Boer History1710 aan die Kaap die Goeie Hoop: Mauritius-garnisoen onttrek, Van Hoorn, Helot en die Stellenbosch-brand
Beverwaart onttrek die Mauritius-garnisoen — 25 Januarie 1710
Die burgerlike oordrag van Mauritius het reeds vrye gesinne van die Mercurius op die 26ste van Januarie 1709 aan wal gesit. Onder dié wat in die latere opsomming genoem is, was Daniel Zaaiman, Gerrit Romond en Hendrik de Vries, met hulle gesinne; die oorblywende Kaapwaartse gesinshoofde is nie gelys nie. Die militêre sluiting van die afhanklikheid het in die volgende kalenderjaar geval. Die direkteure het die eiland as verversingstasie skaars bruikbaar geag en onveilig as dit slegs lig beset is: behalwe ’n bietjie ebbenhout en ambergris het dit niks van betekenis tot die handel bygedra nie, en orkaan, seerowerlanding en brand het sy waarde as gevestigde pos reeds verminder. [3]
Die verliese wat die onttrekkingsbevel onderlê het, was nie abstrak nie. Gedurende die nag van die 9de van Februarie 1695 is die residensie en pakhuise deur ’n geweldige orkaan vernietig. In 1701 het ’n seerowerskip digby die nedersetting op die kus vergaan; sowat tweehonderd gewapende manne het veilig aan wal gekom, saam met twaalf Engelse en dertig Indiese gevangenes van buitgemaakte vaartuie, en bevelvoerder Roelof Diodati is genoodsaak om hulle die Kompanjie se pakket teen halfprys te verkoop—betaal as £167 uit geld wat uit die wrak gered is—om van die onwelkome besoekers ontslae te raak. Op die 15de van November 1707 is die Kompanjie se perseel op die eiland totaal deur brand vernietig, boeke, rekords en pakhuisgoedere ingesluit. Opdragte om die garnisoen te onttrek het die Kaap in Februarie 1707 bereik; die Carthago en Mercurius het die burgerlike opheffing in September 1708 begin. [3]
Die Beverwaart is toe gestuur om die oorblywende troepe te verwyder. Op die 25ste van Januarie 1710 het Abraham Momber, die laaste Nederlandse bevelvoerder, met die ondergeskikte offisiere en die soldate in haar ingeskeep en na Batavia geseil. Voor hulle aan boord gegaan het, het die vertrekkende mag alles binne bereik vernietig wat nie saamgeneem kon word nie. Selfs die woude is so ver moontlik beskadig. Al die honde is agtergelaat sodat hulle wild kon word en die wild kon uitroei. Die doel van hierdie verkwisting, soos die rekord dit stel, was om te verhoed dat die verlate stasie vir enigiemand anders van nut sou wees. Die direkteure se slotsom dat ’n groot militêre besetting te duur en ’n klein een onveilig was, is daardeur tot ’n doelbewuste einde op die grond gevoer. [3]
Aan die Kaap is die Mauritius-episode dus as twee afsonderlike bewegings afgesluit: vrye huishoudings wat reeds in 1709 in die kolonie opgeneem is, en die laaste Kompanjiestroepe en -offisiere wat in Januarie 1710 vertrek het. Geen nuwe buitepos het die eiland onder Kaapse gesag vervang nie. Tafelbaai het die verversingshawe gebly; die verlate Mauritius-stasie het as ’n doelbewuste leemte op die Kompanjie se westelike Indiese Oseaan-kaart gestaan. Die jaar wat met Momber se inskeping geopen het, het dus ’n draad afgehandel wat van die Februarie-1707-bevel deur die burgerlike Mercurius-landing tot in die finale militêre vernietiging van wat nie saamgeneem kon word nie geloop het. [3]
Kommissaris Joan van Hoorn in Tafelbaai — Januarie–Februarie 1710
Op die 10de van Januarie 1710 het die afgetrede goewerneur-generaal Joan van Hoorn (ook Johan gestileer), vergesel van sy vrou Johanna Maria van Hoorn en hulle dogter, in Tafelbaai aangekom op sy terugreis na die Nederlande. Johanna Maria was ’n kleindogter van die Kaap se eerste bevelvoerder, Jan van Riebeeck, en dogter van die sittende goewerneur-generaal te Batavia, Abraham van Riebeeck, en van Elizabeth van Oosten. Van Hoorn het etlike weke in die kolonie gebly, waar hy as kommissaris van die Kompanjie opgetree het, in die raad voorgesit het en by alle geleenthede voorrang bo die goewerneur Louis van Assenburgh geniet het. ’n Tuiswaartse hoë amptenaar van daardie rang het die Kaap vir ’n kort seisoen ’n setel van hoër Kompanjiegesag gemaak eerder as slegs ’n verversingstop. Van Assenburgh, wat selde die kasteel verlaat het en by geskrewe bevel eerder as deur persoonlike omgang onder die plase geregeer het, het seremoniële en beraadslagende voorrang afgestaan terwyl die kommissaris bo die gewone politieke raad gesit het. [3] [9]
Die kommissaris se huishouding het nie bloot by die kasteel gelogeer nie; dit het ’n tydgenootlike private oordeel oor Van Assenburgh se regeerstyl nagelaat. In ’n brief van die 13de van Januarie 1710—drie dae ná aankoms—het Johanna Maria aan haar ouers te Batavia geskryf dat die goewerneur ’n man van groot ligsinnigheid was en baie lief vir dames gelyk het wat hy altyd in sy geselskap gehad het. In verdere briewe het sy die kasteel as ellendig onordelik beskryf ondanks sommige mooi geboue binne, gekla dat hy hom daagliks met jong vroue van swak reputasie vermaak het, die dogter van mejuffrou Munckerus as een sulke metgesel genoem, en hulle gekontrasteer met ’n paar vroue van beskeie karakter—onder wie juffrou d’Ableing—wat nie in die goewerneur se goeie boeke was nie omdat hulle nie by daardie geselskap wou aansluit nie. Vir mense van daardie geaardheid, het sy gesug, was die Kaap ’n baie treurige plek. Van Hoorn self, in ’n skrywe aan sy skoonvader, het Van Assenburgh se eie opmerking aangehaal dat dit was asof die Kaap deur vreet en suip bymekaar gehou word, koring en mos wat die inwoners dartel maak omdat soveel tuine wingerde was. Vanuit Batavia het Abraham van Riebeeck in nog strawwer terme geantwoord, van ’n goddelose goewerneur en ’n losbandige regering aan die Kaap gepraat en van sy voorneme om sake reg te stel as hy self ooit sou kom—’n voorneme wat deur sy vroeë dood afgesny is. [9]
Amptelike sake het by die huishouding se deursoeking aangesluit. Van Hoorn se verblyf het met die finale Mauritius-inskeping en die vrymanne se graanklag wat gevolg het, ooreengeval. Hy het burgervertoë aangehoor, die ondersoek van Adam Tas se lank gehoue skryftafel beveel, en ten minste een persoonlike aanstelling gemaak wat later Kaapse loopbane gevorm het. Die jong skeepsboekhouer Jan de la Fontaine, wat tuiswaarts van Ceylon as boekhouer van die Horstendaal (ook Horstendal) geseil het, was ’n man wat Van Hoorn reeds uit junior diens in die Ooste geken het. Omdat hy in hom iemand gesien het wat ’n gunstige invloed op Van Assenburgh kon uitoefen, het die kommissaris hom in Tafelvallei aangehou en hom as meester van die pakhuise—pakhuismeester onder Kompanjiestyl—geplaas eerder as om hom na die Nederlande te laat voortgaan. Die kommissaris se weke het dus skeepshiërargie, fiskale dispuut, papierbewyse uit die burgerkrisis van 1706–1707, private Batavia-korrespondensie, en doelbewuste begunstiging in die openingsmaande van die jaar saamgeknoop onder ’n goewerneur wat steeds die daaglikse kasteel gehou het, maar nie ’n afgetrede goewerneur-generaal wat onder Kompanjiekommissie opgetree het, oortref het nie. [3] [9]
Die patroon was bekend uit vroeëre tuiswaartse kommissarisse—onder hulle Cornelis Joan Simons in 1708—wat ’n Kaapse aandoening gebruik het om staande opdragte uit te reik en bo die plaaslike raad te sit. Van Hoorn se verblyf het nie ’n nuwe goewerneur geïnstalleer nie; dit het ’n tydelike superieur ingevoeg wie se uitsprake oor tiendes en papiere óf sou staan totdat die direkteure geantwoord het, óf omgekeer sou word wanneer depesjes aankom, en wie se huishoudingbriewe ’n tweede, onamptelike verslag van kasteelmanniere na Batavia teruggevat het. Vir vrymanne wat die Tas-memoriaal, die Kattendyk-terugroeping en die eerste volle jare van Van Assenburgh se stiller administrasie deurgemaak het, het die kommissaris se teenwoordigheid ’n appèlkanaal heropen wat die gewone raad alleen nie kon verskaf nie—selfs terwyl dieselfde besoek ’n toekomstige goewerneur van die kolonie in ’n pakhuispos vasgesit het en op rekord gelaat het hoe Van Riebeeck se kleindogter die kasteel se sosiale toon in Januarie en Februarie 1710 beoordeel het. [3] [9]
Burgerraadslede en die graantiendes — 26 Februarie 1710
Op die 26ste van Februarie 1710 het die drie burgerraadslede voor Van Hoorn verskyn en namens die hele liggaam van vrymanne ’n klag ingedien. Opdragte is onlangs van die oppergesag ontvang om tiendes te eis van die hele hoeveelheid koring wat ingesamel is, en nie slegs van dié gedeelte wat te koop gebring is soos vroeër die gebruik was nie. Die raadslede het versoek dat die boere vrygestel word van betaling van tiendes op sodanige graan as wat hulle vir eie verbruik en vir saad benodig. Die kommissaris het hulle versoek redelik geag en die heffing op die geheel opgeskort totdat verdere opdragte ontvang kon word. [3]
Die pouse was tydelik. Die direkteure het ’n ander siening gehad, en in depesjes wat in Februarie 1711 by die Kaap ontvang is, is die boere verplig om tiendes te betaal op alle graan wat geoes is, soos dié in Europa moes betaal. Tevergeefs het hulle by die politieke raad vertoë gerig dat die tiende in die Vaderland op die grond ingesamel word, terwyl dit aan die Kaap by die Kompanjie se pakhuise afgelewer is. Hulle is meegedeel dat die raad geen mag gehad het om toegewings te maak teen die bevele van die oppergesag nie. ’n Poging is in 1712 aangewend om die tiendes by openbare veiling te verpach, met die koper wat op die grond moes invorder; maar niemand wou enige soort aanbod maak nie. Die Kompanjie het steeds sy eis gehandhaaf, dog die toestand van die land het die vraagstuk vir ’n tyd ten gunste van die boere beslis, want dit is gou onuitvoerbaar gevind om ’n tiende op alles wat verbou is in te vorder, en ná ’n tyd is ’n vaste bedrag van die prys van graan wat te koop gebring is, afgetrek. [3]
Die dispuut het teen ’n nog gunstige graanuitvoer-agtergrond gestaan. Van 1705 af het ’n reeks goeie seisoene ingetree, en elke jaar is ’n aansienlike hoeveelheid koring na Batavia gestuur. Van 1706 tot 1711, albei jare ingesluit, was die gemiddelde koringuitvoer taamlik meer as vierduisend muid, teen ietwat minder as twaalf sjielings per muid by die pakhuise. Rog, gars, bone en ertjies het die skeepvaart en die Indiese regering bly voorsien wanneer die vraag dit toegelaat het, al het die 1708-kennisgewing teen oortollige rog en bone reeds gewys hoe nou die mark vir sekondêre graan kon wees. Tiendes op huishoudelike en saadgraan het daardie surplusstelsel by die plaashek bedreig; die Februarie-opskorting het die ouer praktyk vir die oessiklus wat nog onder Van Hoorn se tussentydse uitspraak geval het, in stand gehou. [3]
Die 1710-verhoor was dus die vrymanne se eerste suksesvolle stremming van die nuwe volle-tiende-bevel, selfs al het dit nie die beginsel besleg nie. Dit het die drie burgerraadslede, wat vir die hele vrye liggaam gepraat het, voor ’n kommissaris geplaas wat die goewerneur oortref het en wat bereid was om huishoudelike en saadkoring as ’n redelike uitsondering te behandel totdat Batavia of die Here Sewentien geantwoord het. Die latere omkering in 1711, die mislukte veiling van 1712, en die uiteindelike kompromis van ’n vaste aftrekking van pakhuispryse het almal uit dieselfde Februarie-klag gevloei; wat die kalenderjaar self aangeteken het, was die tydelike oorwinning en die argument dat Kaapse aflewering by die pakhuise van Europese invordering op die grond verskil het. [3]
Adam Tas se skryftafel onder Van Hoorn ondersoek
Die skryftafel van Adam Tas het sedert die krisis van die burgermemoriaal-jare in regeringsbesit gebly. ’n Raad onder voorsitterskap van Van Hoorn het ’n komitee aangestel om die inhoud te ondersoek. ’n Verslag is ingedien dat sommige van die papiere opruiend was, waarna besluit is dat dié vernietig moes word en die ander aan Tas terugbesorg moes word. Die besluit het ’n materiële oorblyfsel van die 1706–1707-konfrontasie sonder ’n nuwe openbare verhoor afgesluit: die kommissaris-era-raad het die papiere gesorteer, verbrand wat hy gevaarlik geag het, en die res aan hulle eienaar herstel. [3]
Vir vrymanne wat die arrestasies, die sertifikaatveldtog en die Kattendyk-terugroeping deurgemaak het, was die skryftafel-episode administratief eerder as skouspelagtig. Dit het bevestig dat die na-terugroepingsorde steeds sekere private papiere as politieke bewyse kon behandel, dog dit het ook ’n gedeelte van Tas se eiendom onder dieselfde hoë gesag terugbesorg wat so pas die volle graantiende opgeskort het. Van Hoorn se kort Kaapse verblyf het dus sowel die fiskale klag van die lewende vrymanne as die papier-spoor van hulle vroeëre opposisie geraak. Die vernietigde papiere is nie gepubliseer nie; die oorlewende residu het na Tas as gewone eiendom teruggegaan sodra die komitee se verslag die lyn tussen opruiing en die res getrek het. [3]
Die skryftafel is deur die hele interval van die hoogtepunt van die anti–Van der Stel-veldtog tot die kommissaris se besoek gehou—jare waarin Tas en Jacob van der Heiden deur medevrymanne gemagtig is om aanklagte in die Vaderland voort te sit, en waarin albei agente met die tuisvloot van 23 April 1708 geseil het wat ook die teruggeroepte goewerneur en sy kring vervoer het. Teen 1710 is Vergelegen reeds gemeet, in vier plase opgebreek en verkoop; die skryftafelondersoek was ’n laat administratiewe opruiming van dieselfde krisis eerder as ’n vars vervolging. Die verbranding van die opruiende gedeelte en die terugbesorging van die res het aangedui dat die regering nie die hele kis as ewige bewys sou hou sodra ’n kommissaris dit hersien het nie. [3]
Jan de la Fontaine meester van die pakhuise — 15 Maart 1710
Op die 15de van Maart 1710 het die tuiswaartse skip Horstendaal (ook Horstendal) in Tafelbaai gelê met haar boekhouer Jan de la Fontaine aan boord, tuiswaarts van Ceylon na die Nederlande. Hy was nog ’n jong Kompanjiedienaar—gebore in Amsterdam op die 23ste van April 1684 onder die voller styl Jan de la Fontaine dit Wicart—en hy het die gewone einde van ’n Oosterse plasing verwag: ’n welverdiende tuisvaart. Kommissaris Joan van Hoorn, wat hom reeds uit junior diens in die Ooste geken het, het anders beveel. Eerder as om die boekhouer na Europa te laat voortgaan, het die afgetrede goewerneur-generaal hom in Tafelvallei aangehou en hom die aanstelling van meester van die pakhuise (pakhuismeester onder Kompanjiestyl) gegee, en sodoende ’n Kaapse amptelike loopbaan geopen wat twee dekades later in die goewerneurskap self sou eindig. [3] [9]
Die afstamming agter daardie naam was Frans-Vlaams aan die een kant en soliede Nederlandse Calvinisties aan die ander. Sy vader, Jacques de la Fontaine, was ’n syhandelaar wie se eie ouers, Jean de la Fontaine en Marguerite le Thor, Valenciennes in Frans-Vlaandere in die eerste helfte van die sewentiende eeu vir Holland verlaat het; sommige van die verwante was Hugenote (Waalse) predikante, ander syhandelaars. Sy moeder, Barbara van den Burgh, dogter van Jan Gideonsen van den Burgh, was van Nederlandse Calvinistiese stam—genoeg om die doop nie in die Waalse kerk van familietradisie nie maar in Amsterdam se Oude Kerk te plaas, en om grootvader se Jean in die Nederlandse Jan van Kaapse gebruik om te sit. Jan was die eerste van die lyn wat ’n koloniale loopbaan gekies het. In sy vroeë twintigs het hy die VOC binnegegaan, ’n paar jaar in junior range in die Ooste gedien, en daar Van Hoorn se aandag getrek vir eerlikheid en intelligensie—die persoonlike kennis wat later die Kaapse aanhouding meer as ’n toevallige voorkeur op ’n tuiswaartse aandoening gemaak het. [9]
Van Hoorn se motief was polities sowel as persoonlik. Hy het in die jong boekhouer ’n man gesien wat ’n gunstige invloed op goewerneur Louis van Assenburgh kon uitoefen, wie se kasteelmanniere die kommissaris se eie huishouding reeds in Januarie-briewe aan Batavia streng beoordeel het. Die Maart-pakhuispos was dus nie ’n terloopse beloning vir ’n aangename skeepsclerck nie; dit was ’n doelbewuste plasing van ’n vertroude Oosterse junior in die pakhuishiërargie langs ’n goewerneur wat die kommissaris nie ten volle vertrou het om die nedersetting alleen te stabiliseer nie. Beheer oor dié pakhuise het saak gemaak in ’n jaar toe koring nog in volume uitwaarts beweeg het en toe tiendes, pakhuispryse en skeepseise die vrymanne se ekonomie bepaal het. Die vierduisend-muid-gemiddelde uitvoer van 1706–1711 is gemeet, gestoor en uitgereik deur dieselfde pakhuisketting waarin De la Fontaine nou ingetree het—graan ontvang teen ietwat minder as twaalf sjielings per muid en die skeepvaart en die Indiese regering voorsien. Sy intrede het dié strukture nie oornag herskryf nie; dit het ’n nuwe naam, gekies deur ’n hoër kommissaris, in die kommersiële kern van die kasteel vasgesit. [3] [9]
Die episode het ook gewys hoe ’n kort kommissarisbesoek die gewone leer van Kaapse diens vinniger kon buig as enige roetine-brief van die direkteure. Van Hoorn het nie op ’n vakaturesiklus in Batavia se korrespondensie gewag nie; hy het die Horstendaal se boekhouer van ’n tuiswaartse vakansie afgetrek en hom dadelik onder die senior handelsposte gesit. Onder Van Assenburgh se regering, wat geskrewe bevel en beperkte sosiale vertoon verkies het, was sulke begunstiging van ’n hoër kommissaris een van die min maniere waarop ’n nuwe man dié poste kon binnegaan sonder lang voorafgaande Kaapse diens van die soort wat, slegs weke later, die sekretaris Willem Helot—reeds sestien jaar aan die Kaap—op direkteurebevel tot sekunde sou verhef. De la Fontaine se pad het die ander kant geloop: Oosterse junior range, ’n kommissaris se aanhouding, die pakhuise in 1710, en eers daarna die lang ononderbroke Kaapse klim wat hom mettertyd die eerste goewerneur gemaak het wie se hele voorafgaande loopbaan in Tafelvallei opgebou is. In Mei 1711 sou hy trou met Maria Elizabeth, die negentienjarige dogter van die oorlede sekunde Andries de Man—’n plaaslike band wat verseël het hoe volledig die onderbroke tuiswaartse vaart ’n Kaapse lewe geword het. Vir 1710 was die feit wat saak gemaak het eenvoudiger: die kommissaris wat bo Van Assenburgh gestaan het, het die man in die pakhuise gekies. [3] [9]
Willem Helot sekunde en d’Ableing se vertrek — 1710
Op die 30ste van April 1710 is die sekretaris van die politieke raad, Willem Helot van naam, wat sestien jaar in diens aan die Kaap was, op bevel van die direkteure tot die rang van opperkoopman verhef en het hy die pligte van sekunde oorgeneem, nadat Johan Cornelis d’Ableing opdrag ontvang het om na Indië te vertrek om ’n amp van groter belang te vul. Die voormalige sekunde het Suid-Afrika op die 10de van Julie daarna verlaat. Die April-bevordering en die Julie-vertrek het ’n herrangskikking op die tweede vlak van die kasteelregering onder Van Assenburgh voltooi. [3]
Helot se verheffing het lang Kaapse diens beloon eerder as ’n nuwe aankoms uit Batavia of die Nederlande. As sekretaris het hy reeds in die middel van die raad se papierwerk gesit; as sekunde het hy die gewone tweede-in-bevel geword en, in die geval van die goewerneur se dood, die formele kandidaat om as staatshoof op te tree. Daardie moontlikheid sou werklik word op die middag van Sondag die 27ste van Desember 1711, toe Van Assenburgh ná ’n lang siekte gesterf het en die raad die volgende oggend Helot verkies het om op te tree totdat die direkteure se welsbehae bekend kon word—’n verkiesing wat in die latere verhaal as ’n formaliteit behandel is, want daar was niemand anders wat in aanmerking gekom het nie. Die 1710-bevordering het dus die man vooraf geposisioneer wat die goewerneur met staatsie onder die kerkplaveisel op die 2de van Januarie 1712 sou begrawe en die interim sou hou. [3]
D’Ableing se verwydering na Indië het die Kaapse diens afgesluit van die neef van die teruggeroepte Van der Stel wat as sekunde in Mei 1707 aangekom het en die kolonie deur die interregnum gestuur het voor Van Assenburgh se installasie op die 1ste van Februarie 1708. Hy het die tweede amp deur die eerste jare van die na-terugroepingsnedersetting, die Mauritius-burgerlike landing en die Vergelegen-veiling gehou. Teen mid-1710 was die uitvoerende paar by die kasteel Van Assenburgh en Helot—’n goewerneur wat selde met die burgers buite Nuwejaars- en verjaarsdagontvangste en milisie-monsterings gemeng het, en ’n sekunde wat uit sestien jaar plaaslike sekretariële diens eerder as uit die ou goewerneur se familiering getrek is. [3]
Die direkteure se bevel wat Helot verhef het, het ook aangedui hoe deeglik die na-terugroepingspersoneelnedersetting beweeg het van die manne wat in 1708 huis toe gestuur is. Van der Stel, die sekunde Samuel Elsevier, en die predikant Petrus Kalden is reeds te Amsterdam absoluut uit diens ontslaan; d’Ableing se oordrag na ’n groter Indiese amp was bevordering weg van die Kaap eerder as skande, dog dit het nogtans die tweede stoel vir ’n Kaap-opgeleide sekretaris oopgemaak. Gewone vrymanne wat met pakhuispryse, tiendes en distriksake te doen gehad het, het nou Helot se handtekening teëgekom waar d’Ableing s’n gestaan het. [3]
Brand by Stellenbosch — 17 Desember 1710
Op die 17de van Desember 1710, om tienuur die oggend, het ’n brand in die dorp Stellenbosch uitgebreek. Daar was ’n sterk wind, en ’n slaaf wat ’n brandende fagot gedra het, het vonke in die rietdak laat waai waarmee die landdros se kantoor bedek was. Binne ’n minuut was die dak in vlamme. Die brand het na die aangrensende geboue versprei, wat almal met riet bedek was, en binne kort tyd is die kerk, die hele Kompanjie-eiendom en twaalf woonhuise afgebrand. Gelukkig is die kerkboeke en distriksrekords gered. [3]
Die Desemberbrand het die administratiewe en godsdienstige kern getref van die landdistrik wat sedert Simon van der Stel se stigting die binnelandse teenwig tot Tafelvallei was. Landdroskantoor, kerk en Kompanjiesgeboue wat in een oggend verdwyn het, het tydelike hervestiging van distriksake en erediens beteken selfs terwyl die geredde registers kontinuïteit van doop, huwelik en plaaslike handelinge bewaar het. Rietdakke en ’n bergwind het ’n enkele gedraagde lig in ’n dorpsramp verander; die oorlewing van die boeke was die een duidelike administratiewe genade in die verslag. Twaalf private huise wat saam met die openbare stof verlore gegaan het, het die brand ’n burger- sowel as ’n Kompanjie-ramp gemaak. [3]
Heropbou sou die volgende jare beset; die kalenderjaar 1710 het gesluit met Stellenbosch se openbare kern in as en sy papiermemorie ongeskonde. Dieselfde distrik wat in die winter van 1709 jong straat-eike ontvang het en ’n plakkaat van die 8ste van Augustus 1709 teen skade aan openbare bome—géseling by die voet van die galg en ’n beloning van £2 1s. 8d. vir die bring van oortreders tot die gereg—het nou ’n groter verlies van openbare stof in die gesig gestaar as wat enige individuele boomskade veroorsaak het. Brand, nie Boesmanaanvalle of vrymanne se politiek nie, het die jaar se skerpste slag teen die binnelandse dorp gelewer. [3]
Die houtskaarste wat reeds ’n kommissie na die Land van Waveren vir wa- en bouhout gestuur het, en wat in April 1711 die waarnemende fiskaal Willem van Putten en die meestertuinier Jan Hertog langs die linkeroewer van die rivier Sonderend sou stuur, het die herbouvraagstuk vooruit omraam. Woude in die bergkloof naby die Kaap was teen dié tyd uitgeput; openbare eike en verre houtstande was die antwoorde wat die owerhede begin soek het. ’n Dorp wie se kerk, landdroskantoor en Kompanjiesgeboue in ’n oggend afgebrand het, sou op daardie selfde skaars voorrade trek wanneer mure en dakke weer opstaan. [3]
Veeboere, Waveren en die Breede-vallei — omstreeks 1710
Teen dié datum het immigrasie uit Europa feitlik opgehou. By geleentheid is ’n gesin van oorsee by die burgerbevolking gevoeg, of is ’n Kompanjiedienaar in Suid-Afrika ontslaan, maar die toename van die koloniste was hoofsaaklik te danke aan die oorskot van geboortes bo sterftes. Veeboere het hulle weg van die Land van Waveren af die vallei van die Breederivier afgevolg en van Hottentots-Holland ooswaarts langs die loop van die Sonderend. Die beweging was geleidelik eerder as ’n enkele afgekondigde trek, dog dit het die opening gemerk van die patroon wat latere skrywers as kenmerkend van vrye veeboerdery buite die ouer Stellenbosch–Drakenstein-kern sou behandel. [3] [4]
Van 1710 tot 1715 het baie van die boere uit Waveren—soos die distrik Tulbagh toe genoem is—geleidelik die Breede-vallei afgedryf, terwyl sommige uit Hottentots-Holland geleidelik hulle weg langs die loop van die Sonderend, ’n sytak van die Breede, gemaak het. Teen 1745 sou daardie oostelike migrasie uitgebreid genoeg word om ’n derde distrik en die dorp Swellendam te regverdig; die jare omstreeks 1710 was die vroeë drywing, nog nie die magistrale konsolidasie nie. Houtverslae uit Waveren het reeds wa- en bouhout nog beskikbaar in die bergkloof aangeteken toe woude naby die Kaap uitgeput was. Veeposte en leenplaaspraktyk het huishoudings verder van die kasteel se daaglikse bereik gebring selfs terwyl koringuitvoer en tiende-wet die akkerdistrikte nog aan die pakhuise gebind het. [3] [4]
Die impuls om weg van Tafelbaai se onmiddellike invloed te beweeg het gelê in die lang druk van Kompanjiemonopolie en amptelike private handel wat die Van der Stel-jare gekenmerk het—Vergelegen se skaal, die beperkte mark, en die vrymanne se herhaalde protes. Ná die terugroeping was die voor die hand liggende oplossing wat vir baie veeboere voorgekom het steeds afstand: vryheid in meer afgeleë streke eerder as mededinging by die pakhuise onder die ou amptelike boerderystelsel. Die geleidelike Breede- en Sonderend-drywing van 1710–1715 was daardie oplossing in beweging, selfs onder ’n goewerneur wat nie met die vrymanne se bedrywighede ingemeng het nie en wat taamlik goed in hulle agting gestaan het. [3] [4]
Die dorp in Tafelvallei het ook gegroei. Dit was nog nie die gebruik om dit Kaapstad te noem nie; dit is gewoonlik die Kaap genoem, of soms die dorp aan die Kaap. Amptelike briewe is van en na die Kasteel de Goede Hoop gerig. Op die datum van Van Assenburgh se latere dood het die dorp omtrent tweehonderd-en-vyftig private huise bevat buiten die geboue wat aan die Kompanjie behoort het—’n maatstaf van stedelike bulk wat reeds opgehoop het terwyl die veegrens oos en noordoos van Waveren en Hottentots-Holland geskuif het. Stedelike konsentrasie by die kasteel en verspreiding langs die Breede het dus saam in dieselfde dekade gevorder. [3]
Onder die Franse Vlugteling-huishoudings het gewone familie- en beroepsake onder dieselfde orde voortgegaan. Die chirurgyn Gideon le Grand, wat te Drakenstein en Stellenbosch gepraktiseer het en as heemraad van Drakenstein gedien het, is in 1710 oorlede en het geen erfgename aan die Kaap nagelaat nie, dog ’n broer, Abraham le Grand, te Haarlem. Wat as ’n fragmentariese dagboek van hom vir daardie jaar voorkom, oorleef in die argiewe, met kliniese aantekeninge, boodskappername, en die noukeurige rekord envoyé—medisyne op bestelling gestuur—naas inskrywings vir kaneel, terebint, krokus, gemmer en soetolie. Jacob Naudé, omstreeks 1696 te Berlyn gebore, het in 1710 aan die Kaap aangekom; hy sou later met Suzanne Taillefert, weduwee van Pierre Cronier, trou en by die Drakenstein-kerk aansluit met ’n sertifikaat uit Hannover. Anne Retief, eerste vrou van die heemraad en vroeë diaken Pierre Rousseau van die plaas De Boog van Orleans, is in 1710 oorlede. [8]
Kerkvoorsiening in die Franse distrik het dun gebly. Ná die verwydering van die eerwaarde Beck van Drakenstein na Stellenbosch in 1707 het die Kaapse Kerkraad op die 26ste van Maart 1710 aan die Classis te Amsterdam geskryf dat die voormalige gemeente nog erg ’n predikant benodig het, met dienste wat deur ’n sieketrooster waargeneem is. Die antwoord was dat die Here Sewentien genader is en vyf predikante vir buitelandse diens toegelaat is, dog onder hulle was daar niemand wat Drakenstein se besondere behoefte aan Frans kon bevredig nie. Die Nederlandse-papier-bevel van laat 1709—briewe aan die regering en nominasielyste daarna in Nederlands—het dus langs ’n nog ongevulde Franse kansel gestaan en langs Sondag-reëlings wat in later jare nog afsonderlike Franse en Nederlandse ure sou toon. Amptelike vorms het verskuif; pastorale voorsiening het nie bygehou nie. [3] [8]
Deur dieselfde maande het die koringhandel wat die tiendedispuut omraam het binne sy langer gemiddelde gebly. Die goeie seisoene van 1705 af het nog taamlik meer as vierduisend muid per jaar na Batavia gestuur teen ietwat minder as twaalf sjielings per muid; rog en bone het onder die skadu van die 1708-ontmoediging gebly wanneer hulle skip- en hospitaalvraag oortref het. Die openbare gesig van die kasteel, intussen, het die goewerneur se vaste kalender van gasvryheid gebly eerder as enige omgang onder die plase. Op Nuwejaarsdag en op sy verjaarsdag was dit die gebruik dat die voornaamste burgers met hulle vroue tussen tien en elf die oggend by die kasteel aangedoen het, hulle komplimente aangebied het, en tot omtrent nege die aand by die ete gebly het; ná die jaarlikse monstering van die Kaapse distriksmilisie—een kompanie kavallerie en twee van infanterie—is die offisiere eweneens by die kasteel onthaal. By dié ontvangste was Van Assenburgh vriendelik en maklik toeganklik, dog hy het nie geselskap buite die vasgestelde ure gesoek nie, en hy het selde die vestingmure verlaat. [3]
Binne daardie patroon het die jaar gesluit met ’n skouspel wat ver bo die gewone oggendoproepe gegaan het. Op die 22ste van Desember 1710—vyf dae ná die Stellenbosch-brand—het Van Assenburgh sy vyftigste verjaarsdag gevier. Die Kompanjie-joernaal het aangeteken dat die hele dag met drink en eet deurgebring is en dat die nedersetting met “alle denkbare soorte van genot” onthaal is. Die vertoon het geëindig in vuurwerke wie se klimaks die letters VAN ASSENBURGH in vlam deur die lug laat skiet het—’n impresario se swier sonder gelyke in gewone kasteelontvangste. Dieselfde goewerneur het reeds hond-en-bulgevegte op die Wapen Pleyn bevorder en poppekaste en ander openbare vermaak aangemoedig, sodat die verjaarsdagvuurwerke in ’n bekende lyn van kasteelvermaak gesit het eerder as as ’n eensaam uitsondering. Burgers wat sy laissez-faire-beskerming van hulle gewone bedrywighede waardeer het, kon nog die afstand merk tussen daardie ruimhartige skouspel en die stiller Nuwejaarsdinee; albei het tot dieselfde administrasie behoort wat veeboere vrygelaat het om verder van Tafelvallei te stoot terwyl die pakhuise en tiende-wet die akkerkern gehou het. [3] [9]
Teen daardie administratiewe agtergrond het die jaar die einde van die Mauritius-garnisoen, ’n kommissaris se tiendesopskorting en skryftafelhersiening, Helot se opkoms en d’Ableing se vertrek, De la Fontaine se intrede by die pakhuise, die Desemberbrand by Stellenbosch, die goewerneur se vyftigste verjaarsdagskouspel vyf dae later, en die vroeë veedrywing van Waveren en Hottentots-Holland na die Breede en die Sonderend aangeteken. [3] [4] [8] [9]