogte voortgesit totdat daar byna geen oes was en rys ingevoer is om te vergoed. Perdesiekte en ’n swak koringjaar het saam gekom. Teel het die perdeverlies goedgemaak teen die tyd dat Engelse offisiere vir Indië gekom het. Die koringrekenkunde het die een-en-twintigjaar-gemiddelde gesit: 11,791 muids koring na Indië, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 leggers gewone wyn. Botter, eerste in 1754 na Indië uitgevoer, het gemiddeld 22,322 pond ’n jaar, gewoonlik by die Kompanjieswinkels teen ses tot agt pennies ’n pond gekoop, by tye van skaarste soms ’n sjieling. ’n Klein hoeveelheid droëvrugte en ’n bietjie ivoor het ook na Indië gegaan. Perde in 1769 was ’n nuwe lyn op daardie lys, nie ’n vervanging daarvan nie. [3]
In 1761 is die eerste aalwyn uit Suid-Afrika uitgevoer. ’n Hoeveelheid van tweehonderd-en-agtien pond is deur die ou burgersraadslid Petrus Johannes de Wit gelewer, wat aan die Kaap gewoon het maar ’n plaas in die land gehad het, en die middel daar laat berei het. Die Politieke Raad het besluit om dit na Europa te stuur, waar dit as van goeie gehalte beoordeel is. Die direkteure het instruksies uitgereik om dit by die winkels te koop teen ’n prys van nie meer as twee sjielings en drie pennies ’n halfpenninkie ’n pond nie. Van daardie datum was dit ’n uitvoerartikel na Europa, maar die gevraagde hoeveelheid was gering, en dit was nie tot veel voordeel van die kolonie nie. De Wit was dieselfde burger by wie Clive in April 1767 tuisgegaan het. Aalwyn na Europa en perde na Madras het agt jaar uitmekaar op ’n lys gesit wat ook koring, wyn, botter, droëvrugte en ivoor gehou het. Die Kersfeesskip het aalwyn nie belangrik gemaak nie. Dit het perde ’n uitvoer gemaak. [3] [9]
Engelse offisiere wat vir remounts kom, was die vredesjaar-verkeer, nie die oorlogstydse bod nie. Berig van vrede tussen Frankryk en Engeland is in Maart 1768 ontvang en het die voorsieningsbloei beëindig wat, van die Franse verversingsvlote van Desember 1758 en Januarie 1759 tot daardie Maart, pryse verdubbel en verdriedubbel en magasyn van oorskotkoring leeggemaak het. Vreemdelinge het nog gekry wat hulle kies om te betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van artikels te verbied wat die Kompanjie nodig gehad het. Engelse besoekers is sedert die 1761-instruksies ruim behandel, ná die Chinsurah-saak van 1759 die vriendskaplike gevoel tussen Groot-Brittanje en die Verenigde Provinsies kortstondig versteur het. Lynn in die Chatham en York in Januarie 1762 is Engelse matrose uit Hollandse skepe geweier; Clive in die Kent in Desember 1764 en weer in April 1767 is met alle moontlike eer ontvang. Die Duke of Kingston in Desember 1769 was nie Clive se Kent nie. Dit was ’n remount-skip. Klein Kaapse perde, nie baie mooi nie, genoeg ná teel 1763 herstel het, het op Kersdag na Madras gegaan. [3] [9]
Na Europa is jaarliks eerder oor 100 leggers gewone wyn gestuur en soveel Constantia-wyn as wat verkry kon word, wat gewoonlik nie meer as 14 of 15 leggers was nie. Van 1736 tot 1761 het die Kompanjie vir rooi Constantia teen ’n kontrakprys betaal waaroor die eienaars gekla het, omdat hulle maklik dubbel van vreemdelinge kon kry; in 1761 het ’n ooreenkoms met Jacobus van der Spuy, toe eienaar van Hoog-Constantia, hom toegelaat om twee derdes aan die Kompanjie teen ’n verhoogde prys te lewer en die oorblywende derde te verkoop aan wie hy wou. ’n Soortgelyke ooreenkoms is daarna met Lambert Myburgh, eienaar van Groot-Constantia, gemaak. Perde het nie by daardie Constantia-kontrak aangesluit nie. Hulle het by die Indië-lys aangesluit, op ’n Engelse skip, teen die prys wat Engelse offisiere sou betaal vir remounts wat klein en nie baie mooi was nie. Tafelbaai het op die 25ste van Desember 1769 dus ’n nuwe Kaapse artikel oos gestuur, terwyl die gewone wyn-, koring- en bottergemiddeldes nog die magasyn gesit het. Die taverne van die seë het ’n Kersfeesklaring na Madras bygevoeg. [3]
Kerk, drosdyes en burgerlike werke — 1769
Die verskillende kerke in die kolonie was tydens mnr. Tulbagh se administrasie goed van predikante voorsien. Aan die Kaap was Kroonenburg, Bode en Serrurier van Hanau almal in aktiewe diens, soos die direkteure in April 1761 beveel het ná Bode se skorsing en herstel met agterstallige salaris. Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit, waar hy sedert Oktober 1753 gestasioneer was. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit, nadat hy in Januarie 1758 op eie versoek daarheen gegaan het. Croeser het nog Zwartland gesit, nadat hy in November 1755 met Voltelen omgeruil het. Harders het nog Waveren gesit, in 1761 deur die direkteure daar permanent gemaak nadat kommissaris Looten hom in Januarie 1758 van ’n skip gehaal het. Gekombineerde kerkrade het in 1759 opgehou omdat die raad geoordeel het dat die vergaderings geen nuttige doel dien nie en dat die reiskoste van predikante en ouderlinge laste te swaar vir die gemeentes was. Die negentiende jaar het daardie besparing geërf. Dit het die gekombineerde vergaderings nie herstel nie. Drie preekstoele in Tafelvallei, een te Stellenbosch, een te Drakenstein, een te Zwartland, en een te Roodezand, was genoeg. Serrurier van Hanau, op die 9de van November 1760 met Margaretha Elisabeth Timmendorf getroud, het nog die Kaapse preekstoel as derde predikant gesit. [3] [8]
Die dorp Stellenbosch, ná die vloed van die 30ste van Mei 1768 en Melk se verlegging van die rivier, het van Junie in Faber se sierliker drosdy gesit. Swellendam het ’n blote gehuggie gebly, Mentz in Horak se stoel. Die twee buitenste stoele het dus in 1769 met een naam verander: Faber vir Le Sueur, Mentz onveranderd. Die binneste stoele het al in 1767 verander: Cloppenburg in Maart as sekunde bevestig, Plettenberg op die 21ste van Desember as fiskaal-onafhanklik geland. Die negentiende jaar was Plettenberg se tweede Kaapse kalender en Cloppenburg se derde as bevestigde sekunde. Kirsten het nog Simonstad gesit, met die klippier van 1768 onder die resident se titel. Kontinuïteit van persone, wat die burgerlike feit van die vyftiende jaar en die gebroke feit van die sestiende was, was die burgerlike feit van die negentiende nadat Junie slegs die Stellenbosch-handtekening verander het. [3] [9]
Gedurende die 21 jaar 1751–1771 het in Tafelbaai 988 skepe van die Hollandse Oos-Indiese Kompanjie ingekom, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese en 1 Spaanse. In dieselfde tydperk het 129 Hollandse, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense en 2 Sweedse in Simonbaai ingekom. Die hele getal wat die twee hawens aangedoen het, was 1,472, en die gemiddelde jaarlikse getal 70. Vreemdelinge het gekry wat hulle kies om te betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van artikels te verbied wat die Kompanjie nodig gehad het en waarvan die voorraad nie vir almal genoeg was nie. Die negentiende jaar het binne daardie gemiddelde gesit nadat ’n Maart-1768-vrede die oorlogstydse bod beëindig het en ’n April-1769-sluiting die Deense oorblyfsel beëindig het. ’n Betalende reede het nie ’n genoemde droogtejaar nodig gehad om ’n betalende reede te bly nie. Sewentig skepe ’n jaar het nog beesvleis, wyn, water, ’n hospitaalsaal, ’n klippier by die winterbaai, en, op een Kersdag, remounts vir Madras nodig gehad. Die taverne van die seë het die perde getel soos dit die bloei en die vrede getel het. [3] [9]
Vreemdelinge het die dorp in Tafelvallei begin ken onder die naam Kaapstad, hoewel die koloniste dit nog die Kaap genoem het. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelyk gemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine waaruit die inwoners water gekry het, is hernu. Die stadhuis—dieselfde wat nog in gebruik is—is deur die burgersraad gebou. Die toring van die kerk is ’n paar voet hoër gemaak deur die kerkraad, en ’n horlosie is daarin geplaas, wat nog nie die tyd aangedui het nie. Die begraafplaas om die kerk is gesluit; die begraafplaas tussen die Leeukop en die oewer van die baai was nog nie oop nie. Die hospitaal het tot puin verval, en die direkteure het besluit om ’n nuwe een te bou, maar die werk was nog nie begin nie, hoewel die materiale ingesamel is. Die vestings is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van die Soutrivier gebou. By Simonstad is die hospitaal—’n vierkantige gebou van 130 voet front—in 1760 begin en in 1765 voltooi; stewige pakhuise het gevolg; in 1768 is ’n klippier gebou; ’n slaghuis, ’n bakkery, werkswinkels vir smede en timmermanne, en ’n woonhuis vir die beampte in bevel van die stasie het gevolg. Die gebou uit Swellengrebel se tyd, 450 voet lank, is nou slegs as kwartiere vir die garnisoen en werkslui gebruik. Die voltooiing van daardie winterhawe-werke was dieselfde burgerlike energie gerig op Tafelvallei se eikeheining en stadhuis. Nie slegs in die dorp nie, maar in die plattelandse distrikte, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Stellenbosch is al ná die drosdybrand van Oktober 1762 uitgebrei, die rivier ná Mei 1768 verskuif, en in Junie ’n nuwe landdros gesit. Die negentiende jaar het daardie werke onder ’n goewerneur gesit wie se lewe al gewanhoop is, wat sonder sy vorige krag herstel het, wat agt-en-sestig was en dikwels aan sy bed gebind, en wat in Maart 1767 tot gewone raadslid van Nederlands-Indië gemaak is. Openbare sowel as private onderneming het onder die voortslepende pokke verslap en sy gewone lug herwin toe April die laaste gevalle gesluit het. Die eikeheining, die fonteine, die stadhuis, die verhoogde toring en die klippier het nog gestaan. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se oorblyfsel, sy bank, sy berg en sy perde gestrek: in Januarie het ’n kommando haastiger byeengekom nadat die plase van Nicholas Loubser en Willem Engelbrecht skoongemaak is, ’n San-groep omsingel, en almal geskiet, en so die Bokkeveld-rekening gesluit wat winter 1768 leeg gelaat het ná Vos se dood en Koekemoer se drie weke; in April het die Deense pokke wat ’n skip op die terugreis na Europa in 1767 gebring het, en wat deur die somer van 1767–8 voorgesleep het, heeltemal verdwyn, nadat dit tussen agtien en negentienhonderd aangeval en 575 doodgemaak het; in Junie is Le Sueur bevorder en het Lucas Sigismundus Faber landdros van Stellenbosch en Drakenstein geword; in Desember het ’n kommissie van Faber, Mentz, twee heemrade uit elke hof, en die twee sekretarisse die Zwartberg as skeidslyn geneem, noord aan Stellenbosch en suid aan Swellendam, en tussen die Gamtoos en die Vis onbetaalde troppe, bewegende vee, en ’n platgetrapte wapad die Xhosa-land in gevind; op die 25ste van Desember het die Duke of Kingston uit Tafelbaai gevaar met die eerste perde uit Suid-Afrika, bestem vir Madras, klein en nie baie mooi nie, genoeg nadat teel die 2 500 van die 1763-siekte herstel het. Onder Tulbagh was 1769 nie ’n jaar van verowering nie maar van ’n geslote rooftog, ’n geslote besmetting, ’n nuwe drosdyhandtekening, ’n genoemde berg, en ’n Kersfees-remount—terwyl boere nog in ’n stiller baai by ’n neutrale taverne van die seë verkoop het, behalwe wanneer die Kasteel eerste geneem het. Die negentiende jaar het gesluit met Cloppenburg bevestig, Plettenberg in sy tweede Kaapse kalender as fiskaal-onafhanklik, Faber in ’n sierliker drosdy langs ’n verskuiwe rivier, Mentz by die gehuggie, Kirsten nog as resident by ’n winterhawe met ’n kliprand gestileer, en Tulbagh nog in die eerste stoel, gewone raadslid, agt-en-sestig, dikwels aan sy bed gebind, sonder sy vorige krag. Die tuine van 1652 was honderd-en-sewentien jaar agter. Die pokke het verdwyn. Die perde het gevaar. [3] [4] [7] [8] [9]