Boer History1762 aan die Kaap die Goeie Hoop: Lynn geweier, Hop se terugkeer, Cloppenburg en die Stellenbosch-drosdybrand
Twaalfde jaar: Kasteelkontinuïteit — 1762
Kalender 1762 het oopgegaan in die twaalfde jaar van Ryk Tulbagh in die eerste stoel. Hy was nog nie heeltemal twee-en-vyftig nie toe hy op die 27ste van Februarie 1751 goewerneur geword het; die openbare voorstelling aan die burgers en die belofte van getrouheid van die amptelike borde het op die 15de van April gevolg. Saterdag, die 8ste van April 1752, was ’n dag van danksegging vir honderd jaar van Kompanjiesbesit, terugkykend na die tuine van 1652. In 1753 is sy vrou Elizabeth Swellengrebel ná sewentien jaar van huwelik dood en het hom as kinderlose weduwenaar gelaat. Maart 1755 het hom tot buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verhef, ’n rang hoër as goewerneur sonder om by sy pligte te voeg. Die elfde jaar het met ’n dunner tweede stoel gesluit: Sergius Swellengrebel is op die 8ste van Desember 1760 oorlede, en op die 12de het die politieke raad die onafhanklike fiskaal Pieter van Reede van Oudtshoorn benoem om die vakante amp te vul totdat die welbehae van die hoogste owerhede bekend sou wees. Die direkteure het hom bevestig. Deur die opening van kalender 1762 het hy nog as sekunde gesit en nog die fiskaal se pen gehou: ’n nuwe fiskaal-onafhanklik sou Tafelbaai eers in September bereik. Jan Andries Horak het nog Swellendam gesit. Adriaan van Schoor, in September 1748 ná die dood van Pieter Lourens aangestel, het nog Stellenbosch en Drakenstein gesit. Jan Frederik Kirsten het die winterhawe met die nuwe titel van resident gesit. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel deur amptenare—was ’n twaalfde jaar se gewoonte. Die somptuositeitswette wat op die 25ste van Maart 1755 aangepas is, het nog gestaan: geen vergulde koets behalwe die goewerneur s’n nie, geen livrei behalwe ’n raadslid se koetsier nie, geen groot sambreel behalwe ’n opperkoopman of ’n borddame s’n nie. [3] [7] [9]
As goewerneur was hy sonder die minste moeite toeganklik vir almal wat hom wou sien. Die nederigste individu kon griewe in die ore van die vader van die land uitstort en seker wees van ’n geduldige gehoor. As die klagtes gegrond was, het hy spoedige regstelling gekry; in elk geval was hy seker van goeie raad. Daardie hoedanigheid meer as enige ander het hom by die mense bemind gemaak. Sy eerlikheid was bo verdenking in ’n tyd toe eerlikheid skaars van manne in sulke poste verwag is. Kompanjiesalarisse was klein, en dit is amper as vanselfsprekend aanvaar dat amptenare hul inkomste op enige wyse sou aanvul wat nie strafbaar was nie. Tulbagh het sy gesig ferm teen daardie gewoonte gekeer. Hy het nie self handel gedryf nie, en hy sou ook nie toelaat dat enige ander regeringsamptenaar dit doen nie. Die fooie wat hulle in sekere transaksies mag ontvang het, was vasgestel, en hulle is beperk om nie meer te neem nie. Hy het sy eie uitgawes so gereël dat hy goed binne sy inkomste en toelaes geleef het, en wat hy oor gehad het, gebruik om ander se nood te verlig. Onder sy administrasie was elke man seker om sy toekomste te kry. Geen man is aan onnodige versuim onderwerp nie; geen omkopery is ontvang nie; geen valse rekeninge is gelewer nie. Ewewig en ’n gebrek aan swaaiende durf het nie ’n onewevolle stoel beteken nie. Hy het nooit gewildheid om gewildheid se ontwil gesoek nie. Sagmoedig en verdraagsaam het hy gebly; sterk wanneer die goewerneur se gesag getrotseer is. Die twaalfde jaar het daardie sterkte getoets op ’n reede wat nog in oorlogskontant betaal het, op ’n kommodoor wat vriendelikheid vir swakheid aangesien het, op ’n noordelike karavaan wat deur vloed en diefstal tuis moes kom, op ’n vierweekse wynplakkaat, op ’n nuwe fiskaal-onafhanklik, en op vuur by die Stellenbosch-drosdy. [3] [7] [9]
Kontinuïteit van persone was die punt van die twaalfde jaar ewe veel as nuutheid van plakkaat. Dieselfde kasteel, dieselfde borde, en baie van dieselfde amptenare het gebly. Europeërs en Khoikhoi het op vriendelike voet in die ou distrikte saamgeleef, maar by geleentheid is die vrede deur San-rowers versteur. Grond is nog aan koloniste toegeken sonder om Khoikhoi-stamme te raadpleeg. Daar het nog volop grond oorgebly. Beeslope in die uitwaartse distrikte was waarskynlik nooit minder as vyf of ses duisend akkers nie, waarvoor, wanneer dit verhaal kon word, ’n jaarlikse huur betaal is—£2 10s. tot 1732 en £5 daarna. Die oostelike gehuggie Swellendam het ’n gehuggie gebly; die pont wat in 1757 op die Breede, naby die sameloop van die Zonder End, geplaas is, was nog die openbare boot op daardie pad. Philippe Jacob Naudé van Berlyn, wat in 1754 in die Kompanjie se diens aangekom het, was nog ’n Kompanjiesdienaar. Ds. Hendrik Kroonenburg, ds. Johannes Frederik Bode, en ds. Johannes Petrus Serrurier van Hanau het nog die Kaapse preekstoel drie diep gesit, soos Amsterdam in 1761 beveel het. Ds. Gerhardus Croeser het nog Zwartland gesit. Ds. Johannes Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit. Ds. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Roodezand se kerk te Waveren was nog onder Remmerus Harders. Gekombineerde kerkrade het reeds in 1759 opgehou; hul reiskoste sou in die twaalfde jaar nie op die gemeentes sit nie. [3] [4] [8]
In die sensusopgawes van 1754 is die getal koloniste van albei geslagte en alle ouderdomme as 5,510 gegee, en die getal slawe wat hulle besit het as 6,279. In dié van 1756 word die getal koloniste as 5,128 gegee, en van hul slawe as 5,787. Geen later telling het in 1762 op die Kasteeltafel gesit nie. In gewone jare het die getal sterftes tot dope grofweg as 100 tot 261 gestaan, en daar was ’n voortdurende aanwas tot die koloniale bevolking deur Kompanjiesdienaars wat hul ontslag geneem het. Die syfers, hoewel hulle nie as volkome akkuraat vertrou kan word nie, gee nog die idee van die swaar lewensverlies deur die pokke. Tafelvallei het tussen die 1ste van Mei en die 31ste van Oktober 1755 963 Europeërs en 1,109 swartes begrawe. By die Khoikhoi het die siekte groot verwoesting aangerig, verder binneland toe as in 1713—gevoel in Groot-Namakwaland minstens tot die ses-en-twintigste parallel, en in die ooste tot die Groot-Vis. Voor midsummer het dit heeltemal uitgesterf. Die twaalfde jaar het dus nog binne daardie skadu geleef: minder vrye huishoudings, minder slawe, en ’n kolonie wat graan en wyn in ’n betalende baai verkoop het terwyl die hoofstad se arbeidsmag dun gebly het. Kompanjieboeke het reeds die kwartaallikse 600 gulde gesluit wat sedert 1747 aan Tulbagh se weduwee-moeder Catharina Cattepoel gestuur is; sy is in 1757 oorlede. ’n Kinderlose weduwenaar het die eerste stoel sonder daardie Hollandse huishoudelike eis gesit. ’n Bevestigde sekunde wat nog onafhanklike fiskaal was, het die tweede tot September gesit. [3] [9]
Uitwaarts het die grondregime nie verander nie. Beeslope van vyf of ses duisend akkers het nog gelyk of daar grond genoeg oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit verhaal kon word, het £5 gebly ná die vyftienjarige erfpagskikking van 1732. Khoikhoi wat nog in kompakte liggame bymekaar gehou het, het hul eie regering behou, met kapteins wat in die praktyk deur die Nederlandse owerhede aangestel is. Die groter getal het ou stamonderskeidinge verloor en as afhanklikes van boere geleef, of rondgeswerf en diens geneem soos hulle lus was. Die howe was oop vir hul beskerming. Dirk Marx se verslag, in 1756 ontvang, dat hy Xhosa so ver wes as die Groot-Vis ontmoet het, het die grensnota gebly. Kalender 1762 het geen tweede Beutler-skaal-tog en geen tweede Roggeveld-kommando bygevoeg nie. Onder die droogtejare van Tulbagh se een-en-twintig—1755, 1756, en later kalenders wat nog nie oopgemaak is nie—is hierdie twaalfde jaar nie gelys nie. Gemiddelde uitvoere oor daardie een-en-twintig jaar sou later as 11,791 muids koring, 202 rog, 68 gars, 202 ertjies, 174 bone, en 346 leggers gewone wyn getel word, met botter na Indië sedert 1754 gemiddeld 22,322 pond ’n jaar. Die twaalfde jaar het binne daardie gemiddelde gesit, nie daarbuite nie. Wat dit bygevoeg het, was ’n betalende baai waarin ’n kommodoor geweier is, ’n karavaan tuis van die Oranje, ’n vierweekse wynplakkaat, ’n nuwe fiskaal-onafhanklik, en vuur by ’n drosdy. [3] [4] [7]
Kommodoor Lynn en die eer van die vlag — Januarie 1762
Ná Clive se optrede teen die Nederlandse bewapening wat van Batavia na Chinsurah aan die Ganges in 1759 gestuur is, is die vriendelike gevoel tussen Groot-Brittanje en die Verenigde Provinsies versteur. Engeland en die Nederlande was in vrede, tog het kolonel Clive by Fort William gevrees dat as Nederlandse magte groei, die nawab Meer Jaffier—deur Engelse hulp verhef—met hulle teen Engelse belange sou bondgenoot. Hy het die Nederlandse vloot op die Hooghly weerstaan, die skepe verower, die leër vernietig, en die faktorij verbied om vestings te bou of troepe te werf. Bevele het van die direkteure uitgegaan dat niks wat onder bestaande verdrae geweier kon word, aan Engelse skepe wat die Kaap aandoen verskaf moes word nie. Die saak is sonder ’n breuk geskik. In 1761 het instruksies aangekom dat Engelse besoekers weer ruim behandel moes word. Sweedse kleure, in 1759 die eerste keer in Tafelbaai gesien, het ’n nuwe vlag gebly onder die vreemdelinge wat gekry het wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van artikels wat die Kompanjie nodig gehad het te verbied. Ruim behandeling het nie ’n sagte goewerneur beteken nie. Die 1761-instruksies het Engelse toegang ná die Chinsurah-skrik herstel; hulle het nie Tulbagh se staande reël uitgevee dat die Nederlandse vlag en saluut-etiket elke besoeker bind wat Kaapse beesvleis en wyn wou hê nie. In maerder jare het hy voorrade aan Franse skepe geweier wat die gebruiklike negegeweersaluut weerhou het totdat albei geskiet het; eers toe het waatlemoene, hoflikheid en wyn gekom. Die twaalfde jaar se reede was dus ’n betalende een met Engelse hoflikheid herstel en die eer van die vlag nog op elke saluut. [3] [9]
In Januarie 1762 het Sy Brittaniese Majesteit se oorlogskepe Chatham en York in Tafelbaai ingeloop, waar hulle verskaf is wat hulle nodig gehad het. Twee Engelse oorlogskepe het verskyn en voorrade gevra. Hulle is dadelik en doeltreffend bedien. Die kommodoor, Thomas Lynn, wat goewerneur Tulbagh vir ’n inskiklikelike, goeieaardige man aangesien het wat byna enigiets sou doen wat van hom gevra word, het versoek dat al die Engelse matrose in Nederlandse skepe in die baai na sy vaartuig oorgeplaas word. Miskien het die vaardigheid waarmee die Nederlanders op beesvleis en water ingewillig het hom die indruk gegee dat hierdie mnr. Tulbagh by die Kasteel ’n saggeaarde, maklike karakter was wat enigiets sou doen wat ’n verteenwoordiger van Britannia eis. Hy wou hê Engelse matrose in Nederlandse skepe in hierdie waters moes by hom vir diens aanmeld. [3] [9]
Hy het ’n besliste weiering ontvang. Die goewerneur en raad het gehou dat die eer van hulle vlag op die spel was. Tulbagh het net een kort woord vir sy antwoord nodig gehad. Dit was nee. Die Engelse nasionale het gebly waar hulle was. Ruim behandeling van Engelse besoekers is in 1761 ná die Chinsurah-skrik herstel; dit het nie gestrek tot die stroop van Nederlandse skepe van manne in Tafelbaai nie. Die oorlogstydse verversingshandel het die reedes nog met skepe van albei nasies gevul, maar die Kasteel sou die vlag nie vir ’n kommodoor se gerief prysgee nie. Die voorval het kort ná betrekkinge tussen die Nederlandse Republiek en Groot-Brittanje versleg het as gevolg van Clive se gedrag teenoor die Nederlanders in Indië plaasgevind. Hoewel die geskil teen Lynn se aankoms geskik was, was die nuwe vriendskapsbande nog delikaat. Dit het die weiering skerper gemaak, nie sagter nie: hoflikheid by die steiger, en ’n harde nee op die vlag. [3] [9]
Die twaalfde jaar se eerste toets van die herstelde Engelse hoflikheid was dus nie ’n tekort aan beesvleis nie maar ’n eis om manne. Die Kasteel kon Engelse vate vul en nog Nederlandse bemannings hou. Gedurende die een-en-twintig jaar 1751–1771 sou in Tafelbaai 988 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie inloop, 168 Engelse, 147 Franse, 31 Deense, 13 Sweedse, 4 Pruisiese, 1 Portugese, en 1 Spaanse; in Simonsbaai, 129 Nederlandse, 14 Engelse, 11 Franse, 13 Deense, en 2 Sweedse—die hele getal by die twee hawens 1,472, ’n gemiddelde van sewentig ’n jaar. Kalender 1762 het binne daardie verkeer gesit. Engelse rompe was weer welkom. Engelse persing van Nederlandse dekke af nie. Die Pruisiese vlag is die eerste keer in 1755 in Tafelbaai gesien; die Sweedse in 1759. Vreemdelinge het gekry wat hulle wou betaal, behalwe wanneer die raad dit nodig geag het om die verkoop van sulke artikels as die Kompanjie nodig gehad het te verbied. Lynn se Januarie-besoek het daardie lyn in manne eerder as in meel getrek. [3] [9]
Die Hugenote-valleie wat ná 1688 wingerde geplant het, het nou in daardie selfde oorlogstydse baai verkoop. Drakenstein, die Paarl, Fransche Hoek, en Val du Charron—later Wellington—was landbouseedings waarvan vrugte en graan volop geword het terwyl beeste skaars gebly het. Onder die tweede van der Stel is die nedersetting oor die eerste bergreeks uitgebrei om koloniste vir beesboerdery en veeleiing te plaas. Die Tulbagh-kloof het die poort na daardie binnelandse kom gebly. Piketberg, vanwaar Jacobus Coetsee in 1760 noord gery het, het in daardie selfde uitwaartse beesland gesit. Wyn van daardie ou Franse name, en beeste van die uitwaartse lope van vyf of ses duisend akkers, was wat Franse en Engelse proviandmeesters nog voor betaal het. Die twaalfde jaar het daardie plase nie uitgevind nie. Dit het hulle betaal—en dit het geweier om hulle in matrose van Nederlandse skepe af te betaal. [4] [7] [8]
Vloed op die groot rivier — 11 Januarie 1762
Kaptein Hendrik Hop van die burgermilisie, wat die plaas Slot van de Paarl beset het, het sy karavaan op die 7de van Desember 1761 suid gedraai nadat hitte, leë rivierbeddings en sterwende osse die mars naby breedtegraad 26° 18′ S. gestuit het. Twee van die burgers het etlike myle verder deurgedring; daar was maar een mening in die raad wat hy byeengeroep het, dat dit onmoontlik was om verder te gaan. Die geselskap het die Bakoven, naby die mond van die Olifantsrivier, op die 16de van Augustus 1761 gelaat: benewens Hop, die plantkundige Jan Andries Auge, die chirurgyn Carel Christoffel Rykvoet as mineraloog, en die landmeter Carel Frederik Brink om posisies te bepaal, ’n kaart te maak, en ’n joernaal te hou; dertien koloniste—Jacobus en Joris Coetsee, Abraham Russouw, Hendrik Kruger, Andries Greef, Jan van Niekerk, Tieleman Roos, Pieter Marais, Casper en Jan Badenhorst, Josua Joubert, Coenraad Scheepers, en Ocker Heyns; vyftien waens en agt-en-sestig halfbloed-Khoikhoi-dienaars. Hulle het die koperberge van Klein-Namakwaland verbygegaan wat Europeërs die eerste keer in 1685 besoek het, die groot rivier op die 29ste van September by ’n voorde van byna elfhonderd voet wyd oorgesteek, kort ná die oorgang kameelperde gevind, en langs die westelike voet van die Karasberge tussen die agtiende en negentiende meridiane aangehou. ’n Joubert het daardie noordelike waens gesit soos Hugenote-vanne nog die Waveren-plase agter hulle gesit het. [3] [8] [9]
By die groot rivier is etlike tyd bestee om die uitgeputte beeste te ververs, wat geleentheid gebied het om die omliggende land te ondersoek. In die berge wat aan die rivier grens is koper ontdek, maar die gevolgtrekking waartoe kaptein Hop en sy helpers gekom het was dat dit nie sou betaal om dit te ontgin nie. Hulle het eers opgemerk dat daar geen hout in die omgewing was wat as brandstof gebruik kon word nie, gevolglik moes die erts in sy ruwe staat weggevoer word. Verder was daar versperrings in die rivier wat die gebruik van bote om die erts na die see te vervoer sou verhinder, sodat dit in waens verwyder sou moes word. En laastens was die land nie net baie moeilik om te deurreis nie, maar dit was so deur die somerhitte verseng dat dit nie ’n voedselvoorraad vir trekbeeste gebied het nie. Die mond van die rivier was te ver om ondersoek te word. Die Klein-Namakwas is in ’n verarmde toestand gevind, deur San van die grootste deel van hul beeste beroof. Die Groot-Namakwas het omtrent twintig jaar tevore noord getrek. Hitte, leë beddings, en sterwende osse het reeds die noordelike limiet geskryf. Koper sonder brandstof, bote, of weiding het die minerale een geskryf. [3]
In die nag van die 11de van Januarie 1762 het die water in die groot rivier skielik gestyg. Die ekspedisie was op die oewer gekamp, onbewus van gevaar, en dit was met moeite dat die waens na ’n veilige plek verwyder is. Somerstorms op ’n sandrivier stuur nie ’n herout nie. Dieselfde oewer wat ’n rusplek vir uitgeputte beeste gelyk het, het in een nag ’n plek geword om af te kom. Vyftien waens, ’n plantkundige se presse, ’n mineraloog se monsters, Brink se joernaal en kaart, en die kameelperdvelle wat reeds vir Europese museums bestem was, moes opgesleep word terwyl die water styg. Geen van daardie arbeid was in die oorspronklike opdrag nie. Die opdrag was om van die Bakoven noord te gaan en die land van die Damrocquas te leer ken. Die twaalfde jaar se eerste binnelandse datum was ’n vloed op die tuispad. [3] [9]
Die noordelike jaar het dus by die rivier in twee gebreek: organisasie en vertrek in 1761, vloed en tuiskoms in 1762. Coetsee se rit van 1760 van Piketberg het die eerste Europeër oor daardie water gesit; Hop se vyftien waens het ’n wetenskaplike trein daaroor gesit. Januarie se styging het dieselfde trein op die verdediging gesit. Die Kasteel het nog honderde myle suid gesit, en gewag op ’n kaart, ’n joernaal, plant- en mineraalnotas, en ’n kameelperdvel. Die rivier het nie gewag nie. Dit het in die nag gestyg, en die twaalfde jaar binnelands het met nat asse en ’n hoër kamp begin. [3]
Osse verloor, en wat die noorde geleer het
Een nag ’n bietjie later is dertig van die osse deur San gesteel. Die koloniste het vrywillig saam met die ekspedisie gegaan hoofsaaklik met die oog daarop om ’n groot getal beeste in ruilhandel te kry, maar hulle het nie volgens hul verwagtinge geslaag nie. Vyftien waens het die Bakoven gelaat met agt-en-sestig dienaars en ’n milisiekaptein se gesag. Hulle het dunner in beeste teruggekom as wat hulle gehoop het. Die Klein-Namakwas, reeds van die grootste deel van hul vee beroof, was nie ’n mark nie. Die Groot-Namakwas het noord getrek. Ruilhandel wat vrywilligers van Slot van de Paarl en die ander plase getrek het, het nie die spanne gevul nie. Diefstal op die tuiswaartse oewer het dertig meer geneem. Die wetenskaplike trein het nog sy notaboeke gehad. Die burgerstrein het minder osse gehad. [3]
Geen inligting van ’n positiewe aard is verkry oor die swart mense na die noorde, destyds Damrocquas genoem, nou Damara nie. Maar die wilde stories wat vroeër geloop het dat hulle lang hare gehad en linneklere gedra het, is onjuis bevind, want die Groot-Namakwas het van geen mense geweet wat by daardie beskrywing pas nie behalwe Europeërs. Coetsee se verslag van 1760, wat Hop bewoë het om ’n mars aan te bied, is dus in die veld reggestel: tien dae anderkant sy verste punt was daar nie, sover Namakwa-kennis gegaan het, ’n linne-gekede volk met lang hare nie. Inligting is verkry oor die Betshuana, destyds Briquas of Birinas genoem, wat oos van die Kalahari woon. En daar is vasgestel dat die pokke in 1755 tot in Groot-Namakwaland versprei en baie lewens gekos het. Die ses-en-twintigste parallel wat Hop se osse gestuit het, was sewe jaar vroeër al ’n pokke-horison. [3]
Pieter Marais, een van die burgers wat die ekspedisie vergesel het, het die Khoikhoi-taal verstaan, en was ’n man tot navraag geneig. Hy en Tieleman Roos het ’n verslag oor die inboorlinge opgestel, wat toon dat die verskillende stamme wat ontmoet is lede van een volk was. Hulle het die wyse van nuwemaan-aanbidding deur sang, dans en aanroepings aanskou; en hulle het geleer dat die Groot-Namakwas ’n dowwe voorstelling van ’n opperwese gehad het, wat hulle Chuyn genoem het, maar wat die aard van hierdie wese veronderstel is om te wees, het hulle nie vasgestel nie. Hulle het die inboorlinge koper sien smelt en tot versierings verwerk met ’n kliphamer en aambeeld. Die groot rivier is deur die Namakwas Chari of Eyn genoem. Die laaste woord was dieselfde as dié wat in 1685 aan kommandeur van der Stel deur die Klein-Namakwas gegee is. Die eerste woord Chari is dieselfde as Gariep van later spraak. Koper in Namakwa-hande, met klip bewerk, het langs koper in die grensberge gesit wat Hop ontoerekenbaar geoordeel het vir ’n Kompanjies-watrein. Die verskil was skaal: versierings, nie ertskepe nie. [3]
Die name wat kaptein Hop aan plekke noord van die groot rivier gegee het, is lankal deur ander vervang, maar daar is geen moeite om die roete te volg nie. Hulle het die warmbron later Nisbett’s Bath genoem verbygegaan, en langs die westelike voet van die Karasberge aangehou, tussen die agtiende en negentiende meridiane van Greenwich. Kameelperde is kort ná die oorgang gevind, en etlike gedood. Goewerneur Tulbagh, wat reeds die vernaamste museums van die Nederlande met talle eksemplare van die kolonie se plant- en dierekunde verryk het, het die vel van een van hierdie kameelperde na die museum van die Universiteit van Leiden gestuur. Dit was die eerste wat van Suid-Afrika na Europa geneem is. Auge se plantnotas en Rykvoet se mineraaloordeel het in dieselfde tuiswaartse trein as daardie vel gereis. Brink se kaart en joernaal sou die Kasteel ’n papier-noorde gee wat dit nie gehad het toe Coetsee van ’n jag teruggekom het nie. [3] [9]
Wat die noorde geleer het, was dus ewe veel negatief as positief. Geen Damrocqua-linne nie. Geen betaalbare koper weens gebrek aan hout, watervoer, en weiding nie. Geen groot ruilhandelkudde nie. ’n Rivier wat in die nag kon styg. San wat dertig osse uit ’n slapende kamp kon lig. Pokke wat al in 1755 so ver geloop het. Teen daardie leemtes: ’n kaart, ’n joernaal, plantnotas, ’n mineraalverslag, ’n Namakwa-teologie van Chuyn en die nuwemaan, klipgehamerde koperversierings, die name Chari en Eyn, woord van die Betshuana oos van die Kalahari, en ’n kameelperdvel vir Leiden. Die vrywilligers wou beeste hê. Die Kasteel wou kennis hê. Die twaalfde jaar het die tweede rekening voller betaal as die eerste. [3]
Die karavaan bereik die kasteel — 27 April 1762
Op die 27ste van April 1762 het die ekspedisie die kasteel bereik, sonder dat enige van sy lede gesterf of ernstige siekte op die reis gely het. Teen die einde van April was hulle terug, en hoegenaamd nie slegter van slytasie nie. Hulle het dunner in beeste teruggekom as wat hulle gehoop het, maar met ’n kaart, ’n joernaal, plant- en mineraalnotas, ’n kameelperdvel reeds vir Leiden bestem, en ’n reggestelde beeld van die land noord van die Oranje. Agt maande het verloop sedert die Bakoven. Die noordelike jaar het dus by die Kasteelwerf gesluit: organisasie en vertrek in 1761, vloed, diefstal en tuiskoms in 1762. Goewerneur Tulbagh, reeds ’n skenker van Kaapse eksemplare aan Nederlandse museums, het sy eerste Suid-Afrikaanse kameelperdvel vir die Universiteit van Leiden uit hierdie mars gehad. [3] [9]
Goeie heersers trek goeie amptenare. Hop was maar een van hulle. Auge, meestertuinier van die kolonie en ’n briljante plantkundige, het besondere opdragte gehad om gegewens oor plante en bome te versamel, ’n onderwerp waarin Tulbagh diep belanggestel het en waarvan hy baie geweet het. Rykvoet het as mineraloog gegaan; Brink as landmeter. Die goewerneur het verskeie ekspedisies ver in die agterland georganiseer, en hul marse deur onbekende streke met gretige verwagting gevolg. Hierdie terugkeer was die eerste groot wetenskaplike tuiskoms van sy twaalfde jaar: nie ’n tweede Beutler tot die Keiskama nie, maar ’n burgerkaptein se trein anderkant die Oranje tot in die land later Suidwes-Afrika genoem, met notaboeke vol inligting. Die Kasteel se gewone besigheid—oop toegang, vaste fooie, geen private handel—het nou ’n noordelike lêer gehad om op dieselfde tafel as die oorlogsrekeninge te sit. [3] [9]
Dit is byna onvermydelik dat Tulbagh, met sy wydverspreide wetenskaplike belange, meer vir die Kaap se kulturele vooruitgang gedoen het as om sy reputasie as ’n geologiese, botaniese en soölogiese skattehuis te vestig. In 1761 het hy ’n gebou gemagtig om die 3,800 boeke en talle manuskripte te huisves wat Joachim Nicolaas van Dessin bemaak het; Mason en Dixon het van April tot Oktober van daardie jaar die Venus-oorgang waargeneem. Die twaalfde jaar het die oorgang nie herhaal nie. Dit het die kameelperd en die Namakwa-notaboeke afgelewer in ’n dorp wat reeds ’n openbare biblioteek by die kerk gehad het, ’n koster as bibliotekaris, en duisend riksdaalders—toe gelyk aan £208 6s. 8d.—as Van Dessin se kapitaal vir bewaring en uitbreiding. Die inrigting is nie veel gebruik nie. Die vel en die joernaal is dadelik gebruik: een het na Leiden gegaan, die ander het die Kasteel se noordelike kennis gesit. [3] [9]
Van Piketberg tot die Bakoven tot breedtegraad 26° 18′ en terug na die Kasteelwerf was die noorde ’n burgerprojek onder ’n goewerneur se lastbrief. Coetsee het gejag. Hop het opgemeet. Marais en Roos het oor die maan en Chuyn gevra. Auge het plante gepars. Rykvoet het na koper gekyk en nee gesê. Brink het die afstande gehou. Die vrywilligers het osse getel en hulle te kort gevind. San het hulle ook getel, en dertig geneem. Die 27ste van April het daardie rekene sonder ’n dood in die geselskap gesluit. Die tuine van 1652 was honderd-en-tien jaar agter. Die groot rivier, Chari of Eyn genoem in die notaboeke nou op die tafel, was nie meer net ’n Namakwa-gerug nie. [3]
Wynplakkaat en die betalende reede — Augustus 1762
Van die aankoms van die Franse oorlogskepe en transporte in Desember 1758 en Januarie 1759 was die boere in ’n voorspoedige toestand. Die oorlog in Indië tussen die Engelse en die Franse was nog nie verby nie. Franse oorlogskepe het nog tot 1761 aangedoen om te ververs en voorrade in te neem; ná daardie datum het skepe van albei nasies vir beeste, meel en wyn gekom. Offisiere van Franse pakkette van Mauritius en van Engelse pakkette van St. Helena het teen mekaar gebie. Die leë reede van die oorvloedjare het ’n dubbele veiling geword. Wat die Kasteel nie by plakkaat in 1756 en 1757 kon doen nie—die surplus skuif—het sewentien rompe en die pakkette wat hulle gevolg het nog in kontant gedoen. Kalender 1762 het in die Engels-en-Franse helfte van daardie oorlogstydse bloei gesit: albei vlae het die reedes volgemaak terwyl die raad nog Kompanjie-ruime moes vul. [3] [9]
By meer as een geleentheid in hierdie oorlogstydse strek kon die regering nie soveel voorraad bekom as wat vir die Kompanjie se eie skepe nodig was nie, omdat die burgers teen hoë pryse aan vreemdelinge wou verkoop. Daar was ’n middel hiervoor. In Augustus 1762 is ’n plakkaat uitgevaardig wat die verkoop van wyn aan vreemdelinge verbied het onder straf van konfiskasie van alles wat aangebied word en ’n boete van £66 13s. 4d. Dit het die gewenste uitwerking gehad: die Kompanjie het soveel bekom as wat nodig was, en vier weke van die datum van uitvaardiging is die plakkaat teruggetrek. Dieselfde plase wat in 1756 nie wyn kon skuif nie, kon dit in 1762 nie van vreemde proviandmeesters hou nie totdat die Kasteel daardie kort verbod opgeplak het. Vier weke was genoeg. Die bloei self het nog jare om te loop; berig van vrede tussen Frankryk en Engeland sou eers in Maart 1768 aankom. [3]
Die regering, sowel as individue, het by die vreemdelinge gebaat. Die inkomste is verhoog, ’n hoeveelheid surpluskoring in die magazyns is van die hand gesit, en etlike versendings Bourbon-koffie is teen die lae prys van vyf-en-twintig sjielings per honderd pond vir versending na Europa gekoop. Koloniale en private belang het vir eers saamgeloop: die inkomste het gestyg wanneer vreemdelinge koop, magazyns kon surpluskoring skuif, en boere wat insolvensie in die gesig gestaar het, het die skaars goedere gehou. In 1756 is ’n uitvoerreg van £1 per legger op alle wyn en brandewyn wat in grootmaat aan vreemdelinge verkoop is, gelê, bo en behalwe die gelde wat vroeër gehef is. Die reg is by veiling verpacht, en in die eerste jaar is dit vir nie meer as £38 6s. 8d. verkoop nie. Vier jaar later—kalender 1760—het dit tot £400 gestyg. Daardie pacht het in 1762 nog betaal, omdat die baai gekoop het. Vir wynboere het die swaai skerp gebly. Indië het Kaapse wyninname gesny—uitvoer na Batavia, wat vir die vyf jaar 1751–5 gemiddeld 558 leggers was, het tot 262 gemiddeld oor die volgende tien gedaal—en insolvensies het ontstellend algemeen geword; die fiskaal se fooi op vreemde wynverkope is selfs vir ’n graanfooi omgeruil om die druk te verlig. Teen 1762 het die reede-rekene omgekeer: vreemdelinge het kontant betaal, magazyns het leeggemaak, en die risiko was nie meer oorvloed nie maar die Kompanjie se onvermoë om sy eie voorrade te verseker wanneer burgers vir pakketpryse uitstaan. Augustus se vierweekse plakkaat was die Kasteel se antwoord in wyn. [3] [9]
Na Europa is jaarliks eerder oor 100 leggers gewone wyn gestuur en soveel Constantia-wyn as wat bekom kon word, wat gewoonlik nie meer as 14 of 15 leggers was nie. Van 1736 tot 1761 was die prys wat die Kompanjie vir rooi Constantia-wyn betaal het £20 16s. 8d. en vir wit Constantia-wyn £10 8s. 4d. die legger, die eienaars verplig onder ’n ou kontrak om teen daardie prys te verkoop. In 1761 is ’n ooreenkoms met Jacobus van der Spuy, toe eienaar van Hoog-Constantia, gemaak dat hy twee derdes van alle rooiwyn wat hy maak teen £31 5s., en twee derdes van alle witwyn teen £15 12s. 6d. die legger, sou lewer, hy vry om die oorblywende derde aan wie hy kies teen die beste prys te verkoop. ’n Soortgelyke ooreenkoms is daarna met Lambert Myburgh, eienaar van Groot-Constantia, gemaak. Die twaalfde jaar het dus op daardie billiker Constantia-kontrak gesit terwyl die Augustus-plakkaat die vreemde kraan op gewone wyn kortstondig toegedraai het. Kompanjie-ruime eers; pakketproviandmeesters ná vier weke. [3]
In 1761 is die eerste aalwyne uit Suid-Afrika uitgevoer: tweehonderd-en-agtien pond gelewer deur die ou burgerrraad Petrus Johannes de Wit. Die direkteure het instruksies uitgevaardig om die middel by die magazyns te koop teen ’n prys nie hoër as twee sjielings en drie pens halfpennies ’n pond nie. Van daardie datum af is dit ’n uitvoerartikel na Europa, maar die hoeveelheid in aanvraag is onbeduidend, en dit was nie tot groot voordeel van die kolonie nie. Kalender 1762 het daardie klein nuwe ruimgoed nie uitgevind nie. Dit het langs wyn, meel, beeste, en Bourbon-koffie as nog ’n lyn op ’n betalende baai gesit. Die Hugenote-valleie het nog die gros verkoop. Drakenstein, die Paarl, Fransche Hoek, en Val du Charron het nog in ’n reede gestort waar Franse en Engelse pakkette gebie het—behalwe vier weke in Augustus, toe die Kasteel die wyn eerste geneem het. [3] [7] [8]
Cloppenburg kom aan; Stellenbosch-drosdy brand — September–Oktober 1762
Op die 8ste van Desember 1760 is die sekunde Sergius Swellengrebel oorlede. Op die 12de het die politieke raad besluit dat die onafhanklike fiskaal Pieter van Reede van Oudtshoorn die vakante amp moes vul totdat die welbehae van die hoogste owerhede bekend sou wees. Van Oudtshoorn is in die aanstelling deur die direkteure bevestig, en Jan Willem Cloppenburg is as fiskaal uitgestuur. Laasgenoemde amptenaar het in September 1762 aangekom en diens as fiskaal-onafhanklik aanvaar. Die senior burgerlike lyn onder Tulbagh is dus vir die volgende jare geskik: Van Oudtshoorn as sekunde, Cloppenburg as fiskaal. Van Oudtshoorn het die fiskaal se amp sedert September 1741 gehou; hy het nou daardie pen neergelê en die tweede stoel gehou. Cloppenburg het die onafhanklike fiskaal se sitplek geneem wat sedert Desember 1760 met die sekunde s’n verdubbel was. [3]
Die fiskaal-onafhanklik was nie ’n klerk nie. Hy het die hooggeregshof gesit, die Kompanjie se regte teen burger en vreemdeling dopgehou, en die fooie geneem wat die wet toelaat—fooie wat Tulbagh reeds in ’n vaste skedule gedwing het. Van Oudtshoorn het selfs, in die oorvloedjare, sy vier sjielings en twintig pennies op elke legger wyn aan ’n vreemdeling verkoop laat vaar, en in die plek daarvan een sjieling en vier pennies op elke honderd pond graan of meel geneem, as die enigste verligtingsmaatreël wat die goewerneur vir insolvente wynboere kon bedink. Daardie omruil het nog die amp gekleur wat Cloppenburg geërf het. Die Augustus-plakkaat het pas gewys dat die Kasteel die vreemde wynkraan nog kon toedraai wanneer Kompanjieskepe kortkom. ’n Nuwe fiskaal het in ’n betalende baai aangekom, ’n herstelde Engelse hoflikheid, en ’n goewerneur wat nie sou toelaat dat amptenare handel dryf nie. [3] [9]
Kontinuïteit van die preekstoele het kontinuïteit van die fiskaal se stoel gepas. Kroonenburg, Bode, en Serrurier was almal in aktiewe diens aan die Kaap, soos die direkteure in April 1761 beveel het: Serrurier as derde predikant ingehuldig, Bode as tweede herstel met sy agterstallige salaris, en by die eerste dood of verskuiwing van òf Kroonenburg, òf Bode, òf Serrurier, geen opvolger aangestel nie. Appeldoorn het nog Stellenbosch gesit, waar hy sedert Oktober 1753 gestasioneer was. Van der Spuy het nog Drakenstein gesit. Harders het nog Waveren gesit onder die 1761-instruksie dat hy permanent daar bly. Croeser het nog Zwartland gesit. Gekombineerde kerkrade het nog nie vergader nie. Die twaalfde jaar het nie die kerke omgeskud nie. Dit het die fiskaal omgeskud. [3] [8]
Vreemdelinge het begin om die dorp in Tafelvallei onder die naam Kaapstad te ken, hoewel dit by die koloniste nog die Kaap genoem is. Verskeie nuwe strate is uitgelê. Die paradeterrein is weer gelykgemaak, en ’n eikeheining is daarom geplant. Die kunsmatige fonteine waaruit die inwoners water gekry het, is hernu. Die stadhuis—dieselfde wat nog in gebruik is—is deur die burgerrraad gebou. Die hospitaal was aan die vergaan, en die direkteure het besluit om ’n nuwe een te bou, maar die werk was nog nie begin nie, hoewel die materiale versamel is. Die vestings is herstel, en ’n nuwe battery is naby die mond van die Soutrivier opgerig. Kalender 1762 het daardie burgerlike program nie uitgevind nie. Dit het daarbinne gesit: ’n hoofstad nog uitdun van die 1755-grafte, nog duur aan twee ryke verkoop, nog bou, en nou met ’n nuwe fiskaal-onafhanklik in die Kasteel. [3] [9]
Die dorp Stellenbosch is in Tulbagh se tyd aansienlik vergroot en in voorkoms verbeter. Op die 31ste van Oktober 1762 is die drosdygeboue deur vuur vernietig, maar hulle is kort daarna in ’n sierliker styl herbou. Stellenbosch is uitgebrei, en toe in 1762 die drosdy afgebrand het, het ’n nuwe en ruimer gebou ontstaan. Die landdros van Stellenbosch en Drakenstein was nog Adriaan van Schoor, in September 1748 ná die dood van Pieter Lourens aangestel. Hy sou in ’n later kalender tot ’n amp in Kaapstad bevorder word; die twaalfde jaar het hom in die verbrande sitplek gehou terwyl die sierliker mure opgegaan het. Appeldoorn het nog gepreek in die dorp wat sy drosdy in ’n nag verloor het. Die brand was die dorp se skerpste hou van die jaar. [3] [9]
Nie net in die dorp nie, maar ook in die plattelandse distrikte, is die impak van Tulbagh se energie gevoel. Simonstad is vergroot: pakhuise is gebou, ’n klipsteiger gemaak, ’n groot hospitaal opgerig. Die hospitaal—’n vierkantige gebou van 130 voet frontbreedte—is in 1760 begin en was nog aan die rys; dit sou in ’n later jaar voltooi word. Stewardige pakhuise, ’n slaghuis, ’n bakkery, werkswinkels vir smede en skrynwerkers, en ’n woonhuis vir die beampte in beheer van die stasie het in dieselfde vergroting gevolg. Die gebou wat in goewerneur Swellengrebel se tyd opgerig is—wat 450 voet lank was en vroeër vir alle doeleindes gedien het—is nou slegs as kwartiere vir die garnisoen en werkslui gebruik. Kirsten het nog as resident gesit, die titel wat hom in Mei 1761 ná De Nys se dood gegee is. Valsbaai was nie meer net ’n noodwinterdeur nie. Die hospitaalstigting van 1760, die residenttitel van 1761, en die pakhuise wat in hierdie jare gevolg het, het van Simonstad ’n tweede geboude gesig van Kompanjiesmag gemaak—betaal terwyl vreemde en Kompanjieskepe nog die verversingsekonomie van Tafelbaai volgemaak het. [3] [9]
Swellendam het ’n blote gehuggie gebly. Om toegang daartoe van die Kaap te vergemaklik, het die pont van 1757 op die Breede, naby die sameloop van die Zonder End, nog die openbare pad gedra. Horak het nog daardie drosdy gesit. Hy sou eers in ’n later kalender uit die Kompanjie se diens tree en burger word, wanneer Joachim Frederik Mentz, vroeër sekretaris van die distrik, as landdros aangestel sou word. Die twaalfde jaar het nie Swellendam omgeskud nie. Dit het Stellenbosch se drosdy verbrand en Horak en Van Schoor in hul stoele gehou. Beeslope van vyf of ses duisend akkers het nog gelyk of daar grond genoeg anderkant albei drosdye oorbly. Jaarlikse huur, wanneer dit verhaal kon word, het £5 gebly. Khoikhoi-stamme wat nog bymekaar gehou het, het hul eie regering behou; die groter getal het as afhanklikes van boere geleef of rondgeswerf en diens geneem soos hulle lus was. Die howe was oop vir hul beskerming. San-rowers het nog by geleentheid die vrede versteur. Grond is nog sonder om Khoikhoi te raadpleeg toegeken. Daar het nog volop grond oorgebly. [3] [4] [7]
Gedurende Tulbagh se administrasie het die inboorlinge die koloniste baie min moeite gegee. Harde en onregverdige behandeling van Khoikhoi deur koloniste het voorgekom, veral op die afgeleë grens, maar die swaar vonnisse teen Europese misdadigers in sulke sake bewys dat die wet nie ’n dooie letter was nie. Die regering, gewild, was sterk; onderdrukking op enige groot skaal kon slegs in tye van anargie plaasvind. Die regering was begerig om te voorkom dat die Khoikhoi in besit van gewere en perde kom. Kalender 1762 het geen nuwe oostelike grens en geen nuwe kommandoskaal bygevoeg nie. Dit het ’n geweierde kommodoor bygevoeg, ’n karavaan tuis met ’n kameelperdvel en ’n koper-nee, ’n vierweekse wynplakkaat, ’n fiskaal-onafhanklik uit Europa, en ’n drosdy sierliker herbou ná vuur. [3] [9]
Noord en suid het die jaar die kolonie se reikwydte gerek en dit daarna herstel: ’n karavaan anderkant die Oranje met kameelperdvelle, koperoordeel, en ’n vloed op die 11de van Januarie; Engelse oorlogskepe Chatham en York voorsien en manne in Januarie geweier; wyn vier weke in Augustus vir vreemdelinge toegemaak; Cloppenburg in die fiskaal se stoel in September; Stellenbosch se drosdy op die 31ste van Oktober af en weer sierliker op. Onder Tulbagh was 1762 nie ’n jaar van verowering nie maar van terugkeer, weiering, kort plakkaat, nuwe pen, en vuur—terwyl boere nog duur aan die vlote van twee ryke by ’n neutrale taverne van die seë verkoop het. Die twaalfde jaar het gesluit met kontant in die baai, Hop se notaboeke op die tafel, Van Oudtshoorn in die tweede stoel sonder die fiskaal se pen, Cloppenburg onafhanklik, Van Schoor in ’n herbouende drosdy, en Kirsten nog as resident by die winterhawe gestileer. Die tuine van 1652 was honderd-en-tien jaar agter. Die groot rivier, Chari of Eyn genoem in die notaboeke nou tuis, was nie meer net ’n Namakwa-gerug nie. Die bloei het nog betaal. Die volgende kalender sou die magazyns op ’n ander wyse toets. [3] [4] [7] [8] [9]