Boer History1710 aan die Kaap die Goeie Hoop: Mauritius-garnisoen onttrek, Van Hoorn, Helot en die Stellenbosch-brand
Beverwaart onttrek die Mauritius-garnisoen — 25 Januarie 1710
Die burgerlike oordrag van Mauritius het reeds vrye gesinne van die Mercurius op die 26ste Januarie 1709 aan wal gesit. Die militêre sluiting van die afhanklikheid het in die volgende kalenderjaar geval. Die Beverwaart is gestuur om die oorblywende troepe te verwyder, en op die 25ste Januarie 1710 het Abraham Momber, die laaste Nederlandse bevelvoerder, met die ondergeskikte offisiere en die soldate in haar ingeskeep en na Batavia geseil. Die eiland wat sedert die vorige eeu ’n Kaapse afhanklikheid was, is daardeur deur die Oos-Indiese Kompanjie as gevestigde stasie prysgegee. [3]
Voor hulle aan boord gegaan het, het die vertrekkende mag alles binne bereik vernietig wat nie saamgeneem kon word nie. Selfs die woude is so ver moontlik beskadig. Al die honde is agtergelaat sodat hulle wild kon word en die wild kon uitroei. Die doel van hierdie verkwisting, soos die rekord dit stel, was om te verhoed dat die verlate stasie vir enigiemand anders van nut sou wees. Orkaan, seerowerlanding en brand het die eiland se waarde as verversingspos reeds verminder; die Januarie-inskeping het die direkteure se besluit afgehandel dat ’n groot militêre besetting te duur en ’n klein een onveilig was. [3]
Aan die Kaap is die Mauritius-episode dus as twee afsonderlike bewegings afgesluit: vrye huishoudings wat reeds in 1709 in die kolonie opgeneem is, en die laaste Kompanjiestroepe en -offisiere wat in Januarie 1710 vertrek het. Geen nuwe buitepos het die eiland onder Kaapse gesag vervang nie. Tafelbaai het die verversingshawe gebly; die verlate Mauritius-stasie het as ’n doelbewuste leemte op die Kompanjie se westelike Indiese Oseaan-kaart gestaan. [3]
Kommissaris Joan van Hoorn in Tafelbaai — Januarie–Februarie 1710
Op die 10de Januarie 1710 het die afgetrede goewerneur-generaal Joan van Hoorn, vergesel van sy vrou en dogter, in Tafelbaai aangekom op sy terugreis na die Nederlande. Hy het etlike weke in die kolonie gebly, waar hy as kommissaris opgetree het, in die raad voorgesit het en by alle geleenthede voorrang bo die goewerneur Louis van Assenburgh geniet het. ’n Tuiswaartse hoë amptenaar van daardie rang het die Kaap vir ’n kort seisoen ’n setel van hoër Kompanjiegesag gemaak eerder as slegs ’n verversingstop. [3]
Van Hoorn se verblyf het met die finale Mauritius-inskeping en die vrymanne se graanklag wat gevolg het, ooreengeval. Hy het bo die gewone politieke raad gesit, burgervertoë aangehoor en ten minste een persoonlike aanstelling gemaak wat later Kaapse loopbane gevorm het. Die kommissaris se weke in Tafelvallei het dus skeepshiërargie, fiskale dispuut en begunstiging in die openingsmaande van die jaar saamgebind onder ’n goewerneur wat steeds die daaglikse kasteel gehou het, maar seremoniële en beraadslagende voorrang afgestaan het terwyl Van Hoorn teenwoordig was. [3]
Burgerraadslede en die graantiendes — 26 Februarie 1710
Op die 26ste Februarie 1710 het die drie burgerraadslede voor Van Hoorn verskyn en namens die hele liggaam van vrymanne ’n klag ingedien. Opdragte is onlangs van die oppergesag ontvang om tiendes te eis van die hele hoeveelheid koring wat ingesamel is, en nie slegs van dié gedeelte wat te koop gebring is soos vroeër die gebruik was nie. Die raadslede het versoek dat die boere vrygestel word van betaling van tiendes op sodanige graan as wat hulle vir eie verbruik en vir saad benodig. [3]
Die kommissaris het hulle versoek redelik geag en die heffing op die geheel opgeskort totdat verdere opdragte ontvang kon word. Die pouse was tydelik. Depesjes wat in Februarie 1711 aangekom het, het vereis dat die boere tiendes betaal op alle graan wat geoes is, soos dié in Europa moes betaal. Later pogings om die tiendes by openbare veiling te verpach het misluk toe niemand ’n aanbod wou maak nie; die Kompanjie het sy eis gehandhaaf, dog die toestand van die land het volle invordering onuitvoerbaar gemaak, en ná ’n tyd is ’n vaste bedrag van die prys van graan wat te koop gebring is, afgetrek. Die 1710-verhoor voor Van Hoorn was die vrymanne se eerste suksesvolle stremming van die nuwe volle-tiende-bevel. [3]
Die dispuut het teen ’n steeds gunstige graanuitvoeragtergrond gestaan. Van 1706 tot 1711, albei jare ingesluit, was die gemiddelde koringuitvoer na Batavia ietwat meer as vierduisend muid, teen ietwat minder as twaalf sjielings ’n muid by die magasyns. Rog, gars, bone en ertjies het skepe en die Indiese regering bly voorsien wanneer die vraag dit toelaat. Tiendes op huishoudelike en saadgraan het daardie surplusstelsel by die plaashek bedreig; die Februarie-opskorting het die ouer praktyk vir die oessiklus wat nog onder Van Hoorn se tussentydse uitspraak geval het, in stand gehou. [3]
Adam Tas se skryftafel onder Van Hoorn ondersoek
Die skryftafel van Adam Tas was sedert die krisis van die burgermemoriaaljare in regeringsbesit gebly. ’n raad onder voorsitterskap van Van Hoorn het ’n komitee aangestel om die inhoud te ondersoek. ’n Verslag is ingedien dat sommige van die stukke opruiend was, waarop besluit is dat hulle vernietig moes word en die ander aan Tas terugbesorg moes word. Die besluit het ’n materiële oorblyfsel van die 1706–1707-konfrontasie sonder ’n nuwe openbare verhoor afgesluit: die kommissaris-era-raad het die stukke gesorteer, verbrand wat hy gevaarlik geag het, en die res aan die eienaar terugbesorg. [3]
Vir vrymanne wat die arrestasies, die sertifikaatveldtog en die Kattendyk-terugroep beleef het, was die skryftafel-episode administratief eerder as skouspelagtig. Dit het bevestig dat die na-terugroep-orde steeds sekere private stukke as politieke getuienis kon behandel, dog dit het ook ’n gedeelte van Tas se eiendom onder dieselfde hoë gesag terugbesorg wat pas die volle graantiende opgeskort het. Van Hoorn se kort Kaapse verblyf het dus sowel die fiskale klag van die lewende vrymanne as die papier spoor van hulle vroeëre opposisie geraak. [3]
Jan de la Fontaine meester van die pakhuise — 15 Maart 1710
Op die 15de Maart 1710 het ’n jong man met die naam Jan de la Fontaine as boekhouer van die skip Horstendaal in Tafelbaai aangekom. Kommissaris Van Hoorn het ’n voorliefde vir hom gekry en hom die aanstelling van meester van die pakhuise gegee, en hom sodoende in ’n loopbaan van amptelike diens in die kolonie ingelei wat jare later daarin geëindig het dat hy die pos van goewerneur beklee het. Die Maart-aanstelling was ’n klassieke Kompanjie-begunstigingstap: ’n skeepsboekhouer wat deur ’n tuiswaartse goewerneur-generaal opgemerk en dadelik in die Kaapse magasynhiërargie geplaas is. [3]
Beheer oor die pakhuise het saak gemaak in ’n jaar toe koring nog in volume uitgevoer is en toe tiendes, magasynpryse en skeepsbehoeftes die vrymanne se ekonomie bepaal het. De la Fontaine se toetrede het daardie strukture nie oornag verander nie; dit het ’n nuwe naam in die ketting geplaas wat Kompanjiegoedere gemeet, gestoor en uitgereik het. Later goewerneurs sou uit sulke poste opstaan; in 1710 was die feit wat optekening verdien het die kommissaris se persoonlike keuse en die opening van daardie pad. [3]
Willem Helot sekunde en d’Ableing se vertrek — 1710
Op die 30ste April 1710 is die sekretaris van die politieke raad, Willem Helot van naam, wat sestien jaar in diens aan die Kaap was, op bevel van die direkteure tot die rang van senior koopman verhef en het hy die pligte van sekunde oorgeneem, nadat Johan Cornelis d’Ableing opdrag gekry het om na Indië te gaan om ’n amp van groter belang te vul. Die vorige sekunde het Suid-Afrika op die 10de Julie daarna verlaat. Die April-bevordering en die Julie-vertrek het ’n herskikking op die tweede vlak van die kasteelregering onder Van Assenburgh afgehandel. [3]
Helot se verheffing het lang Kaapse diens beloon eerder as ’n nuwe aankoms uit Batavia of die Nederlande. As sekretaris het hy reeds in die middel van die raad se papierwerk gesit; as sekunde het hy die gewone tweede bevelvoerder geword en, by die dood van die goewerneur, die formele kandidaat om as hoof van die regering op te tree. D’Ableing se verwydering na Indië het die diens afgesluit van die neef van die teruggeroepte Van der Stel wat in Mei 1707 as sekunde aangekom het en die kolonie deur die interregnum voor Van Assenburgh se installasie gestuur het. Teen middel-1710 was die na-terugroep-uitvoerende paar Van Assenburgh en Helot. [3]
Brand by Stellenbosch — 17 Desember 1710
Op die 17de Desember 1710, om tienuur die oggend, het ’n brand in die dorp Stellenbosch uitgebreek. Daar was ’n sterk wind, en ’n slaaf wat ’n brandende fassie gedra het, het toegelaat dat vonke in die rietdak geblaas word waarmee die landdros se kantoor bedek was. Binne ’n minuut was die dak in vlamme. Die brand het na die aangrensende geboue versprei, wat almal met riet bedek was, en binne kort was die kerk, die hele Kompanjie-eiendom en twaalf woonhuise afgebrand. Gelukkig is die kerkboeke en distriksrekords gered. [3]
Die Desemberbrand het die administratiewe en godsdienstige kern van die landdistrik getref wat sedert Simon van der Stel se stigting die binnelandse teenwig van Tafelvallei was. Landdros se kantoor, kerk en Kompanjiegeboue wat in een oggend verdwyn het, het tydelike hervestiging van distriksbesigheid en erediens beteken, selfs terwyl die geredde registers kontinuïteit van dope, huwelike en plaaslike handelinge bewaar het. Rietdakke en ’n bergwind het ’n enkele gedraagde lig in ’n dorpsramp verander; die oorlewing van die boeke was die een duidelike administratiewe genade in die verslag. [3]
Heropbou sou die volgende jare beslaan; die kalenderjaar 1710 het gesluit met Stellenbosch se openbare kern in as en sy papiere geheue ongeskonde. Dieselfde distrik wat in die winter van 1709 jong straateike ontvang het en ’n plakkaat teen skade aan openbare bome, het nou ’n groter verlies aan openbare stof in die gesig gestaar as wat enige individuele boomvernieling veroorsaak het. Brand, nie Boesmans of vrymanne se politiek nie, het die jaar se skerpste slag aan die binnelandse dorp toegedien. [3]
Veeboere, Waveren en die Breede-vallei — omstreeks 1710
Teen hierdie datum het immigrasie uit Europa feitlik opgehou. Af en toe is ’n gesin van oorsee by die burgerbevolking gevoeg, of ’n Kompanjiedienaar is in Suid-Afrika ontslaan, maar die toename van die koloniste was hoofsaaklik te danke aan die oorskot van geboortes bo sterftes. Veeboere het hulle pad van die Land van Waveren af die vallei van die Breederivier afgedruk en van Hottentots-Holland ooswaarts langs die loop van die Zonderend. Die beweging was geleidelik eerder as ’n enkele afgekondigde trek, dog dit het die opening gemerk van die patroon wat later skrywers as kenmerkend van vrye veeboerdery buite die ouer Stellenbosch–Drakenstein-kern sou behandel. [3] [4]
Van 1710 tot 1715, volgens die latere sintese, het baie van die boere van Waveren — soos die distrik Tulbagh toe genoem is — geleidelik die Breede-vallei afgedryf, terwyl van Hottentots-Holland sommige geleidelik ooswaarts beweeg het. Houtverslae uit Waveren het reeds wa- en bounhout in die bergkloofse aangeteken toe woude naby die Kaap uitgeput was. Veeposte en leenplaaspraktyk het huishoudings verder van die kasteel se daaglikse bereik gedra selfs terwyl koringuitvoer en tiendewet die akkerdistrikte nog aan die magasyns gebind het. [4] [3]
Die dorp in Tafelvallei het ook gegroei. Dit was nog nie die gebruik om dit Kaapstad te noem nie; dit is gewoonlik die Kaap genoem, of soms die dorp aan die Kaap. Amptelike briewe is van en na die Kasteel de Goede Hoop gerig. Teen die datum van Van Assenburgh se latere dood het die dorp ongeveer tweehonderd-en-vyftig private huise bevat behalwe die geboue wat aan die Kompanjie behoort het — ’n maatstaf van stedelike omvang wat reeds opgebou het terwyl die veefrontier oos en noordoos van Waveren en Hottentots-Holland geskuif het. [3]
Sluiting van 1710 aan die Kaap
Teen die einde van 1710 het die Kaap die Mauritius-afhanklikheid gesluit, ’n afgetrede goewerneur-generaal as kommissaris gehuisves, die sekunde se amp herskik, en Stellenbosch se openbare kern sien brand. Op die 25ste Januarie het Momber en die laaste Nederlandse troepe Mauritius in die Beverwaart verlaat nadat hulle vernietig het wat hulle nie kon dra nie. Van die 10de Januarie het Van Hoorn bo Van Assenburgh in die raad gesit; op die 26ste Februarie het die drie burgerraadslede ’n opskorting van volle graantiendes verkry hangende verdere bevele; Tas se skryftafel is ondersoek, deel van die stukke as opruiend vernietig, die res terugbesorg. Op die 15de Maart is De la Fontaine meester van die pakhuise deur Van Hoorn se guns. Op die 30ste April is Helot tot senior koopman en sekunde verhef; op die 10de Julie het d’Ableing na Indië geseil. Op die 17de Desember, om tien die oggend, het windgedraaide vonke van ’n gedraagde fassie die riet van die landdros se kantoor aan die brand gesteek en die Stellenbosch-kerk, die Kompanjie-eiendom daar en twaalf huise verteer, terwyl kerkboeke en distriksrekords gered is. Buite die ouer akkerstrook was veeboere reeds van Waveren die Breede af en van Hottentots-Holland langs die Zonderend op pad. Die jaar het onder Van Assenburgh en Helot gesluit met die eiland weg, die tiendestryd slegs uitgestel, ’n toekomstige goewerneur in die magasyns gesit, en die binnelandse drostdydorp in as. [3] [4]