Boer History1747 aan die Kaap die Goeie Hoop: Swellendam genoem, sprinkaanvas, Reygersdaal-wrak en Oranje-vakansiedag
Swellengrebel, Tulbagh en Van Oudtshoorn — 1747
Kalender 1747 het oopgegaan met Hendrik Swellengrebel nog goewerneur, Ryk Tulbagh nog sekunde, en Pieter van Reede van Oudtshoorn nog onafhanklike fiskaal nadat hy Daniel van den Henghel op die 18de van September 1741 afgelos het. Die hiërargie wat die direkteure op die 14de van April 1739 vasgestel het, het dus deur ’n agtste volle landbou- en skeepvaartjaar onder dieselfde drie senior siviele name voortgegaan. In Maart 1744 het die Here Sewentien reeds hul goedkeuring getoon deur die goewerneur die rang en titel van buitengewone raad van Nederlands-Indië te gee. Hy was sedert 1713 ononderbroke in Kompanjiesdiens. Geen nuwe kommissie het die Kasteel-stoele in hierdie kalender herrangskik nie. [3]
Die man in die eerste stoel was ’n Kaapsgebore goewerneur. Hy is op die 29ste van September 1700 gebore, seun van Johannes Swellengrebel, wat in 1691 aangekom het, Kompanjiesampte beklee het, en as vryburger in 1716 gevestig het. Sy moeder, Johanna, was ’n dogter van die verkenner-soldaat Hieronymus Cruse; sy is oorlede toe Hendrik dertien was, en sy stiefmoeder Christina Stants, weduwee van Jan van Meerland, was eweneens ’n Kaapse koloniale. Vriendelikheid, gesonde verstand en lang plaaslike ervaring, eerder as briljantheid van talent, was wat die nedersetting hom toegeskryf het. In 1727, terwyl hy nog raadssekretaris was, het hy met Helena Wilhelmina ten Damme, ook Kaapsgebore, getrou. Tulbagh het as bruidegomsman gestaan. Agt kinders van die huwelik is al geëer in die kusbattery met die naam Heeren Hendriks Kinderen. [9]
Daardie Kaapse huishouding is in die sluitweke van 1746 aan die top leeggemaak. Helena is in Desember oorlede, in dieselfde maand dat sprinkane Tafelvallei gevul het, en vir baie maande was die goewerneur ontroosbaar. Hy het groot geluk met haar geken. Kalender 1747 het dus oopgegaan op ’n weduwenaar nog in die eerste stoel, ’n sekunde wat sedert die troue binne daardie familiekring was, en ’n fiskaal wat die onafhanklike amp meer as vyf jaar lank gehou het. Eers teen die einde van die jaar kon die goewerneur weer glimlag en opgeruimd wees, toe Oranje-nuus uit die Nederlande die Kasteel ’n openbare geleentheid gegee het om sy gesig te herwin. [3] [9]
Die sekunde se private jaar het ’n stiller merk gehad. In 1747 het Tulbagh sy weduwee-moeder te hulp gekom deur haar seshonderd gulden elke kwartaal te stuur, ’n toelae waarvan niemand in die nedersetting destyds geweet het nie en wat eers later rekords openbaar gemaak het. Hy het nie daarvan gehou dat van sy liefdadigheid gepraat word nie. Die man wat nog as tweede-in-bevel gesit het, het ’n ingebore sin vir netheid en akkuraatheid, ’n sterk geheue en die gewoonte om sy woord te hou gehad; die geheime kwartaallikse oorbetaling het langs daardie gewone deugde gelê eerder as langs enige rangverandering. Hy het nog as sekunde in die groter huis aan die Keizersgracht gewoon waarheen hy ná 1739 verhuis het. [9]
Buite die Kasteel het die nedersetting vyf Gereformeerde gemeentes gedra ná die grensraad van 30 Augustus 1745, ’n volle landdrost oorkant die Benede-Breederivier in Johannes Theophilus Rhenius, en ’n kuslyn van vestingwerke wie se Imhof-battery in Julie 1745 kanonne ontvang het. Landelike burgers het nog vyftig berede manne na die Kaap geroteer terwyl Europese oorlogsnuus die Nederlande onder dreiging gehou het. Die ligter batteries met familiename—Swellengrebel, Elizabeth, Helena, Tulbagh en Heeren Hendriks Kinderen—en die swaar Imhof-werk het die messelantwoord gebly; die maandelikse binnelandse ruiters het die lewende een gebly. Die ouer permanente poste by Saldanhabaai, Klapmuts, Groenkloof, Ziekenhuis en Rietvlei het soos vroeër gestaan; Waveren is al onttrek. Simonstad, onder poshouer sergeant Justinus Blas, het nog die wintervlote bedien omdat die Tafelbaai-mole in die sprinkaanjaar op driehonderd een-en-vyftig voet prysgegee is. [3] [9]
Die jaar se kenmerkende Kaapse rekord het minder in ’n verandering van goewerneurs gelê as in die opruiming van die sprinkaanplaag wat 1746 afgesluit het, die formele benaming van Rhenius se distriksitplek, die wrak van ’n skeurbuikgeteisterde uitgaande Indiëvaarder op die weskus- benaderings, ’n harde grensondersoek op die verre Swellendam-grens, die vul van die Stellenbosch-preekstoel, en ’n openbare Oranje- vakansiedag ná nuus van die herstelde stadhouerskap in die Nederlande. Daardie ses, met ’n goewerneur wat nog van Helena se dood herstel het en ’n sekunde wie se liefdadigheid stil na Utrecht geloop het, is wat kalender 1747 werklik gehou het. [3] [9]
Dag van vas en gebed teen sprinkane — 22 Februarie 1747
In 1746 het oorvloedige reën ’n buitengewoon goeie koringoes gegee, maar voordat die bone en ertjies van die grond af was, het enorme swerms sprinkane verskyn—’n plaag waarvan die kolonie sedert 1695 vry was. Op die 28ste van Desember 1746 het die insekte Tafelvallei in sulke getalle binnegekom dat die lug vol van hulle gelyk het, en binne ’n paar dae het niks eetbaars oorgebly nie, nie eers blare aan die bome nie. Die laat-Desember-inval het ’n landelike plaag tot in die administratiewe en skeepvaarthart van die kolonie self gedra. Wat op binnelandse bone en ertjies begin het, het nou op die Kompanjie se tuin, die burger-erwe onder die berg, en die bome wat die dorp beskadig het, gesit. [3]
Die raad het die 22ste van Februarie 1747 aangestel om as ’n dag van vas en gebed gehou te word dat dit God behaag om die plaag weg te neem. Die goewerneur self het die vas afgekondig. Die Februarie-onderhoud het dus ’n winterkrisis beantwoord wat al landelike tuine vernietig, weiding kaalgestroop, en die vleisprys verdubbel het ná baie jare sonder veesiekte. Dit het tussen die Kersinval in Tafelvallei en die stadiger biologiese opruiming van die swerms gesit wat in die openingsmaande van 1747 nog oor weiding en groen gewasse gehang het. [3] [9]
In die landelike distrikte is die tuine heeltemal vernietig, en omdat daar niks oor was vir die vee om te eet nie, het soveel osse en skape gevrek dat vleis, wat voorheen teen minder as ’n halfpenning per pond verkoop is omdat daar jare lank geen veesiekte was nie, dadelik in prys verdubbel het. Die sprinkaanjaar het dus weiding en slagtersvleis net soos groen gewasse getref. ’n Nedersetting wat jare sonder veesiekte deurgekom het, het nou dubbel vir skaapvleis en beesvleis betaal omdat die insekte die voer opgevreet het. Magasynkoring van die sterk 1746-graanoes het ná tiende nog in voorraad gelê; tuinpeulgewasse, huishoudelike groente en weiding nie. [3]
Die aanval het byna vier maande geduur nadat dit begin het, en het ná die lang reëns van 1746 verwoes. Binne die opening van 1747 het dit ’n oes al in die skure beteken, ’n hoofstad wie se bome met Kersfees kaalgestroop is, en ’n openbare vas in Februarie terwyl die swerms nog beweeg het. Die Indiese owerhede het die magasynkoringprys in Junie 1745 tot 10s. 8d. per muid herstel, wat 9s. 7½d. skoon ná tiende gelaat het, en gewone wyn het nog teen £5 5s. 10d. per legger skoon beweeg. Daardie herstelde stapeltariewe het die kontantkant omraam van ’n jaar wie se groen oppervlak die insekte nog gehou het toe die kerke die Februarie-vas gehou het. [3] [9]
Tafelvallei se Desember-vulling het ook verklaar waarom die hawemole nie gevoer kon word nie. Vernietigde plantegroei, boewelarbeid wat al byna weg was, en onbetaalde burgerkwotas het die breëwater teen die einde van 1746 op driehonderd een-en-vyftig voet laat staak. Die insekte wat die bome bo die Kasteel kaalgestroop het, was dieselfde swerm wat die voer en tuingoed geneem het waarop ’n arbeidskamp moes lewe. Die Februarie-vas het dus nie net leë tuine en verdubbelde vleis beantwoord nie, maar ook ’n openbare- werke-staking wat winterverskeping al aan Simonstad teruggegee het. [3]
Sprinkane byna verdwyn — einde April 1747
Teen die einde van April 1747 was die sprinkane byna verdwyn. Teen einde April het hulle eindelik verdwyn, en het skaars iets eetbaars in die tuine en lande gelaat. Die opruiming het ’n pesreeks afgesluit wat op die latere peulgewasse van 1746 begin het, Tafelvallei met Kersfees gevul het, ’n Februarie-dag van vas en gebed ontlok het, en toe vervaag het soos die herfs gevorder het. Vier maande vlerke het die groen oppervlak geneem; die graanskure van die vorige oes was wat oorgebly het. [3] [9]
Gemiddelde uitvoere na Indië gedurende die wyer dertienjarige tydperk 1738–1750 het op 7,539 muids koring, 116 muids rog, 289 muids ertjies en 271 muids bone gestaan, met gewone wyn wat gemiddeld 384 leggers per jaar na Batavia gegaan het, uitgesonderd skeepsvoorraad. Al die Constantia-wyn wat bekom kon word, is uitgevoer, en tien maal die hoeveelheid sou ’n gereed mark gevind het. Ivoor, wildvelle, volstruisvere en gedroogde vrugte was ook onder die kolonie se uitvoere. Kalender 1747 kon ná tiende nog koring uit die vorige jaar se skure laai; dit kon nie dadelik die ertjie- en boonlyn, of die tuin en weiding wat die sprinkane geneem het, binne daardie gemiddelde herstel nie. [3]
Die oorblywende jare van daardie selfde dertienjarige grootboek was vry van oormatige droogte en insekplae, maar die bindende landboufeit binne kalender 1747 was herstel ná plaag eerder as ’n nuwe recordsyfer van sy eie: die Februarie-vas, die April-verdwyning van die swerms, en die terugkeer van gewone vee- en tuintoestande nadat vleispryse verdubbel het en blare van die bome in Tafelvallei gestroop is. Reën het in 1746 gedoen wat die boer vir graan nodig gehad het; die insekte het toe alles wat nog groen was geneem; April het eindelik die grond teruggegee. [3]
Daardie opruiming het vir sowel Kompanjiemagasyn as vryburgerhuishoudings saakgemaak. Koring het die skepe en Batavia-voorrade ná tiende gevul; bone, ertjies en huishoudelike tuine het plaaslike tafels en vee meer onmiddellik gevoed. Surplusproduk kon aan enige koper verkoop word ná die Kompanjie se heffings van 10s. 8d. op elke tien muids koring en 12s. 6d. op elke legger wyn, plus die gelisensieerde handelaar se fooi en ’n fiskaalfooi wanneer skeepsmense gekoop het. Klagtes oor wyngehalte het voortgegaan ten spyte van geskoolde instruktors uit Europa en toetsing van elke legger wat aangekoop is. ’n Jaar wat onder sprinkane oopgegaan en met gewone weiding herstel gesluit het, het dus nog sy wyn en sy oorblywende koring teen daardie tariewe verkoop, terwyl die peulgewasse wat die gemiddeldes gelys het, die eerste groen dinge was wat die swerms geneem het. [3]
Binne 1747 was die landboujaar dus ’n winter van vas en ’n herfs van leë tuine wat plek gemaak het vir ’n winterweiding wat weer vee kon dra. Die openbare vas van Februarie, die April-verdwyning van die insekte, en die verdubbelde vleisprys wat dooie osse en skape beantwoord het, was die drie syfers wat die sprinkaanhofstuk op die Kasteelboeke gelaat het. Geen nuwe plakkaat het koring soos in die hongerjaar 1740 beperk nie; die herstelde magasynprys van Junie 1745 het nog gestaan. Waarvoor gewag moes word, was gras. [3]
Ds. Edward Arendsen by Stellenbosch — September 1747
In die predikantekorps is verskeie veranderinge deur dood of verskuiwing veroorsaak. Aan die Kaap het ds. Ruwardus Cloppenburg nog die eerste preekstoel gehou nadat hy François le Sueur in Augustus 1746 opgevolg het, en ds. Petrus van der Spuy het tweede predikant gebly ná sy aankoms drie weke later. Le Sueur, die goewerneur se swaer, het ’n plaas by Rondebosch op die landgoed van sy vrou se vader, Johannes Swellengrebel, gekoop, en moes die Kompanjiesdiens neerlê omdat die wet nie ’n gesalarieerde predikant meer as twee morgen grond laat besit het nie. Hy het hoog in aansien gebly en die Kaapse gemeente nog sonder salaris bygestaan. Kalender 1747 het dus twee Kompanjie-preekstoele in Tafelvallei en een voormalige eerste predikant op ’n Rondebosch-plaas gehou. [3] [9]
In Oktober 1744 is ds. Willem van Gendt oorlede, van welke datum af die kerk te Stellenbosch sonder ’n residensiële predikant was tot September 1747, toe die pos gevul is deur ds. Edward Arendsen, wat deur die direkteure uitgestuur is. Byna drie jaar vakature het dus in die lente van 1747 geëindig met ’n Kompanjie-aangestelde herder vir die eike-oorskaduwe dorp en sy omliggende plase. Die Stellenbosch-opvolging wat van Hercules van Loon deur Hendrik Bek, Salomon van Echten en Van Gendt geloop het, het nou ’n nuwe naam op die residensiële stoel gehad. [3]
Ds. Arnoldus Maurits Meyring het by Roodezands Kerk gebly, waar hy sedert September 1743 gesit het. Ds. Rutger Andries Weerman het nog Zwartland gehou, die vyfde gemeente wie se kerkraad en eerste predikant in 1745–1746 vasgelê is. Drakenstein het onder ds. Salomon van Echten voortgegaan. Die vyf-gemeente-kaart wat op 30 Augustus 1745 vasgestel is, het dus teen September van hierdie jaar ’n residensiële predikant in elke stoel gehad: twee aan die Kaap, Arendsen nuut by Stellenbosch, Van Echten by Drakenstein, Meyring by Roodezand, en Weerman by Zwartland. [3]
Arendsen se aankoms het nie die Kasteel of die landelike howe herrangskik nie. Dit het ’n pastorale gaping toegemaak wat deur dieselfde jare geloop het waarin Rhenius volle landdrost oorkant die Benede-Breederivier geword het, die Cornlands-drostdy toegelaat is, en sprinkane die tuine kaalgestroop het. Stellenbosch-boere wat graan en wyn deur ’n vakature van byna drie jaar na magasyn en gelisensieerde handelaar gery het, het nou weer ’n residensiële predikant gehad, uit die Nederlande gestuur deur dieselfde direkteure wat vroeër Cloppenburg en Van der Spuy na die Kaap gestuur het. [3]
Binne 1747 was die bindende kerkfeit dus die September-herstel van ’n residensiële Stellenbosch-predikant ná die lang gaping wat sedert Van Gendt se dood geloop het, terwyl Cloppenburg en Van der Spuy nog die Kaapse gemeente verdeel het, Meyring by Roodezand gebly het, en Weerman nog Zwartland gehou het. Geen ander preekstoel het in hierdie kalender van hande verander nie. [3]
Reygersdaal vergaan tussen Dassen- en Robbeneiland — 25 Oktober 1747
Op die 25ste van Oktober 1747 het die Kompanjie se uitgaande skip Reygersdaal aan die kus tussen Dasseneiland en Robbeneiland aan die strand geloop, en dadelik stukkend gegaan. Slegs twintig man het aan land gekom. Die Oktober-wrak het dus tot dieselfde weskus-skeepvaartwêreld behoort wat winterverversing by Simonsbaai ná 1742 en die prysgegewe Tafelbaai-mole moes vergemaklik het—’n uitgaande romp al deur siekte leeggemaak, nie in staat om ’n kort kusinvaart te werk nie, stukkend tussen die twee eilande. [3]
Sy was vier en ’n half maande uit Holland, en het eenhonderd vyf-en-twintig man aan skeurbuik verloor. Drie-en-tagtig van die oorblywende bemanning was te siek van dieselfde siekte om op hul voete te bly, en die paar wat kon werk, kon nie die skip hanteer nie. Hulle het probeer om Saldanhabaai in te kom toe die finale ramp plaasgevind het. Die oorlewingstal van twintig was wat oorgebly het van ’n sterkte wat al met honderd vyf-en-twintig dooies en drie-en-tagtig nog te swak om te staan, verminder was. Saldanha, die ouer vee-en-robbaai aan daardie kus, was die hawe wat hulle nie kon bereik nie. [3]
Verskeie wrakke het die Suid-Afrikaanse kus in die Swellengrebel-jare al gemerk. In die nag tussen die 5de en 6de van Mei 1740 het die Kompanjie se uitgaande skip Visch, toe dit in ’n stywe storm in Tafelbaai wou anker, bo die Kasteel aan die strand geloop en ’n volledige wrak geword; haar siekes tussen dekke is verdrink, die ander, met een uitsondering, het met ’n tros aan wal gekom. Die Reygersdaal-ramp was van ’n ander aard: nie ’n storm in die reede nie maar skeurbuik op ’n uitgaande reis, ’n mislukte poging tot Saldanha, en ’n onmiddellike opbreek tussen die eilande. Kalender 1747 het dit as die harde enkelskipverlies van die jaar opgeteken. [3]
In die dertien jaar 1738–1750 het 640 skepe van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, 198 Engelse, 23 Franse en 20 Deense Tafelbaai aangedoen. Simonsbaai, wat in 1742 die eerste keer as aanloophawe gebruik is, het sewe-en-sewentig Kompanjieskepe voor die sluit van daardie selfde tydperk ontvang, sodat die gemiddelde wat Suid-Afrikaanse hawens aangedoen het, drie-en-sewentig per jaar beloop het. Kalender 1747 het binne daardie oorlogstydse stroom gesit: die mole wat wintervlote in Tafelbaai kon hou al prysgegee, Simonstad se duur landvervoer nog aan die werk, en een uitgaande Indiëvaarder op die Dassen–Robben-kus verloor voordat sy Saldanha of die reede kon inneem. [3]
Die wrak het een dag voor die raad Swellendam genoem, geval. ’n Uitgaande romp stukkend tussen die eilande, en ’n distriksitplek die volgende oggend op die Cornlands genoem, was die twee Oktober-feite wat weskus-skeepvaart in dieselfde week aan die oostelike veemagistratuur gebind het. Binne 1747 was die bindende nautiese feit die Reygersdaal: vier en ’n half maande uit, honderd vyf-en-twintig dood aan skeurbuik, drie-en-tagtig nie in staat om te staan nie, twintig man op die strand, en Saldanha onbereik. [3]
Distrik en drostdy Swellendam genoem — 26 Oktober 1747
Sedert die 31ste van Augustus 1745 was die land oorkant die Benede-Breederivier ’n afsonderlike distrik onder volle landdrost Johannes Theophilus Rhenius en ses heemrade, met grense slegs omskryf as “waar die mag van die Edele Kompanjie eindig.” Die helfte van die heemrade het elke jaar uitgetree ná die stuur van ’n lys van ses name aan die politieke raad. Daar was aanvanklik nog geen plek vir die setel van die nuwe magistratuur gekies nie, en ’n tyd lank het die hof by die woning van een van die heemrade vergader. Die Augustus-verheffing het ’n distrik geskep; dit het nie dadelik ’n drostdystraat geplant nie. [3]
Daardie derde magistratuur het ’n migrasie beantwoord wat al oud was. Van omstreeks 1710 tot 1715 het baie boere uit Waveren die Breede afgedryf, terwyl uit Hottentots-Holland ander hul weg langs die Zonderend gemaak het. Teen 1745 het die beweging ’n distrik gewaarborg wat die kusstrook tussen die suidkus en die Zwartberge behels het, nog sonder ’n bepaalde oostelike grens. Die blanke bevolking van die hele nedersetting was omtrent vierduisend burgers en vyftienhonderd Kompanjiesdiensknegte. Kalender 1747 moes daardie oop distrik ’n naam sowel as ’n setel gee. [4]
Op die 25ste van Oktober 1746 het die raad gebruik van die gekose grond aan die Cornlandsrivier toegelaat, ’n Langeberg-sytak wat deur ’n dell van etlike myle kronkel voordat dit by die Breede aansluit, en ’n drostdy en ander nodige geboue het daar gou ontstaan. Mnr. Rhenius en die distriksraadslede het ’n bekoorlike oord gekies: berge dig voor, ryk grond wat besproei kon word rondom, en klein strome helder vars water wat op verskeie plekke uit die Langeberge ontspring, sytakke van die rivier wat die vallei van die Warm Bokkeveld tot by die see dreineer. Sommige uitstekende terreine was al as plase beset, maar dit is nie raadsaam geag om regeringshuurders uit te sit nie; die kollege het tyd geneem, en eers ná veel inspeksie en bespreking is die Cornlandsgrond ooreengekom. [3]
Die plek het in 1747 ’n naam ontvang: op die 26ste van Oktober van daardie jaar het die politieke raad besluit dat die distrik Swellendam genoem moet word, en ooreenkomstig die gebruik van die tyd het die setel van magistratuur dieselfde naam gekry. Die benaming het dus een dag ná die Reygersdaal-wrak geval en ’n volle jaar ná die Oktober- toestemming om die Cornlandsterrein te beset en daarop te bou. Na die ooste toe is dit die voorspoedige boerderygemeenskap wat gebore is, gepas genoem deur Hendrik se Swellen en Helena se Dam saam te voeg—die Kaapsgebore goewerneur en die Kaapsgebore vrou wat in die sprinkaan-Desember gesterf het, tesame op die nuwe oostelike magistratuur geskryf. [3] [9]
Teen die middel van die eeu kon min mense hulle daar anders as deur boerdery onderhou, en baie jare het verloop voordat die verspreide huise en tuine langs die vallei billik meer as ’n gehuggie genoem kon word. Binne 1747 was die bindende siviele feit die Oktober-besluit wat die distrik- en drostdynaam Swellendam op die Cornlands-setel vasgelê het wat al onder Rhenius gerys het. ’n Hof wat by ’n heemraad se huis gesit het, daarna op toegelaat maar ongenoemde grond, het nou onder ’n naam gesit wat die goewerneurshuis aan die Overberg-veeland verbind het. [3]
San-grensgeweldgerugte en regeringsondersoek — 1747
Europeërs en Khoikhoi het in ’n groot deel van die gevestigde land op vriendskaplike voet saamgeleef, maar by geleentheid is die vrede deur San-plunderaars versteur. In 1747 het gerugte die Kaap bereik dat sekere boere op die verre grens van Swellendam nie geskroom het om vroue en kinders sowel as manne dood te skiet wanneer hulle vee probeer terugkry en die moordenaars van hul bediendes probeer straf het nie. Die nuwe distriknaam was skaars op die raadsnotules voordat dit ook ’n harde bewering van oormatige grensgeweld geëtiketteer het. [3]
Die regering het streng ondersoek laat instel, met die doel om die oortreders voor die gereg te bring; maar dit was onmoontlik om getuienis te bekom wat voldoende was om skuldigbevinding te verseker. Kalender 1747 het dus sowel die nuwe distriknaam op die Benede-Breede as ’n harde bewering van oormatige grensgeweld onder dieselfde geografiese etiket opgeteken, beantwoord deur amptelike ondersoek sonder ’n versekerde skuldigbevinding. Die Kasteel kon ’n drostdy noem; dit kon, op die getuienis wat toe bekom is, nie die manne noem wat geskiet het nie. [3]
Die land langs die kus is nou deur Europeërs ’n paar myl verder oos as Mosselbaai beset. Sommige veeboere het vroeër grond aan die oewers van die Gamtoos in besit geneem, maar in Januarie 1745 het die landdrost van Stellenbosch, handelende onder bevele van die goewerneur, hulle verplig om wes van die Groot-Brakrivier terug te keer. Die omstandighede waaronder die veeboere geleef het, het so gunstig vir uitbreiding gebly dat hulle nie lank binne die toegewese perke gehou kon word nie, selfs terwyl die Kasteel die wyse van San- konflik op die verre Swellendam-grens probeer polisieer het. Plakkate wat verdere oostelike beweging verbied, kon nog aangeplak word; hulle kon nie maklik afgedwing word sodra ’n leeningsplaas-okkupant sy troppe verby die laaste landdrost gestap het nie. [3] [4]
Veeterugwinning en die bestraffing van bediendes se moordenaars was die aangevoerde redes wat die gerugte vir die skietery gegee het. Op ’n grens waar San-bendes nog geïsoleerde lopies versteur het, en waar Khoikhoi en Europeërs andersins op vriendskaplike voet in die gevestigde wyke saamgeleef het, was die onderskeid wat die Kasteel wou hou dié tussen die terugkry van vee en die doodmaak van vroue en kinders. Die ondersoek van 1747 was die regering se poging om daardie onderskeid te hou nadat die distrik ’n naam gehad het. Dit het nie ’n skuldigbevinding opgelewer nie. Die oostelike veekaart het dus ’n genoemde drostdy, ’n ongedefinieerde Kompanjiegrens, ’n Groot-Brak-limiet al onder druk, en ’n onbewese aanklag van ononderskeie vuur, gekombineer. [3]
Binne 1747 was die bindende grensfeit dus nie ’n nuwe oostelike rivierlyn nie, maar ’n genoemde magistratuur wie se verre grens al gerugte gegenereer het wat die fiskaal se kantoor nie in vonnisse kon omskep nie. Rhenius se hof op die Cornlands het nou sowel die goewerneur se saamgevoegde name as die eerste Swellendam-grensondersoek op die Kasteelboeke gedra. [3]
Oranje-stadhouer-vakansiedag — 29 November 1747
Die Oos-Indiese Kompanjie het onlangs ’n verandering in sy grondwet ondergaan. Gedurende die jongste oorlog is die amp van stadhouer weer in die Nederlande geskep, ná sy afskaffing vir ’n aantal jare, en Willem Carel Hendrik Friso, prins van Oranje, is tot die waardigheid verhef, wat oorerflik verklaar is, met die bykomende titel van kaptein en admiraal- generaal van die republiek. In 1747 het die Franse die Nederlandse Republiek binnegeval, en Willem IV is oorerflike stadhouer gemaak. ’n Brief het die Kaap bereik wat ’n herorganisasie van die Kompanjie se grondwet rondom die herstelde stadhouerskap van die Huis van Oranje aangekondig het. [3] [9]
Aan die Kaap was die regeringsbeamptes entoesiastiese partysgangers van die Oranje, teenoor die suiwer republikeinse faksie, en die berig van die hervatting van die stadhouerskap is met groot vreugde ontvang. Nie net die goewerneur self nie, maar ook sekunde Ryk Tulbagh, baie ander amptenare, en die meeste van sy vriende was staande Oranjesinne, en daardie dag was die hele Kasteel in ’n feestelike stemming. Eers teen die einde van 1747 kon die goewerneur weer glimlag en opgeruimd wees ná Helena se dood; die Oranje-brief het daardie herstel ’n openbare vorm gegee. [3] [9]
Die goewerneur het dadelik die 29ste van November 1747 tot openbare vakansiedag verklaar, en die vrolikste vieringe het plaasgevind wat die Caabse Vlek geniet het. Daar was optogte deur die strate, lui van klokke, en vuur van saluutskote, elke persoon versier met oranje kokardes, terwyl oranje vaandels bo die torings van die kerk en die kasteel gewapper het. Openbare geboue en private wonings is met oranje vaandels en slingers versier; die kerkklokke het gelui; kanonne het gedonder. Selfs anti-Oranje-republikeine het oranje sjerpe omgehang en die prins met oranje jenewer toegedrink. [3] [9]
Vir die manne op straat was daar optogte en skietwedstryde op die gladde gronde van die Wapenplein, die plein wat die goewerneur vroeër laat gelykmaak het deur burgers wat elkeen een slaaf per dag gestuur het. Vir die elite is balle by die goewerneur se huis in die Kasteel, in die Tuynhuys in die tuin, en by die buiteplaas Newlands gehou. In die aand is die huise verlig. Die pret het twee dae in plaas van die voorgeskrewe een geduur. Twee nagte agtereenvolgens was daar balle by die goewerneur se woning; maar in daardie dae het gaste voor middernag vertrek. [3] [9]
Vroeër in dieselfde November, op die 5de, het Jan Serrurier van Hanau, seun van Louis Serrurier en Ester de Vis van Hanau, met Catharina Krygsman aan die Kaap getrou. Hy het burgerraadslid van Kaapstad geword en was die eienaar van Alphen by Wynberg. Die vlugteling-afstammelinge se burgerrol het dus ’n November-troue in dieselfde maand opgeteken dat oranje kokardes die strate gevul het. Die November-vakansiedag het die politieke jaar van 1747 gesluit met ’n openbare vertoning van Oranje- lojaliteit aan die Kaap, ’n goewerneur wat weer opgeruimd kon wees, en ’n Kasteel wat twee nagte onder oranje vaandels deurgebring het ná ’n winter van sprinkaanvas. [3] [8] [9]
Muller se delwerye en die oorlogstydse burgerwag — 1747
Sedert November 1740 het opwinding geloop oor Frans Diederik Muller se berig van ’n ryk silwermyn by Groot-Drakenstein digby Simonsberg. Vroeg in 1743 het die Here Sewentien ’n oktrooi aan Olof de Wet en medewerkers verleen vir eksklusiewe soektog en ontginning binne die gebied begrens deur die Paarl, Franschhoek en die Hottentots-Holland-berge, teen betaling van vyftien persent aan die Kompanjie van alles waardevols wat bekom word. De Wet, as hoofdirekteur, het ’n groot aantal manne in diens geneem aan wie die regering passe toegestaan het, en prospektering en uitgrawing het met Muller as meestermynwerker voortgegaan. Die goewerneur en raad, gretig op ’n meevaller vir die Edele Kompanjie, het die konsessie verleen; De Wet het die grootste deel van sy kapitaal aan salarisse en toerusting bestee. [3] [9]
Vir meer as vyf jaar het die slinkse skelm daarin geslaag om die hoop van sy werkgewers lewendig te hou sonder om iets waardevols te lewer, eers die erts as silwer, dan as koper, en eindelik as goud uit te spreek. Kalender 1747 het nog binne daardie lang valse oplewing geval. Muller as alchemis-omgekeerd het nog genoem wat ook al uit die putte gekom het; De Wet het nog die stoel en die meeste aandele gedra; die Kompanjie se vyftien persent het nog op ’n metaal gewag wat nog nie getoon is nie. Die putte en ondergrondse gange, wat die vereniging al ’n groot som geld gekos het, het voorwerpe van plaaslike nuuskierigheid eerder as van bullion gebly. [3] [9]
Terselfdertyd het die Europese oorlog wat in September 1744 despats gebring het wat Frankryk en Engeland in oorlog aangekondig het, en die waarskynlikheid van Nederlandse betrokkenheid, nog vereis dat landelike burgers maandeliks ’n kontingent van vyftig berede manne lewer om wag te hou aan die Kaap. Die goewerneur is beveel om die Kaap se verdediging te versterk; die batteries met familiename en die swaar Imhof-werk was die messelantwoord, en die binnelandse ruiters was nog die lewende een. Afgeleë plaasdistrikte het die las gevoel. Binne 1747 het die delwerye en die berede wag dus albei voortgegaan as onvoltooide verpligtinge uit vroeër jare: die een ’n gehoopte myn wat nog nie betaal het nie, die ander ’n oorlogsrooster wat nog nie afgestaan is nie. [3] [9]
Die ouer permanente poste by Saldanhabaai, Klapmuts, Groenkloof, Ziekenhuis en Rietvlei het nog die gevestigde benaderings omraam, terwyl Simonstad onder sergeant Justinus Blas die wintervlote geneem het wat die prysgegewe mole nie kon beskut nie. Kalender 1747 het dus ’n oorlogstydse kus en ’n valse silwerput saam laat loop onder ’n goewerneur wat eers laat in die jaar weer opgeruimd was, en onder ’n sekunde wie se private oorbetalings aan sy moeder nooit dieselfde openbare aandag as oranje kokardes of Muller se jongste naam vir die erts bereik het nie. [3] [9]
Nedersettingsdruk, stapelgoedere en die genoemde grens — 1747
Deur hierdie middel-Swellengrebel-jare het die koloniste voortdurend nuwe stukke land in besit geneem en hulle as veelopies van nooit minder as vyf- of sesduisend akker uitgelê, vir elk waarvan hulle die Kompanjie ’n jaarlikse huur van £5 ná die verhoging van 1732 betaal het—£2 10s. tot daardie jaar en vyf pond daarna, wanneer die huur hoegenaamd verhaal kon word. By die geringste fout wat in ’n veelopie ontdek is, het die okkupant nie gehuiwer om dit te laat vaar en verder die binneland in te trek nie. Eens verby die Breede-distrik is toestemming, grense en huur toenemend geïgnoreer. Die omvang van die land het onbeperk gelyk, en die boere het hulself bedien. [3] [4]
’n Uitgestrekte streek, byna onbewoon sedert sy verwoesting deur pokke in 1713, het nog oop voor die koloniste gelê. Van Imhof se 1743-aanbod om sestig morgen om ’n opstal teen betaling van grofweg tien tot twee-en-veertig pond volgens waarde in eiendom om te sit, het baie min nemers gelok, sodat die gewone pastorale patroon van groot jaarlikse leeningsplase nog die binnelandse kaart bepaal het terwyl Rhenius se hof nou onder die vaste naam Swellendam gesit het. Die goewerneur-generaal wou boere aan die grond bind en willekeurige verlating van plase stop; die Kaapsgebore goewerneur moes leef met die feit dat byna niemand die eiendomsaas geneem het nie. Nuwe nedersettings het al ontstaan toe die kerke in Zwartland en Roodezand hul dienste begin het; na die ooste toe was dit nou die genoemde boerderygemeenskap van Swellendam. [3] [9]
Kompanjie-aankoop van gewone wyn teen £5 5s. 10d. per legger skoon en van koring teen 10s. 8d. per muid voor tiende—herstel in Junie 1745—het nog die stapelkontantkant van gevestigde landbou omraam. Surplusproduk kon aan enige koper verkoop word ná die Kompanjie se heffings van 10s. 8d. op elke tien muids koring en 12s. 6d. op elke legger wyn. In die dertien jaar 1738–1750 het Tafelbaai 640 Kompanjie- skepe, 198 Engelse, 23 Franse en 20 Deense geneem; Simonsbaai, gebruik vanaf 1742, het sewe-en-sewentig Kompanjieskepe in daardie tydperk geneem. Kalender 1747 het binne daardie stroom gesit met die mole al prysgegee en een uitgaande Indiëvaarder verloor tussen Dassen- en Robbeneiland. [3]
Onder die ouer Franse-vlugtelingname nog op die Kaapse register het Jan Serrurier van Hanau op die 5de van November 1747 met Catharina Krygsman getrou en daarna as burgerraadslid en as eienaar van Alphen by Wynberg gestaan. Die vlugtelinggeslag wat Drakenstein- en Stellenbosch-banke gevul het, het in dieselfde jaar plek gemaak vir Kaapsgebore en Kaapsgetroude seuns dat Rhenius se kollege ’n distriknaam op die Cornlands ontvang het. Kalender 1747 het dus die Februarie-sprinkaanvas en April-opruiming, Arendsen se September-aankoms by Stellenbosch, die Reygersdaal-wrak en die Swellendam- benaming in laat Oktober, ’n grensondersoek sonder skuldigbevinding, die November-Oranje-vakansiedag, en die voortgesette druk van leeningsvee- lopies oorkant die nuut genoemde oostelike magistratuur, gekombineer. [3] [8]
Geen nuwe kommissie het die Kasteel-stoele herrangskik nie. Swellengrebel het nog geregeer, Tulbagh het nog as sekunde gesit, Van Oudtshoorn het nog die onafhanklike fiskaalsamp gehou. Wat die jaar verander het, was die kaart se oostelike etiket, die Stellenbosch-preekstoel, die sprinkaan- rekening, die weskus-wrakboek, en die openbare kleur van die strate op die 29ste van November. Oranje vaandels op kerk en Kasteel, ’n drostdy genoem vir Hendrik en Helena, en tuine wat eindelik leeg van sprinkane eerder as van blare gestaan het: dit was die Kaapse feite van 1747. [3] [9]