Boer History1907 in Suid-Afrika: Spoelstra se Bouwstoffen te Kaapstad, Witton se Scapegoats te Melbourne, en Amery se Times History wat nog verskyn het
Amery se Times History wat nog te Londen verskyn het
Te Londen het L. S. Amery se The Times History of the War in South Africa, dele I tot VI, vanjaar nog geloop, 1906–1909. Verlede jaar het daardie dele begin. Vanjaar was hulle nog nie afgesluit nie. Vrede tussen Brittanje en die twee Boererepublieke — die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat — is op die 31ste Mei 1902 te Vereeniging geteken. Verlede jaar se besondere boeke van die oorlog was Amery se eerste dele, G. B. Beak se The Aftermath of the War oor repatriasie in die Oranjerivierkolonie, W. Basil Worsfold se Lord Milner’s Work in South Africa, en F. Maurice se amptelike geskiedenis, dele I tot IV, wat te Londen afgesluit het, 1901–1906. Vanjaar se Times-dele was nie nog ’n kampdagboek nie, nog ’n boek van repatriasie nie, nog ’n amptelike sluiting nie. Dit was dieselfde Times-geskiedenis van die hele oorlog, wat vyf jaar ná Vereeniging nog te Londen verskyn het. Die bibliografie wat Blake te Boston in 1903 gelys het, Brink te Amsterdam en Kaapstad in 1904, Brandt-Van Warmelo te Amsterdam in 1905, en Amery te Londen van verlede jaar af, het Amery te Londen deur vanjaar en tot 1909 nog gelys. [6]
Daardie geskiedenis, selfs terwyl dit uitgeblink het in die verswyg of verdoesel van Britse wandade in die oorlog, het nogtans vertel hoe generaal Babington, op ’n verkenningstog van die 8ste Januarie 1900 vanaf Heuningneskloof, noord van Graspan, in die rigting van Koffiefontein, 2 huise op kommandant Lubbe se plaas en 1 op Zwiegler s’n met vuur en springstof vernietig het, sogenaamd omdat die plase as ’n rendezvous vir Boerespioene gebruik is. Die presidente se protes van Februarie 1900 het die afbranding, die dinamiet, en die stroop van onbeskermde plaaswonings, in die Kaapkolonie soos in die Republieke, as strydig met die reëls van beskaafde oorlogvoering genoem. Bossley van die Eerste Australiese Ruitery het vanuit Arundel, suid van Colesberg, op die 28ste Desember 1899 geskryf dat sy afdeling perde, skape en pluimvee in beslag geneem het, en dat die soldate die hoenders slegs in die hande kon kry deur hulle agterna te sit en hulle met lanse te deursteek. Hele afdelings het elke oggend op ’n plundertog uitgegaan vir vuurmaakgoed; in ’n streek waar daar reeds skaarste aan brandhout was, het hulle gemeubileerde wonings oopgebreek en stoele, tafels, selfs klaviere vernietig om te brand. Daardie blaaie was in die oorlog se druk. ’n Times-geskiedenis wat vanjaar nog verskyn het, moes hulle nog dra of toemaak. [6]
Die proklamasies van lord Roberts van die 14de Augustus en die 14de September 1900 het weerklank by sy ondergeskikte offisiere gevind, en die lente van 1900 is ingelui met ’n verwoestingsveldtog wat aan die Dertigjarige Oorlog herinner. Orals waar die Britse leërs in die Transvaal en die Vrystaat getrek het, het hulle verwoesting gesaai en wonings in puin gelê. Vir September alleen, volgens die Britse opgawes, het hulle meer as ses maal soveel wonings verwoes as tydens die voorafgaande drie maande saam; in Oktober twee maal soveel, en in November twee en ’n half maal soveel, as in September. Daardie drie maande — September, Oktober en November 1900 — was die tydperk waarin Roberts sy pantservuis in die twee Boererepublieke laat geld het voordat hy die bevel aan lord Kitchener oorgedra en self huis toe gegaan het. Die Britse syfers vir die drie maande is as 99, 189 en 226 wonings gegee; daardie getalle was veel te laag en moes nie as selfs ’n grof getroue prent van die verwoeste huise geneem word nie. Winburg, Senekal, Bethlehem en ander dele van die oostelike Vrystaat het betaal; die res van die land is nie gespaar nie. Hoe ver ’n distrik woes gelê is, het in groot mate van die temperament van die onderskeie bevelvoerders afgehang. Die verskil in behandeling was so opvallend dat Roberts dit op die 28ste September 1900 nodig gevind het om nog ’n proklamasie uit te vaardig om eenvormigheid in die behandeling van die inwoners van die verskillende distrikte te verseker. ’n Times-geskiedenis wat vanjaar nog te Londen verskyn het, het daardie lente agter hom gehad. [6]
In die Times-geskiedenis van die driejarige oorlog het Amery die beginsel van plaasverbranding as ’n middel tot intimidasie geheel en al veroordeel en erken dat dit ’n volkome mislukking was, soos enigiemand wat die Boerevolk en hulle geskiedenis geken het, geredelik sou voorspel het. “The application of a system which, even in India, has long provoked criticism and disapproval,” het hy aangevoer, “was the least happy of Lord Roberts’s inspirations and must be plainly set down as a serious error of judgment, due to the fact that he persisted in regarding the Boers when once their chief towns had been occupied, not as regular combatants but as rebels, who rather required punishment than defeat.” Dillon, wat op Woensdag die 31ste Julie 1901 in die Britse parlement gepraat het, het gesê dat toe hulle nie daarin kon slaag om die Boere op die veld te verpletter nie, hulle hulle wapens teen die vroue en kinders gedraai het en tot ’n berugte beleid van plaasverbranding moes oorgaan. Hy het voorspel dat die plaasverbranding en die jammerlike gevolge daarvan ’n onvergeetlike haat in die geheues van die kinders en kindskinders van die Boerevolk sou inbrand. Flynn het gewag gemaak van hele gesinne wat op die veld uitgejaag is omdat die manlike lede geveg het, van meubels wat genadeloos vernietig is, van huise wat afgebrand is, en van hulpelose vroue en kinders wat in konsentrasiekampe ingeveeg is waar siekte geheers het. Swift MacNeill het verklaar dat die oorlog met ’n maksimum van wreedheid en ’n minimum van menslikheid gevoer is, en dat die plaasverbranding skaars deur die bloedbevlekte annale van Turkye oortref kon word. Daardie sinne, wat alreeds gespreek was, was die sinne wat ’n Times-geskiedenis wat vanjaar nog verskyn het, nog langs sy eie veroordeling van die stelsel moes sit. [6]
Van die begin van Desember 1900 — binne ’n week nadat Roberts die opperbevel aan Kitchener oorgedra het — was daar ’n groot afname in die verwoesting van woonhuise, wat tot in die nuwe jaar geduur het. Net voor die neerlegging van die bevel het Roberts ’n order uitgevaardig wat die afbranding van plaaswonings aan bande gelê het: voortaan moes alle vee, waens en voedselstowwe van die plase af weggevoer of, as dit onmoontlik was, vernietig word; maar die afbranding van die plaaswonings self sou slegs toegelaat word as straf vir dade van verraad of vir die vernietiging van verbindingslyne, of wanneer hulle as operasiebasisse vir strooptogte gebruik is, en dan slegs met die skriftelike toestemming van die hoofbevelhebber in die distrik. Kitchener, wat alreeds in Oktober deur Milner aangeraai is om nie sy voorganger se beleid van die vernietiging van woonhuise voort te sit nie, het daardie order nie dadelik ingetrek nie. Hy het daarop gereken om die stryd tot ’n spoedige einde te bring deur ’n intensiewe propagandaveldtog wat bereken was om die moraal van die burgers in die veld te ondermyn, en het hom dadelik daarop toegespits om Burgher Peace Committees van Boere wat die wapen neergelê het deur die linies van die vegtende burgers te stuur om hulle te oortuig dat die stryd hopeloos was. Die afname in die verwoesting van woonhuise — want die vernietiging van voedselvoorrade, voertuie, en die stroop van vee het sonder onderbreking voortgegaan — was slegs die stilte voor die groot storm. ’n Times-geskiedenis wie se dele Londen vanjaar nog uitgegee het, het nog op daardie storm oopgegaan, met Maurice alreeds langs hom afgesluit en Beak se nasleep en Worsfold se Milner alreeds op verlede jaar se besondere lys. [6]
Witton se Scapegoats of the Empire te Melbourne
Die stuk wat vanjaar onder die oorlog se persoonlike getuienisse genoem het, was luitenant G. R. Witton se Scapegoats of the Empire, te Melbourne uitgegee. Verlede jaar se besondere boeke van die oorlog was Amery, Beak en Worsfold te Londen, en Maurice se amptelike sluiting. Vanjaar se Melbournse boek was nie nog ’n Times-geskiedenis nie, nog ’n nasleep van repatriasie nie, nog ’n boek van die hoë kommissaris se werk nie. Dit was ’n luitenant se boek, vyf jaar ná Vereeniging te Melbourne in druk geplaas, en gelys onder die kontemporêre werke, reisbeskrywings en ander persoonlike getuienisse van die kampe se rekening. Die bibliografie wat Viljoen se Mijne Herinneringen uit den Anglo-Boeren-Oorlog te Amsterdam in 1902 gelys het, Vis se Tien Maanden in een Vrouwenkamp te Rotterdam in 1902, en van Helsdingen se Vrouwenleed te Amsterdam in 1903, het nou Witton te Melbourne in 1907 gelys. Wat aan daardie lys gehang het, was dat ’n luitenant se getuienis van die oorlog, alreeds onder die persoonlike boeke genoem, nie langer slegs ’n opskrif was nie. Dit was ’n boek, te Melbourne uitgegee terwyl die Times-geskiedenis nog te Londen geloop het. [6]
Daardie lys van persoonlike getuienisse het nog van Shiell se Camps of Refuge te Brighton in 1901 en Stead se How not to make Peace en Methods of Barbarism te Londen in 1900 en 1901 geloop, deur Robertson se ope brief aan Conan Doyle te Londen in 1902, deur Brandt-Van Warmelo se Irene te Amsterdam in 1905, tot by vanjaar se Melbournse sondebokke. Sykes se Sidelights on the War het in 1900 te Londen gestaan; Walsh se The Briton and the Boer te Dundee, ongedateer, het nog op dieselfde blad gestaan. Dit was die blaaie waaronder ’n luitenant se boek wat vanjaar te Melbourne uitgegee is, geplaas is — nie die amptelike dele wat Maurice verlede jaar afgesluit het nie, en nie die Times-geskiedenis wat nog te Londen geloop het nie, maar die persoonlike getuienisse van die oorlog. [6]
Direk onder Witton se Melbournse drukmerk het dieselfde bibliografie van besondere boeke na periodieke publikasies oorgegaan. Onder die amptelike stukke wat daar nog genoem is, het gestaan die Buitengewone Staats-Courant der Z.A. Republiek van die 7de Junie tot September 1900, in 1902 te Dordrecht herdruk; die Education Gazette for the Transvaal and Orange River Colony te Pretoria, die 1ste Julie 1902; die Staats-Almanak van de Zuid-Afrikaansche Republiek, 1898–1899; die Transvaal Government Gazette Extraordinary van Junie 1902; die Report of Acting Director of Education van die 12de Julie 1901; en die Report of Director of Education, November 1900 tot Februarie 1904. Onder die onamptelike buitelandse stukke wat daar nog genoem is, het gestaan die Algemeen Handelsblad, 1900–1902, en The Times, 1900–1902. Dit was die koerante en die verslae waaroor verlede jaar se Milner-boek en verlede jaar se direkteur se sluiting alreeds gestaan het. Vanjaar se Melbournse boek het op dieselfde blad as daardie stukke gestaan, vyf jaar nadat die tente afgekom het. [6]
Wat ’n boek van sondebokke wat vanjaar te Melbourne uitgegee is nog agter hom gehad het, was die land wat Roberts se pantservuis woes gelê het, en die kampe waarin die gesinne ingeveeg is. Die Britse opgawes vir September, Oktober en November 1900 het 99, 189 en 226 verwoeste wonings gegee; daardie getalle was veel te laag. Van 10 gevalle van afgebrande wonings in die distrik Winburg wat onder Milner se aandag gebring is, is slegs 1 in die betrokke blouboek, Cd. 524, genoem; die res is eenvoudig in stilte gelaat. Winburg, Senekal, Bethlehem en die oostelike Vrystaat was die distrikte wat eerste betaal het; die res van die land is nie gespaar nie. Van Maart 1900 het die militêre hulle toenemend daarop toegespits om die weerstand van die burgers in die veld te versag deur lyding oor hulle gesinne te bring; toe die vernietiging van wonings naby die spoor min bereik het, het hulle, volgens die metodes van generaal Weyler in Kuba, oorgegaan tot ’n beleid van totale verwoesting, en daarna tot konsentrasie. ’n Luitenant se boek wat vanjaar te Melbourne uitgegee is, het nog op daardie oorlog gestaan, met Amery wat nog te Londen geloop het en Maurice alreeds afgesluit. [6]
Die mense wat op halwe rantsoene was, wat die vleis aan die tentlyne gehang het, wat onder die 26251 vroue en kinders en die 1676 mans bo 16, meestal grysaards, getel is, was die mense wie se oorlog vanjaar se Melbournse boek nog van ’n luitenant se kant genoem het. Die kampe is van Junie 1902 af opgebreek. Die laaste kampskole het in Desember 1902 gesluit met 1816 kinders nog op die rol. Viljoen het sy herinneringe in 1902 te Amsterdam geskryf; Vis het tien maande in ’n vrouekamp dieselfde jaar te Rotterdam geskryf; van Helsdingen het vroueleed in 1903 te Amsterdam geskryf; Brandt-Van Warmelo het Irene in 1905 te Amsterdam geskryf. Vanjaar het ’n luitenant sondebokke te Melbourne geskryf. Daardie persoonlike boeke, alreeds in die kampe se rekening, was die boeke waaronder vanjaar se Melbournse drukmerk geplaas is, vyf jaar ná Vereeniging en terwyl die Times-geskiedenis nog geloop het. [6]
Spoelstra se Bouwstoffen te Kaapstad: Drakenstein en die Franse vlugtelinge
Die stuk wat vanjaar onder die kerk se druk genoem het, was ds. C. Spoelstra se Bouwstoffen voor de Geschiedenis van de Ned. D. Geref. Kerken in Zuid-Afrika, te Kaapstad uitgegee. Verlede jaar het Amsterdam die bouwstoffen uitgegee. Vanjaar het Kaapstad hulle uitgegee. Dit was nog ’n baie nuttige bron rakende die gemeente en kerk van Drakenstein. Dit het nog korrespondensie met die Classis van Amsterdam bevat, uittreksels uit die kerknotules van die verskillende gemeentes, en in deel twee woordelikse uittreksels rakende die Franse vlugtelinge — die Hugenote wat van 1688 af aan die Kaap gevestig het. Verlede jaar se kerkdruk te Amsterdam het die notules en die Classis-briewe bymekaargebring sodat die gemeente langs die Bergrivier, in 1687 genoem, sy bouwstoffen daar in druk gehad het. Vanjaar se kerkdruk was nie nog ’n bymekaarmaak uit nog ’n argief nie. Dit was dieselfde bouwstoffen, nou te Kaapstad in druk geplaas, vyf jaar ná Vereeniging. [8] [9]
In 1687 is daardie pragtige en vrugbare vallei deur kommandeur Simon van der Stel genoem na een van die familiesetels in Holland van die hoë kommissaris Hendrik Adriaan van Reede, heer van Mydrecht, wat in 1685 na die Kaap gekom het om die Kompanjie se sake te ondersoek. In dieselfde jaar is 23 plase langs die Bergrivier uitgemeet, elkeen 60 morg groot, en aan ’n gelyke getal landbouers gegee. Toe die Franse nuwelinge geland het, was alles gereël om hulle te ontvang en na hulle nuwe huise langs die Bergrivier in die Drakensteinvallei te vervoer. 6 waens is deur die burgerrade van die Kaap en 6 deur die heemrade van Stellenbosch verskaf om die nuwe aankomelinge en hulle bagasie na Drakenstein oor te bring. Die Kompanjie het provisie verskaf wat hulle ’n paar maande sou hou, en planke om tydelike skuilings te bou. Toe die plase toegeken is, is sorg gedra om die Franse onder die Hollandse boere te versprei wat alreeds daar gevestig was en dié wat terselfdertyd aangekom het. Sommige het grond in die Stellenbosch-distrik gekry, maar die groter getal was by Drakenstein en Franschhoek. Daardie blaaie, alreeds in die nedersetting se verhaal, was die blaaie wat deel twee van verlede jaar se Amsterdamse bouwstoffen as woordelikse uittreksels rakende die Franse vlugtelinge gedruk het, en die blaaie wat vanjaar se Kaapstadse drukmerk nog gedra het. [8] [9]
’n Depesje gedateer die 7de Mei 1698 van die Kamer te Delft het die name genoem van die vyf vlugtelinge wat met die Driebergen uitgestuur is: Louwys de Ryck alias Louis le Riche, Pieter Cronier alias Pierre Crosnier, Stephen Cronier alias Estienne Cronier, Jean van het tichelje alias Jean du Tuillet, en Philip van Renan alias Philippe Drouin. Die meerderheid van die vlugtelinge na die Kaap het weinig of niks besit toe hulle geland het nie. Baie het met slegs hulle lewens ontkom. Hulle het skuilings opgerig wat vinnig opgeslaan kon word, en nie tyd gemors op geboue van ’n uitvoerige aard nie. Die vermenging van die Hollanders en die Franse het ontevredenheid onder laasgenoemde veroorsaak. Die landdros en heemrade van Stellenbosch is versoek om ds. Simond te ontvang met die eerbied en agting wat sy amp en stand vereis het, en om hom, soveel as in hulle vermoë was, by te staan om ’n huis vir homself op te rig. By sy aankoms is hy gemaklik en gerieflik na sy bestemming vervoer. Daardie vyf name, alreeds in die Kamer se brief, was onder die Franse vlugtelinge wat deel twee van die bouwstoffen nog gedruk het; vanjaar se Kaapstadse drukmerk het nog oor daardie deel gestaan. [8] [9]
Slegs dié wat in die vallei was waar die eerste Franse gevestig het, kan besef watter goed gekose plek dit was. Die Bergrivier het sy loop deur die Drakensteinvallei gehad; fyn bome het in oorvloed op die berghange en langs die rivierwalle gegroei; die hoë pieke het soos wagte oor die vallei gestaan. In daardie tyd het die grens van die Kolonie nie baie ver van waar hulle gevestig was, gestrek nie; en vir etlike jare nadat die nedersetting by Drakenstein gevestig is, is selfs die lyke wat in die oop velde begrawe is, deur wilde diere uitgekrap. Daardie feit het in ’n brief van die 26ste Maart 1713 van die Kerkenraad van Drakenstein aan die Classis van Amsterdam gestaan — ’n brief wat verlede jaar se Amsterdamse bouwstoffen by deel I, bladsy 129, gedruk het, en wat vanjaar se Kaapstadse drukmerk nog gedra het. In 1713 het die Kerkenraad geskryf dat hulle 6 jaar sonder ’n permanente predikant was, en gekla oor die gebrek aan ’n kerk, pastorie en leraar, waardeur hulle gesê het hierdie florerende gemeenskap, wat destyds ongeveer 700 siele, kinders en volwassenes, getel het, daagliks meer onregeerbaar en ontaard geword het. Hulle het gesê dat die kerk bouvallig geword het en nie nog ’n jaar sou staan nie. Die Classis is gevra dat ’n predikant aangestel word wat Frans kon praat, en selfs as hy nie in albei tale sou preek nie, dat hy ten minste toegelaat word om die ouer lidmate van die gemeente, van wie baie nie Hollands verstaan het nie, in die Franse taal te vermaan en te vertroos. Wat die kinders betref, is hulle in Hollands onderrig en sou hulle mettertyd die woord van God in daardie taal leer. Daardie brief van die 26ste Maart 1713, Spoelstra deel I, bladsye 128–129, was onder die Classis-korrespondensie wat Amsterdam verlede jaar uitgegee het en Kaapstad vanjaar uitgegee het. [8] [9]
Toe ds. le Boucq aangestel is om die Drakenstein-gemeente waar te neem, het hy geweier om daarheen te gaan, en op die 14de April 1707 aan die Classis van Amsterdam geskryf dat hy ’n konsistorievergadering by Drakenstein gehou het en, nadat hy sy geloofsbriewe getoon het, na die skool en die kerk gevra het, maar tot sy spyt verneem het dat daar geen pastorie, sieketrooster, Hollandse koster of behoorlike kerkhof was nie. Tweehonderd jaar later het vanjaar se Kaapstadse bouwstoffen daardie brief nog by deel I, bladsy 39, gedruk. Valentyn, wat die Kaap by verskillende geleenthede tussen 1685 en 1714 besoek het, het die kerk by Drakenstein genoem, sleg gebou binne en buite en meer soos ’n skuur as ’n kerk. In 1708 het die Kaap aan die Here Sewentien te Amsterdam geskryf om magtiging om, indien nie ’n kerk nie, ten minste ’n fatsoenlike bidplek en eweneens ’n betaamlike huis vir die predikant te bou. “The services are at present conducted in a shed or barn of very homely appearance” — en werd thans de godsdienst daar in een hok of schuur van zeer sober aansien nog verrigt — was die beskrywing wat hulle van die bidplek by Drakenstein gegee het, in ’n brief van die 18de April 1708. In Oktober 1716 het strawwe reëns en winde oor die platteland gegaan en die kerk by Drakenstein verder beskadig. Daardie notules en daardie briewe, alreeds in die kerk se verhaal, was die notules en briewe wat verlede jaar se Amsterdamse bouwstoffen bymekaargebring het, en wat vanjaar se Kaapstadse drukmerk nog bymekaargebring het, uit die Classis en uit die onderskeie gemeentes. [8] [9]