Boer History1868 in Suid-Afrika: Wodehouse, Brand, Moshesh, en Pretorius
Wodehouse, die epidemie tot in Januarie, en verskeie edelgesteentes — Kolonie 1868
Sir Philip Wodehouse het in 1868 nog die Kaapkolonie regeer en nog Haar Majesteit se hoë kommissie in Suid-Afrika gehou. Hy het op die 15de van Januarie 1862 in Kaapstad aangekom. Die Tafelbaai-dok wat in die sitting van 1861 goedgekeur is, was nog onvoltooid binne John Coode se plan. Die Port Elizabeth-lig het nog van die 1ste van Junie 1861 gewys; die Roman Rock-lig van die 16de van September 1861. Ichaboe, met Holland’s Bird en die ander weskus-eilandjies, het nog van die 16de van Julie 1866 op die koloniale lys gestaan. Die sensus van 1865 het 200000 in die Kolonie getel. ’n Droogte van etlike jare het landbou en handel nog gedruk. Die kasteeljaar het saakgemaak omdat dieselfde hoë kommissaris wat die Warden-lyn op die 28ste van Oktober 1864 by Aliwal-Noord uitgewys het, nou ’n brief van Buckingham van die 9de van Desember 1867 gehou het, wat hom gemagtig het om met Moshesh te onderhandel vir die erkenning van die Basoeto as Britse onderdane, en omdat ’n goewerneur wat nog in Kaapstad gesit het, in Maart daardie stam en sy land Brits sou uitgeroep. [3]
Die epidemie wat in Julie 1867 oopgegaan het, het tot in hierdie Januarie geloop. In die sewe maande van daardie Julie af was daar omtrent 5000 gevalle, en binne 36 weke is 1493 sterftes getel. Die uitbreking het nie soos gewone masels gelyk nie. Die telling het saakgemaak omdat ’n kolonie wat al deur droogte uitgedun is, nou in Januarie sy siekelys gesluit het terwyl die hoë kommissaris nog aan John Henry Brand en aan Moshesh moes skryf, en omdat dieselfde dorpe wat 1493 in 36 weke begrawe het, in Maart sou hoor dat die Basoeto as Britse onderdane oorgeneem is. [4]
In die verbeurde Tembu-gebied wat die naam Queenstown gekry het, is plase wat van 1853 af onder militêre tenure gehou is, in hierdie jaar by wet van daardie verpligtinge onthef, op die grond dat sulke laste nie meer nodig was nie. Van daardie datum af is grond in hierdie en in die ander grensdistrikte onder die gewone erfpag van die kolonie gehou. Die wet het saakgemaak omdat Queenstown, ná die oorlog van 1850–53 as ’n verdedigde dorp met strate wat van ’n Seshoek uitstraal aangelê, nou op dieselfde erfpag as die ouer distrikte gesit het, en omdat ’n grens wat as ’n militêre gordel gevestig is, nie meer onder daardie laste gehou is nie. [3]
Soektog ná Schalk van Niekerk se klippie van 21 karaat, vir 500 pond aan Wodehouse verkoop, het ’n tweede diamant in die distrik Hopetown en ’n derde op die oewer van die Vaal gevind. In hierdie jaar is verskeie edelgesteentes gevind. Geloof in myne so naby was nog nie wydverspreid nie: die meeste mense het nog gehou dat die klippe per ongeluk verloor is, of dat volstruise hulle uit ’n verre binneland gebring het. Die verskeie edelgesteentes het saakgemaak omdat Hopetown en die Vaaloewer nou as diamantgrond genoem is, selfs terwyl droogte nog op die tuine gelê het en die stormloop wat sou volg nog aan later kalenders behoort het. [3]
Tandjesberg van die 28ste van Januarie, Poshuli, en die Kieme van die 22ste van Februarie — Oranje-Vrystaat 1868
John Henry Brand het nog in Bloemfontein gesit. Die verdrag van Thaba Bosigo van die 3de van April 1866 het ’n gordel Basoeto-grond aan die Oranje-Vrystaat afgestaan. Moshesh het sy merk op daardie verdrag gesit, en toe versuim om die afgestane land skoon te maak. Hoofkommandant Pansegrouw het Makwai se berg op die 25ste van September 1867 geneem. ’n Garnisoen is op daardie vesting gelaat, en die kommando het teruggegaan na die geswoeg van patrollering. Letsie, Moshesh se oudste seun, het nog die Kieme gehou, ’n berg tweede net in sterkte aan Thaba Bosigo. Poshuli het nog Tandjesberg gehou. Masupha en Molitsane het nog die grens dopgehou, en hoofkommandant Joubert het nog van die een plek na die ander gemarsjeer en dan weer terug. Die Basoeto het nog ’n baie groot deel van die afgestane gebied onder bewerking geplaas: ’n kommando het skaars ’n vallei gelaat of swerms manne en vroue, uit die berge, was besig om die grond te skoffel en mielies en gierst te plant. Die patrollies het saakgemaak omdat Brand se oorlog bedoel was om die land te beset wat Moshesh in 1866 gemerk het, en omdat Tandjesberg en die Kieme nog tussen Bloemfontein en ’n voltooide verowering gestaan het. [3]
Die noordelike kommando het daarin geslaag om die vyand ’n groot hoeveelheid graan en ’n aansienlike getal beeste te ontneem; dit het etlike dorpe verbrand, en uitgebreide vestings by Platberg, die Berea, Koranaberg en ander plekke vernietig. Die suidelike kommando het dieselfde sukses in die distrikte langs die Oranje en om die Koesberg behaal. Op die 28ste van Januarie is Tandjesberg deur Pansegrouw bestorm. Die vesting is op dieselfde wyse as Makwai se berg aangeval. Kommandant Van der Merwe, met die Fauresmith-burgers, is gestuur om ’n skynaanval by die noordoostelike punt te maak, terwyl kommandant Jooste, met ’n sterk afdeling, by die suidwestelike punt opgekruip het. ’n Uur voor dagbreek het Van der Merwe, onder swaar kanonvuur, voorgegee om die berg te storm, sy burgers ’n aanhoudende geweerstoet gehou, maar hulle nie onnodig blootgestel nie. Die list het geslaag. Poshuli se manne is na die bedreigde punt getrek, en Jooste het die geleentheid aangegryp om tot bo-op die groot hoop te klim. Die rotse daar was vol skanse, waarvan die eerste in die burgers se besit was voordat die vyand besef het wat gebeur. Selfs toe sou die posisie oninneembaar gewees het as hulle nie moed verloor het nie. Op party plekke moes die burgers steil rotse klim om die skanse aan te val, maar in hulle ywer het hulle elke hindernis oorkom, en vroeg in die oggend was hulle in volle besit van die vesting, waaruit die Basoeto in paniek gevlug het. Alhoewel net 6 burgers gewond is, het die veroweraars 126 dooie liggame van hulle vyande getel. Die beweeglike buit het bestaan uit 106 perde, 140 horingsbeeste, 1070 skape, en ’n baie groot hoeveelheid graan. Die 28ste van Januarie het saakgemaak omdat Tandjesberg, gehou deur Moshesh se broer, drie dae voor Brand Wodehouse geantwoord het geval het, en omdat ’n skynaanval teen dagbreek ’n berg oopgemaak het wat oninneembaar gelyk het. [3]
Onder dié wat by Tandjesberg geval het, was Moshesh se broer Poshuli, die beroemdste rowerskaptein op daardie grens. Hy is in die been gewond, en was besig om weg te kom met die hulp van een van sy seuns en twee of drie van sy raadslede, toe hy homself blootgestel gevind het aan ’n musketvuur van voor. Om homself te verlig het hy sy ammunisiesak losgespe en dit saam met sy geweer aan sy seun gegee. Die geselskap het toe probeer om in die kloof wat die berg afloop te ontsnap, maar hulle het net ’n paar treë gegaan toe ’n koeël tussen Poshuli se skouers in en deur sy bors gegaan het, wat hom op slag gedood het. Sy seun en raadslede het die liggaam tot donker in ’n grot weggesteek, toe hulle dit weggedra het vir begrafnis. In die geveg het een van Moshesh se mindere halfbroers ook geval, en twee van Poshuli se seuns is gewond. Die verlies van Tandjesberg is deur die Basoeto as die swaarste slag beskou wat hulle ontvang het sedert Moshesh die stam gevorm het. Van sy val af was die ou hoof se kreet aan die hoë kommissaris ernstig en onophoudelik, om gou te kom of dit sou te laat wees. Die burgers was in ooreenstemmende mate bemoedig. Die jong koring was nou so ver gegroei dat dit maklik vernietig kon word, en hulle het hulle uiterste gedoen om dit af te sny. Poshuli se dood het saakgemaak omdat Moshesh se beroemdste grenskaptein weg was, en omdat die ou hoof se kreet aan Wodehouse nou geloop het dat versuim geen stam sou laat om te red nie. [3]
Op die 22ste van Februarie het Pansegrouw se brigade nog ’n groot sukses behaal. Voor dagbreek daardie oggend is dieselfde taktiek wat by Makwai se berg en Tandjesberg geslaag het, teen die Kieme, Letsie se vesting, gebruik. Pansegrouw self, met 100 burgers, het hierdie keer die skynaanval gemaak. Letsie was op daardie tydstip op ’n besoek by Thaba Bosigo, en Lerothodi, sy oudste seun, was in bevel van die garnisoen. Die Basoeto het saamgetrek om die vermeende aanval te weerstaan, toe kommandant Jooste, met 480 burgers en 80 Europese vrywilligers, die berg in ’n ander rigting geklim het. Die meeste van die skanse is geneem, maar etlike van die sterkste is onaangeraak gelaat, omdat hulle so geleë was dat om hulle te storm ’n groot lewensverlies sou kos, sonder voordeel. Die Basoeto daarin was prakties opgesluit, en sou mettertyd moes oorgee. Een burger is gewond, en omtrent 30 Basoeto is gedood. Die buit het bestaan uit 720 perde, 7636 horingsbeeste, 14400 skape, een kanon, en ’n hoeveelheid graan. Die Basoeto is nou al ’n ruk lank net bymekaar gehou deur die aanmoediging van Wodehouse, wat gretig was om te voorkom dat hulle in ’n toestand van ellende die kolonie instroom. Toe die nuus van die inname van die Kieme Kaapstad bereik, het die hoë kommissaris erken dat as die stam heel bewaar moes word, daar geen tyd verloor moes word om dit onder Britse beskerming te plaas nie. Die 22ste van Februarie het saakgemaak omdat Letsie se berg geval het terwyl hy by Thaba Bosigo gesit het, en omdat die buit — 7636 beeste en 14400 skape — Kaapstad gesê het dat die stam nie tot ’n besoek in April kon wag nie. [3]
Wodehouse van die 13de van Januarie, Brand van die 31ste, en die proklamasie van die 12de van Maart — 1868
Buckingham se brief van die 9de van Desember 1867 het Wodehouse gemagtig, wanneer ’n geskikte geleentheid mag voorkom, om met Moshesh te onderhandel vir die erkenning van homself en sy stam as Britse onderdane, en vir die inlywing van hulle gebied by Natal, en het by hom beklemtoon hoe belangrik dit is om ’n skikking van die grense tussen die Vrystaat en Basoetoland as ’n integrale deel van die reëling in te sluit. Sodra daardie depêche Suid-Afrika bereik het, het die hoë kommissaris met Brand en Moshesh in verbinding getree — die 13de van Januarie — en hulle van die mag in sy hande ingelig, en aangekondig dat hy dit sou gebruik. Aan elkeen het hy ’n staking van vyandelikhede aanbeveel, en gesê dat hy die Lesuto omtrent die einde van Maart of begin van April sou besoek om die nodige reëlings te tref. Moshesh se antwoord was vol dank en betuigings van lojaliteit. Die 13de van Januarie het saakgemaak omdat Londen se verlof van Desember nou op Brand se tafel in Bloemfontein gelê het, en omdat ’n hoë kommissaris wat ’n pouse aanbeveel het, albei kante gesê het dat hy die Basoeto sou neem. [3]
Die president, in sy antwoord van die 31ste van Januarie, nadat hy die gebeure wat tot die oorlog gelei het, opgesom het, het die hoë kommissaris ingelig dat hy gedink het dit sou onveilig wees om vyandelikhede teen die Basoeto te staak op die oomblik dat die doel van die oorlog byna bereik is, en wanneer die wapens van die Republiek, onder God se seën, oral suksesvol was, bloot op die goeie trou en die lus en mag van Moshesh staatmaak om sy mense die verdrag van Thaba Bosigo te laat nakom. Hy het daarom aan Moshesh geskryf dat die oorlog met krag voortgesit sou word totdat die moordenaars van Bush en Krynauw aan die Vrystaat oorgelewer is, en die geannekseerde gebied van die Basoeto skoongemaak is. Aangesien die tweede artikel van die konvensie van die 23ste van Februarie 1854 gestel het dat Haar Majesteit se regering geen wens of voorneme het om daarna enige verdrage noord van die Oranjerivier aan te gaan wat nadelig of benadelend vir die belange van die Vrystaat mag wees nie, het die mededeling dat Moshesh en sy stam waarskynlik onderdane van die Britse kroon sou word, hom heeltemal verras. Hy het jammer gekry dat hy nie met sy Eksellensie se mening kon saamstem dat die voorgestelde koers tot die toekomstige algemene vrede van Suid-Afrika sou strek nie. En aangesien die belang en welsyn van die Vrystaat só ernstig daardeur geraak sou word, het hy die volksraad byeengeroep om op die 21ste van Maart in buitengewone sitting byeen te kom. Die president se stelling van die onlangse suksesse van die Vrystaatse wapens was juis: die brief is net drie dae ná Tandjesberg se inname gedateer. Die 31ste van Januarie het saakgemaak omdat Brand nie op Moshesh se woord sou pouseer nie, en omdat hy die Bloemfontein-konvensie van 1854 as ’n versperring teen ’n Britse verdrag noord van die Oranje gelees het. [3]
Wodehouse, toe hy vind dat Brand se regering nie vyandelikhede staak nie, het opdragte uitgereik dat geen ammunisie van enige van die koloniale hawens na die Vrystaat verwyder mag word sonder sy gesag nie. Maar, terwyl hy só beslis opgetree het, was sy taal aan die president vriendeliker en meer versoenend as ooit tevore. Hy het uitgewys dat as ’n billike verstandhouding bereik kon word, die Britse owerhede verplig sou wees om ’n behoorlike beheer oor hulle eie onderdane te handhaaf, en die mense van die Vrystaat só in vrede, en sonder enige buitengewone inspanning van hulle kant, die lande sou kon geniet wat hulle tot dusver op só onwinsgewende voorwaardes gehou het. Hy soek, het hy gesê, die welsyn van die Vrystaat ewe veel as dié van die Basoeto. Hy kon nie vergeet dat sy mense tot ’n paar jaar tevore, soos baie van hulle nog was, Britse onderdane was nie; dat hulle die naby verwante van die mense van die Kaapkolonie was; en dat enige rampe wat hulle tref tot ’n groot mate deur die koloniste gedeel moes word. Hy het homself daarom nog toegelaat om te hoop dat hy die instemming van die Vrystaatse regering tot sy voorstelle mag kry, en dat deur in te stem om vyandelikhede met die oog op onderhandeling te staak, daardie regering verdere onnodige opoffering van menselewens sou voorkom. Die stop op ammunisie het saakgemaak omdat ’n hoë kommissaris wat Brand se kommando’s nie kon stuit nie, nog die koloniale hawens teen hulle kruit kon sluit, en omdat dieselfde brief wat die hawens gesluit het, nog Bloemfontein gevra het om te onderhandel. [3]
Gevolglik is sir Walter Currie, kommandant van die grensgewapende en berede polisie, opgedra om soveel van sy manne as moontlik op die grens saam te trek, en sodra dit gedoen kon word, het Wodehouse ’n proklamasie uitgereik. Aangesien, met die oog op die herstel van vrede en die toekomstige handhawing van rus en goeie bestuur op die noordoostelike grens van die kolonie van die Kaap die Goeie Hoop, Haar Majesteit die Koningin genadiglik behaag het om te voldoen aan die versoek van Moshesh, die opperhoof, en ander hoofmanne van die stam van die Basoeto, dat genoemde stam tot die onderdanigheid van Haar Majesteit toegelaat mag word; en aangesien Haar Majesteit hom verder behaag het om hom te magtig om die nodige stappe te doen om haar wil in die saak uit te voer: verklaar hy hiermee dat van en ná die publikasie hiervan genoemde stam van die Basoeto, vir alle doeleindes, Britse onderdane sou wees; en die gebied van genoemde stam sou, en sou geneem word om, Britse gebied te wees. Die proklamasie waardeur die Basoeto Britse onderdane en hulle land Britse gebied geword het, is op die 12de van Maart gedateer, en die volgende dag gepubliseer. Dit is deur die meerderheid Europeërs in Suid-Afrika met groot onguns ontvang, want daar was byna algemene meegevoel met die Vrystaat. Baie het selfs die inmenging van die hoë kommissaris as ’n onreg beskou, wat vroeër of later sekerlik deur vergelding gevolg sou word. Daar kon geen blywende vrede wees nie, is beweer, totdat die Basoeto-stam tot onderwerping gebring is. Die klein Vrystaat, wie se totale blanke bevolking net 37000 siele was, het byna daarin geslaag om te doen wat Groot-Brittanje self nie kon nie, en net toe die oorwinning seker was, is sy vrugte weggeruk deur die hand wat die vriendelikste moes gewees het. Taal soos hierdie was nie tot Nederlandssprekendes beperk nie; baie manne van Engelse afkoms het hulle met gelyke gevoel oor die saak uitgespreek. Aan die ander kant het ’n klein deel van die gemeenskap, byna uitsluitlik manne in die handel, volgehou dat Wodehouse se daad in die algemene belange van die land nodig was, en geensins ’n onvriendelike een teenoor die Vrystaat nie. Daar is uitgewys dat Thaba Bosigo nog nie geneem is nie, en aangevoer dat die Basoeto-stam, selfs as dit verower word, nie deur sy uitgeputte teenstander in toom gehou kon word nie. Die gewone inkomste van die Vrystaat was net 56000 pond per jaar, sy gewone uitgawe 55000, en sy staatskuld 50000 pond aan die Bloemfontein-bank, 39000 nog in omloop in note uit die uitgifte van 43000, en uitstaande rekeninge van 16000: in alles 105000 pond. Daar was regeringnote tot die bedrag van 126000 pond in omloop, en 5 pond in note het net die koopkrag van 3 pond in goud gehad. Die invoere tydens die oorlog was teen die koers van 300000 pond jaarliks, en die uitvoere net teen die koers van 265000, wat ’n handelsbalans teen die staat van 35000 pond per jaar gelaat het. Nie minder as 650000 pond was verskuldig deur handelaars en boere van die staat aan die Standard Bank, handelaars van Port Elizabeth, en ander in die Kaapkolonie, terwyl die siviele howe weens die oorlog gesluit was. Op al hierdie syfers was die antwoord dat die Vrystaat nie erken het dat hy uitgeput was nie, hy was bereid om tot die einde ’n stryd voort te sit wat hy byna tot ’n suksesvolle sluiting gebring het, en sou sorg dra om só ’n voorwaarde te maak dat die Basoeto nie weer die vrede sou breek nie. Die proklamasie het geen perke vir die Lesuto neergelê nie, en ook nie duidelik omskryf watter mense geannekseer is nie. Die volgelinge van Moperi, wat in Witsi se Hoek woon, was ongetwyfeld Basoeto. Só was die groepe onder Molapo, tussen die Putiatsana en die Caledon, en die aanhangers van Jan Letele, in die distrik Smithfield. Al hierdie was Vrystaatse onderdane, maar hulle kon, of kon nie, in die proklamasie ingesluit wees nie, net soos ’n mens dit sou uitlê. Die 12de van Maart het saakgemaak omdat Moshesh se stam Britse onderdane geword het terwyl Brand se kommando’s nog die afgestane gordel gehou het, en omdat ’n stuk papier wat geen lyn genoem het, Molapo, Moperi en Letele in geskil gelaat het. [3]
Currie van die 14de van Maart, die volksraad van die 24ste, en Thaba Bosigo van die 15de van April — 1868
Op die 14de is ’n kommissie aan Currie uitgereik wat hom as agent vir die hoë kommissaris in Basoetoland aanstel. Hy is opgedra om geen tyd te verloor om die Basoeto met die hele beskikbare polisiemag te hulp te kom, wat vir daardie doel in die Wittebergen-reservaat saamgetrek is. Terselfdertyd het die hoë kommissaris aan Moshesh en aan Brand geskryf en hulle van die proklamasie ingelig. Aan die president het hy bygevoeg dat hy die sterkste begeerte koester om onomwonde te kommunikeer, met die oog op die bevredigende skikking van sake. Op die 23ste van Maart het Currie, met die polisie, die Oranje oorgesteek en die Lesuto binnegegaan. Hy wou dadelik na Thaba Bosigo gaan, maar kon geen gidse of hulp van enige aard kry nie, omdat die mense van daardie deel van die land onkundig was van die onderhandelinge tussen die hoë kommissaris en Moshesh, en agterdogtig teenoor die polisie. Currie het daarom Austen, superintendent van die reservaat, om hulp geroep. Daardie beampte het dadelik na die kamp gegaan, en boodskappers in alle rigtings uitgestuur met die nuus dat die polisie gekom het om die Basoeto te help. Hy het ook ’n seun van Morosi en 10 manne uit die reservaat gehuur om die kommandant na Thaba Bosigo te vergesel. Op die 26ste het Currie by Moshesh se hoofkwartier aangekom en is met elke betoning van vreugde deur die ou hoof en die mense om hom ontvang. Toe die proklamasie voorgelees is, het hulle almal opgestaan en drie keer vir die Koningin gejuig, Moshesh self grootliks opgewonde. ’n Kennisgewing is dadelik deur die hoë kommissaris se agent aan die verskillende kommandante van die Vrystaatse magte in die veld gestuur, wat hulle ingelig het dat hy die hoofde opgedra het om alle aggressiewe bewegings te staak, en dat dit sy plig sou wees om die Basoeto te help en te steun as vyandelikhede teen hulle voortgesit word. Hy het toe ’n kamp by Korokoro gevorm, omtrent 10 myl suid van Thaba Bosigo, en 3 myl oos van die Kieme, waar hy die loop van gebeure afgewag het. Die 23ste van Maart het saakgemaak omdat koloniale polisie nou op Moshesh se grond gestaan het, en omdat drie juige vir die Koningin by Thaba Bosigo op die 26ste Brand se kommandante gesê het dat ’n Britse agent die stam sou steun as die oorlog voortgaan. [3]
Sodra Brand kennis van die proklamasie ontvang het, het hy opdragte aan die offisiere van die Vrystaatse magte uitgereik om onder geen omstandighede die grens wat deur die verdrag van Thaba Bosigo vasgestel is, oor te steek nie. Hulle moes binne die afgestane gebied bly en dit teen inbreuke deur die Basoeto bewaak, en as Britse troepe of die koloniale polisie daar verskyn, moes hulle formeel protesteer, maar geen weerstand bied nie. Op die 21ste van Maart het die volksraad byeengekom, toe ’n lang en ernstige bespreking oor die hoë kommissaris se optrede plaasgevind het. Die sienings van die lede was dat die Vrystaat onregverdig en onedelmoodig behandel is. Onregverdig, insake dat die konvensie van 1854 geskend is deur die ontvangs van die Basoeto as Britse onderdane, en deur die verbod op die verkoop van ammunisie aan die Republiek deur handelaars in die kolonie. Onedelmoodig, insake dat die klein staat, wat deur Engeland op sy eie hulpbronne gewerp is net weens die moeilikheid om met die Basoeto te handel, enorme opofferings gemaak het om die verstoorder van die vrede van Suid-Afrika te straf, en daarom op die meegevoel van Haar Majesteit se regering geregtig was. Met sulke sienings het die volksraad op die 24ste van Maart die president opgedra om by die Imperiale regering op die positiefste en nadruklikste wyse teen die onlangse dade van die hoë kommissaris te protesteer, en sy Eksellensie in te lig dat hulle nie afgevaardigdes kon aanstel om in enige onderhandelinge te tree wat op ’n skending van die konvensie van 1854 berus nie. Daar is besluit om ’n deputasie na Engeland te stuur om direk met die Imperiale regering te beraadslaag. Die 24ste van Maart het saakgemaak omdat Bloemfontein nie op ’n stuk papier wat die Basoeto geneem het, sou onderhandel nie, en omdat ’n deputasie na Londen die Vrystaat se antwoord was aan ’n hoë kommissaris wat al op die pad was. [3]
Intussen het die hoë kommissaris Kaapstad gelaat om die Lesuto te besoek. Op die 27ste van Maart was hy by Colesberg, vanwaar hy ’n brief aan Brand gerig het met voorstelle vir skikking. Hierdie voorwaardes was dat die grens van Basoetoland dié sou wees wat Grey in 1858 en hy self in 1864 vasgestel het; dat hy langs die Basoeto-kant van die lyn 300 plase van 1500 morgen elk sou laat verkoop, en die opbrengs aan die Vrystaatse regering betaal; of dat hy titels op erfpag aan genomineerdes van die Vrystaatse regering vir dieselfde getal plase sou toestaan. Hierdie voorstel, as dit aanvaar word, sou só ’n gordel Europeërs onder Engelse bestuur tussen die Vrystaat en die deel van die Lesuto wat vir die inboorlinge gereserveer is, geplaas het, sou die hele land wat by die verdrag van Thaba Bosigo aan die Vrystaat afgestaan is — insluitend die distrik wat Molapo beset het — van die Vrystaat geneem het, sou vier sewende van daardie land aan die Basoeto teruggegee het, en sou die Vrystaat in ruil die opbrengs van die verkoop van 300 plase gegee het. Die president het die voorstel van die hand gewys. Hy het geantwoord dat, afgesien van alle ander oorwegings, baie toekennings van plase in die afgestane distrik gemaak is; grond is daarin verkoop, herverkoop en oorgedra; ’n deel daarvan is as sekuriteit vir geld wat die staat geleen het, verbind; en terreine vir dorpe is daarin opgemeet, waarvan die erwe van een — Wepener, naby Jammerbergdrif aan die Caledon — in Oktober 1867 toegeken is; só dat die Vrystaatse regering homself aan eindelose eise en komplikasies sou blootstel deur tot die voorstel toe te stem. Hy het in plaas daarvan verlang dat die hoë kommissaris die Basoeto binne die grens van die verdrag van Thaba Bosigo sou hou, totdat die uitslag van die protes wat aan die Imperiale regering gestuur sou word, bekend is. Colesberg op die 27ste van Maart het saakgemaak omdat Wodehouse Brand die Grey–Wodehouse-lyn en 300 plase van 1500 morgen aangebied het, en omdat Brand nie grond sou teruggee wat al verkoop, verbind en as Wepener aangelê is nie. [3]
Op die 30ste van Maart het die hoë kommissaris Aliwal-Noord bereik. Van hierdie plek het hy die president toegespreek, sy aandag gevestig op die feit dat die howe van die Vrystaat vir die verhoor van siviele sake tydens die voortsetting van die oorlog gesluit was, en volgehou dat dit ’n skending van die konvensie was. Hy het verder beweer dat die indiensneming van Britse onderdane onder die voorwaardes wat die Vrystaat aangebied het, ’n onvriendelike daad was, en geneig was om die neutraliteitsproklamasie tot niet te maak. Die president het geantwoord en verduidelik dat die siviele howe noodwendig gesluit was terwyl die burgers in die veld was, en presedente in die onlangse geskiedenis van die Kaapkolonie aangehaal. Hy het beweer dat die Vrystaat die neutraliteitsproklamasie geëerbiedig het, en ontken dat die indiensneming van Engelse inwoners, wat hulle dienste in oorlog aangebied het, onvriendelik teenoor die Britse regering was. Hy het aangebied om te waarborg dat geen lastigheid oor die grens volgens die verdrag van Thaba Bosigo gemaak sou word nie, as sy Eksellensie dieselfde van die ander kant sou doen. Die hoë kommissaris het geantwoord dat hy nie in staat sou wees om die Basoeto binne hierdie perke te hou nie, omdat die land wat die verdrag vir hulle gelaat het, te klein vir hulle onderhoud was. Hy het toe sy vorige aanbod teruggetrek, maar homself nog bereid verklaar om in onderhandelinge te tree. In ’n daaropvolgende brief, by die polisie-kamp by Korokoro op die 14de van April geskryf, het hy voorgestel dat, hangende die onderhandelinge met Haar Majesteit se regering, ’n tydelike grens ooreengekom moet word, en lastigheid van weerskante verbied. Vir hierdie doel het hy die lyn voorgestel wat die grens tussen die Oranje en die Caledon is, en oor laasgenoemde rivier ’n lyn wat ’n driehoekige stuk grond van geen baie groot omvang aan die Basoeto sou teruggee nie, maar wat die Franse sendingstasies Mekuatling en Mabolela bevat het. Hierdie voorstel het geen verwysing na Molapo by name bevat nie, maar, as dit aanvaar word, sou dit die Vrystaat van sy aanspraak op gesag oor hom en sy groep ontneem het. Die president het egter geweier om daarmee saam te stem. Aliwal-Noord en Korokoro het saakgemaak omdat Wodehouse nie die Basoeto binne die Thaba Bosigo-lyn sou hou nie, en omdat Brand nie ’n tydelike Caledon-lyn sou neem wat Molapo stilweg geneem het nie. [3]
Op die 15de van April het ’n groot byeenkoms by Thaba Bosigo plaasgevind. By Wodehouse was Keate, luitenant-goewerneur van Natal, Shepstone, sekretaris vir naturellesake in Natal, Currie, en etlike ander offisiere en begeleiders. Die eerwaarde mnr. Daniel, wat die hoë kommissaris van Aliwal-Noord af vergesel het, het as tolk opgetree. Die ou hoof Moshesh was daar met sy seuns, raadslede, en die meeste van die leidende manne van die stam, almal diep begerig om te hoor wat die groot mag wie se hulp hulle ingeroep het, van plan was om vir hulle te doen. Die hoë kommissaris het gestel dat om die bestuur van die land te voer, drie of vier Britse beamptes aangestel sou word, maar dat die gebruike van die mense nie meer as nodig ingemeng sou word nie. Sodra onderhandelinge met die Vrystaat afgehandel is, sou die Lesuto by Natal ingelyf word, volgens die wens wat Moshesh uitgespreek het en die opdragte van die Imperiale regering. Die Basoeto moes nie verwag om die hele gebied binne die grense van 1858 terug te kry nie, maar hy sou probeer om genoeg grond vir hulle gerieflike bestaan buite die perke van die verdrag van Thaba Bosigo te herwin. Hulle moes bereid wees om jaarliks ’n belasting van 10 sjielings vir elke bewoonde hut in die land te betaal. Hulle latere optrede bewys dat die hoë kommissaris se toespraak baie min werklike bevrediging aan die Basoeto-hoofde gegee het, nogtans was hulle oorvloedig in dank vir wat hy gedoen het en van plan was om vir hulle te doen. Die hutbelasting, het hulle belowe, sou gereeld betaal word sodra vrede herstel is. Teen een punt alleen het hulle beswaar gemaak. Hulle wou nie hê die Lesuto by Natal ingelyf word nie, want dit was ’n land waarvan hulle baie min geweet het, terwyl hulle die Kaapkolonie geken het sedert die tyd toe Napier goewerneur was. Binne ’n paar dae is briewe in die naam van die hoof geskryf, wat vra dat die Lesuto as ’n inboorlingreservaat verklaar mag word — dit is, dat dit vir die gebruik van swart mense alleen gehou moet word, en Europeërs verhinder word om grond daarin te hou; dat dit afsonderlik van sowel die Kaapkolonie as Natal mag bly, en van die hoë kommissaris alleen afhanklik wees; maar dat as dit by een van hierdie kolonies gevoeg moet word, die Basoeto die Kaap sou verkies. Die hoë kommissaris is ook versoek om Moperi as Britse onderdaan te ontvang, en daar is aanspraak gemaak op Witsi se Hoek, waar Moperi gewoon het, as deel van die Lesuto. Nehemia het terselfdertyd geskryf en verlof gevra om na Matatiele terug te keer, en dat ’n Britse agent daar by hom mag woon. Wodehouse het geen kennis geneem van die aanspraak op Witsi se Hoek nie. Hy het tot die 28ste van April in die Lesuto gebly, maar niks tot die bevrediging van die land kon doen nie. In die afgestane gebied het skermutselinge soos voor die uitreiking van die proklamasie voortgegaan, alhoewel militêre operasies op groot skaal nie meer gevoer is nie. Handelsbedrywighede is egter tot ’n mate hervat. Die 15de van April het saakgemaak omdat Moshesh gehoor het dat die Lesuto na Natal sou gaan en 10 sjielings per hut moes betaal, en omdat die hoofde wat hom bedank het nog om ’n inboorlingreservaat onder die hoë kommissaris gevra het, of, by gebreke daarvan, die Kaap. [3]
Molapo van Maart, Julie aan die Caledon, en Morija — Lesuto 1868
Teen hierdie tyd het Wodehouse homself met die werklike toestand van sake om hom bekend gemaak. Die oorlog het groot verliese meegebring, en die samelewing oral ontwrig. Die stam het gereed gelyk om in honderd fragmente uitmekaar te breek. Daar was baie siekte onder die mense, weens gebrek aan kos en skuiling by die groepe wat die meeste blootgestel was. Daar is geglo dat sommige van hulle weer tot kannibalisme oorgegaan het, maar Europeërs kon toe nie vasstel of dit juis was nie. Vier maande later is die gerug as waar bewys. In Julie is J. H. Bowker ’n grot gewys, waarvan hy aan die hoë kommissaris geskryf het dat die vloer en die oop ruimte voor so met mensbene, veral van jong mense, bedek was, dat hy ’n wa in ’n kort tyd daarmee kon gelaai het; al die skedels was gebreek; en alhoewel sommige van die bene skynbaar baie jare oud was, is ander heeltemal onlangs gekook. Maar alhoewel sommige afdelings van die stam tot die uiterste nood gereduseer was, het ander skaars gely nie. Etlike van die leidende hoofde het baie min van hulle persoonlike eiendom verloor. Hulle beeste was veilig in die berge, en by hulle was daar geen skaarste aan kos nie. Binne die perke van die Lesuto, volgens die verdrag van Thaba Bosigo, was daar enorme oeste koring gereed om geoes te word, terwyl in Molapo se land, tussen die Putiatsana en die Caledon, elke vallei ’n koringland was. Die polisie het toe, soos hulle vir baie maande daarna gedoen het, soveel gierst as hulle nodig gehad het teen 12 sjielings ’n muid gekoop. Die toestand van die Lesuto het saakgemaak omdat ’n proklamasie ’n stam geneem het wat op die punt was om te splijt, en omdat ’n grot van bene in Julie langs Molapo se valleie gesit het, waar gierst nog teen 12 sjielings ’n muid verkoop is. [3]
Molapo, sover van ’n tevrede en vreedsame onderdaan van die Vrystaat, soos die president op ’n vroeër datum veronderstel het, het die hoë kommissaris se agent verwelkom en ’n begeerte uitgespreek om onder Britse beskerming te kom. Hy het Currie ingelig dat die rede waarom hy geen deel in die onlangse vyandelikhede geneem het nie, ’n verstandhouding tussen sy vader en homself was dat sy mense net moes voorgee om vreedsaam te wees, om oorvloed kos te kweek en die beeste van die stam te beskerm; maar hulle het van plan gewees om by hulle bloedverwante teen die Vrystaat aan te sluit wanneer dit met ’n vooruitsig op sukses gedoen kon word. Hy het ’n geskenk beeste vir die gebruik van die polisie gebring, het aan die president geskryf en sy onderdanigheid afgewerp, en het die Vrystaatse kommandant wat by hom woonagtig was, getrotseer. Moperi het ook met die hoë kommissaris se agent in verbinding getree, en ’n wens uitgespreek om by die res van die stam herenig te word en onder Britse beskerming geneem te word. Maar hy was onwillig om sy lokasie in Witsi se Hoek prys te gee en na die Lesuto terug te keer. In die gebied wat by die verdrag van Thaba Bosigo afgestaan is, het die Vrystaatse magte die meeste van die sterk plekke gehou, maar nie daarin geslaag om die Basoeto heeltemal uit te dryf nie. Dié het egter geen kruit meer gehad nie, en het nie gewaag om hulle teenstanders in die oop veld te ontmoet nie. Molapo se verwelkoming het saakgemaak omdat ’n Vrystaatse onderdaan tussen die Putiatsana en die Caledon nou Brand afgewerp het, en omdat Moperi Britse beskerming wou hê sonder om Witsi se Hoek te laat. [3]
Sodra die hoë kommissaris gelaat het, het ’n gees van ontevredenheid homself gemanifesteer, rusend op die teleurstelling van die hoofde dat die grense van 1858 nie herstel is nie, en dat vrede nie die onmiddellike gevolg van hulle aanneming as Britse onderdane was nie. Op hierdie tydstip is Currie as agent van die hoë kommissaris deur Bowker, die offisier volgende in rang in die grenspolisie, vervang, en die groter getal van die polisie is uit die Lesuto onttrek en na hulle pligte op die koloniale grens teruggekeer. Die protes van die Vrystaat teen die ontvangs van die Basoeto as Britse onderdane en teen die staking van ammunisie is by die minister van buitelandse sake ingedien, wat dit na Buckingham verwys het op die grond dat dit nie dienstig was om met die Republieke in Suid-Afrika deur die buitelandse kantoor te handel nie. Die Vrystaatse afgevaardigdes — die eerwaarde mnr. Van de Wall en C. J. de Villiers — is deur Buckingham by die koloniale kantoor ontvang. Hulle het eers versoek dat Wodehouse se proklamasie teruggetrek moet word, en die Vrystaat alleen gelaat word om voorwaardes met die Basoeto te maak. Dit is geweier, en hulle het toe gevra dat ’n onpartydige kommissie uit Engeland gestuur moet word om die saak ter plaatse te ondersoek. Dit is ook van die hand gewys, en die afgevaardigdes is ingelig dat die Koningin se regering die onderhandelinge nie van die hoë kommissaris sou onttrek nie, en net deur hom met die president sou korrespondeer. Buckingham het die saak geheel en al aan die hoë kommissaris oorgelaat, ingestem tot die skema wat hy voorgestaan het om die land vir ’n tyd deur ’n agent sonder inlywing by een van die kolonies te bestuur, en Wodehouse se ampstermyn verleng om hom in staat te stel om die saak tot ’n sluiting te bring. Al hierdie tyd is ’n lang korrespondensie tussen die hoë kommissaris en die president van die Vrystaat gevoer, maar sonder enige uitslag. Die Londense sending het saakgemaak omdat Van de Wall en De Villiers die proklamasie nie teruggetrek kon kry nie, en omdat Buckingham die Lesuto in Wodehouse se hande gelaat het, om vir ’n tyd deur ’n agent sonder inlywing bestuur te word. [3]
Ramanela, altyd ’n hoofbeweger in dade van geweld, het strooptogte op die Vrystaatse boere voortgesit, sonder enige agting vir die hoë kommissaris se proklamasie en latere opdragte. Molapo het aangebied om hom te straf, maar Brand wou nie instem dat hy dit doen terwyl hy ’n Vrystaatse onderdaan bly nie. Bowker het Molapo egter gemagtig om die rower te straf, wat hy gedoen het deur op hom te val, en omtrent 1000 beeste te neem. Teen die einde van Julie was die land aan die Vrystaatse kant van die Caledon nog net so vol deur Basoeto beset as in Maart. Molitsane self het na Makwai se ou kraal getrek, maar sy seuns was nog in die Koranaberg. Partye Basoeto het selfs van hulle eie kant oorgesteek en aan die ander kant gaan sit. Die grenspolisie, onder Bowker in die Lesuto, is tot 36 manne gereduseer. Met die vestiging van Britse gesag in die Lesuto het die Franse sendelinge na hulle arbeid teruggekeer. Die gebied wat Wodehouse van die Vrystaat herwin het, het al hulle verlore stasies behalwe vier bevat. Dadelik het hulle begin om hulle werk te herorganiseer, nuwe kerksentrums te stig en nuwe skole oop te maak. Voor hierdie datum het die kinders in hulle skole onderrig in geen ander taal as hulle eie ontvang nie. Alhoewel daar meer as 3000 individue in die land was wat Sesoto kon lees, kon Bowker nie ’n enkele inboorlingtolk kry nie, die paar klein hoofde wat Engels verstaan het, deur hom as onbetroubaar beskou. Van hierdie tyd af is die jeugdiges in die hoër klasse ook Engels geleer. In hierdie jaar is ’n opleidingskool vir onderwysers by Morija gestig. Die regering sou met geldtoelae gehelp het as daar enige inkomste was wat vir só ’n doel aangewend kon word. Julie en Morija het saakgemaak omdat die Caledon vier maande ná die proklamasie nog aan die Vrystaatse kant beset was, omdat Molapo omtrent 1000 van Ramanela se beeste op Bowker se gesag geneem het, en omdat die Franse stasies heropen het terwyl 36 polisie die Lesuto gehou het en Morija begin het om onderwysers in Engels op te lei. [3]
Duisend van Januarie, Mapela van die 13de van Junie, en Welgevonden van die 21ste van Julie — Suid-Afrikaanse Republiek 1868
Marthinus Wessel Pretorius het nog in Pretoria gesit. Schoemansdal is in 1867 gelaat en verbrand; Marabastad het die landdros geneem; die noordelike distrik het nog in laer gesit. In Januarie het Pretorius ’n kommando van 1000 manne opgeroep, om op die 20ste van Februarie byeen te kom, en aangekondig dat as hulle nie op die bevel antwoord nie, die distrik heeltemal verlaat moet word. Omtrent 260 het op die vasgestelde dag opgedaag. Met hierdie het kommandant-generaal Kruger na Makapan se Poort gegaan om die toestand van sake vas te stel. Mapela het nog voorgegee om lojaal te wees, maar al die klein hoofde in daardie buurt was in die wapen. Mapela het ’n aanhang van minstens 5000 krygers gehad, en ’n posisie van groot natuurlike sterkte beset. Kruger was vasbeslote dat hy aktief aan die een of die ander kant moes deelneem, en het hom daarom as ’n vazal van die Republiek opgeroep om ’n sekere getal slagosse vir die kommando in die veld te lewer. Soos verwag, het dit die hoof gedwing om sy ware kleure te toon, en in plaas van die osse te stuur het hy die oorlog verklaar. Hierop het Kruger ’n verslag aan die president gestuur, en die noodsaaklikheid aangedring om krygswet dwarsdeur die Republiek af te kondig, elke man wat wapens kon dra tot die veld te vereis, en deur enige opoffering ’n toereikende voorraad oorlogsmateriaal te bekom. Aangesien hy niks met die klein mag onder sy bevel kon doen nie, het hy ’n wag van 60 manne by Potgieter se Rust geplaas, en na Pretoria teruggekeer om die volksraad, wat toe in sitting was, tot beslissende maatreëls aan te spoor. Die 20ste van Februarie het saakgemaak omdat 260 van 1000 op die oproep geantwoord het, en omdat Kruger Mapela gedwing het om ’n kant te kies eerder as om 5000 krygers as voorgewende vriende te laat sit. [3]
Die nood en armoede van die Europeërs in die laers het intussen só toegeneem dat op die 14de van Maart die eerwaarde N. J. van Warmelo en R. A. van Nispen — wat Vercueil as landdros opgevolg het — van Marabastad ’n beroep op weldadige persone oral gepubliseer het om te help om klere vir die vroue en kinders te bekom, wat byna naak was. Die volksraad het ernstig oor die geldelike toestand van die land gedebatteer. Die laaste uitgifte van note was onvoldoende om uitgawes te dek, en 1230 pond meer is geskep as wat gemagtig was. Ondanks die streng wette wat die note ’n wettige betaalmiddel gemaak het, was hulle koopkrag toe net 30 persent van dié van goud; maar daar was geen ander hulpbron nie, en ’n nuwe uitgifte is besluit. Papiergeld tot die nominale waarde van 45000 pond is by hierdie geleentheid geskep, waarvan ’n deel gebruik sou word om alle vorige uitgiftes behalwe dié van 1867 in te los. Die staatskuld, soos deur hierdie papier verteenwoordig, is só tot 65000 pond vermeerder. As sekuriteit vir die hele skuld is 1000 plase — gelyk aan 3000000 morgen grond — opsygesit, met ’n voorbehoud dat 100 elke jaar by openbare veiling verkoop moes word, met ’n reserwe van 100 pond op elk, en die opbrengs gebruik word om die note in te los totdat almal vernietig is. Deur hierdie maatreël is ’n skaars voorraad ammunisie bekom, en teen die einde van Mei het tussen 800 en 900 burgers die veld geneem, bygestaan deur ’n groot bende lojale swartes. Die 14de van Maart het saakgemaak omdat Marabastad klere vir vroue en kinders in laer moes smeek, en omdat 45000 pond in note, werd 30 persent van goud, die Republiek se enigste middel was om 800 tot 900 burgers in die veld te sit. [3]
Op die 13de van Junie het Kruger Mapela se berg aangeval, en homself meester gemaak van elke deel daarvan behalwe een baie sterk posisie waarop die hoof se hoofkraal gebou was. In die aanval is 2 burgers gedood en 11 gewond, maar daar is bereken dat Mapela se verlies minstens 300 krygers gedood was, buiten omtrent 2000 horingsbeeste, 300 skape en bokke, en 12 gewere wat Kruger se kommando geneem het. Twee dae later is nog ’n aanval op die vesting gemaak, en die kraal is gedeeltelik verbrand, maar nie heeltemal beset of vernietig nie. ’n Getal vroue en kinders is gevange geneem, en aangehou om die opstandelinge tot voorwaardes te bring. Op hierdie tydstip is nuus uit die noorde ontvang dat ’n ou vete tussen die magtigste groepe in die Zoutpansberg-reeks uitgebreek het, dat hulle met mekaar veg, en dat Umzila, hoof van die groot Matshangana-stam, besig was om hulle almal aan te val. Die burgers op kommando kon niks beter wens nie. Hulle voorraad ammunisie het al begin skaars word, só ná ’n aanval op Matshem, ’n hoof wat Mapela gehelp het, en etlike skermutselinge met ander groepe in die buurt van Makapan se Poort, waarin skaars enige skade aangerig is, het hulle na hulle huise uiteengegaan. Die 13de van Junie het saakgemaak omdat Kruger die berg behalwe die hoofkraal geneem het, en omdat ’n vete in die reeks en ’n kort kruitshoring die kommando huis toe gestuur het voordat Mapela heeltemal verslaan was. [3]
In Julie het Pretorius Zoutpansberg besoek. Twiste het onder die groepe in die berge geheers, en alhoewel Umzila hulle nog nie aangeval het nie, het baie van die kapteins ’n begeerte voorgestaan om sake só te reël dat hulle weer in vrede kon lewe. Op die 21ste van die maand was daar ’n byeenkoms by die plaas Welgevonden, toe Tabana met sy mense, die Knopneuse, wat vroeër onderdanig aan die superintendent Albasini was, die aanhangers van Buys, en etlike ander ’n konferensie met die president en die landdros Van Nispen gehad het. Die president het aangekondig dat Stephanus Schoeman as diplomatiese agent in die distrik aangestel is, en dat Albasini nie meer in diens van die regering was nie. Hieroor het hulle veel bevrediging uitgespreek, en belowe om aan Schoeman gehoorsaam te wees. Boodskappe wat ’n begeerte na vrede uitgespreek het en aangebied het om weer tributes te betaal, is van etlike van die berghoofde ontvang, en vriendelike antwoorde is teruggestuur. Etlike van die hoofde het toe Pretorius besoek, toe versekerings van vriendskap uitgeruil is. Die president het Schoeman gelaat om die reëlings te sluit. Deur sy pogings is ’n toestand van vergelykende rus herstel, wat baie van die boere in staat gestel het om na hulle vorige huise terug te keer en hulle beroep van veeteelt te hervat. Maar die absolute oppergesag van die Republikeinse regering oor al die groepe is geensins herstel nie, en in etlike gevalle moes boere daarna tribute aan die naaste hoof betaal om hulle eiendom teen plunder te beveilig. In November het Mapela en sy buurman Matshem boodskappers na Pretoria gestuur om die regering te versoek om ’n formele vrede met hulle te maak soortgelyk aan dié wat met die hoofde aan die ander kant van die distrik gemaak is. Dit is toe nie toegestaan nie. In hierdie jaar is die dorp Zeerust as ’n kerkplek gestig, maar het nie die setel van ’n landdros geword nie. Welgevonden op die 21ste van Julie het saakgemaak omdat Schoeman Albasini as agent vervang het, en omdat boere huis toe kon gaan om vee te teel onder ’n vrede wat nog by die naaste hoof gekoop moes word, terwyl Zeerust as ’n kerkplek sonder ’n landdros gestig is. [3]
Die 29ste van April, Moselekatse van November, en Montsiwa van Augustus — Suid-Afrikaanse Republiek 1868
Sedert die eerste verkennings van die land deur Europeërs, was die minerale rykdom van die Suid-Afrikaanse Republiek bekend as baie groot, alhoewel nog nie veel tot die ontwikkeling daarvan gedoen is nie. Lood is vir huishoudelike gebruik bekom, maar die moeilikheid en koste van vervoer het die uitvoer daarvan verhinder. Steenkoolbeddings het oor die suidoostelike distrikte gestrek, en waar hout skaars was, is steenkool as brandstof gebruik. Yster het in groot hoeveelhede bestaan, en is deur die swartes vir hulle eie behoeftes gesmelt. Een berg in die distrik Lydenburg het byna uit suiwer ystererts bestaan, en het die magnetiese naald op ’n afstand van 10 myl beïnvloed. Gewone sout was volop en maklik bekombaar. Silwer, koper, kobalt, swawel en salpeter is ook op verskillende plekke gevind, maar of die hoeveelheid en gehalte van hierdie minerale só was dat hulle ontginning winsgewend sou wees, is nog nie vasgestel nie. ’n Paar weke ná Karl Mauch se aankondiging van Desember 1867 het partye goudsoekers begin om die dorpe van die Republiek te verlaat, en deur hulle uit ander dele van Suid-Afrika te trek. Oordrewe berigte van die waarde van die ontdekking het Australië bereik, en uit daardie land het ’n party ervare myners in Natal aangekom, wat verwag het om goudgrawery as ’n gevestigde bedryf te vind. Sommige van hulle is deur ’n Natalse maatskappy na die Tati gestuur, ander is in diens geneem om in daardie kolonie na goud te soek. In Engeland is die London and Limpopo Mining Company in hierdie jaar gestig. Sodra die ontdekking van goud by die Tati bekend gemaak is, het Pretorius boodskappers na Moselekatse en na Matsheng gestuur om te probeer om daardie hoofde te beweeg om onderdane van die Republiek te word. Moselekatse het toe net omtrent 100 myl noordoos van die Tati gewoon. Matsheng was hoof van die Bamangwato, ’n stam van Betjowana wat net noord van die keerkring en nie ver wes van die Limpopo woon nie. In geen van die twee gevalle was die sending suksesvol nie. Die goudsoekers het saakgemaak omdat Mauch se Tati van Desember 1867 nou Australiërs deur Natal getrek het, en omdat Pretorius probeer het om Moselekatse en Matsheng onder Pretoria te bring voordat hy ’n nuwe lyn op die kaart getrek het. [3]
Sonder om op verslae van sy boodskappers te wag, het die president op die 29ste van April, met die instemming van die uitvoerende raad, ’n proklamasie uitgereik waarin die grense van die Republiek in die weste tot ’n reguit lyn van die Ngamimeer tot die noordelike punt van Langeberg uitgebrei is, en in die ooste gemaak is om een myl aan elke kant van die riviere Pongolo en Usutu of Maputa tot by die see in te sluit. In die noorde is ’n groot stuk land by die Republiek gevoeg, maar nie die distrik wat Moselekatse beset het nie. Sodra hierdie proklamasie Kaapstad bereik het, het Wodehouse geskryf en beswaar gemaak teen die insluiting in die Republiek van sóveel gebied wat vroeër deur onafhanklike inboorlingstamme beset is; en chevalier Duprat, konsul-generaal vir Portugal in Suid-Afrika, het geskryf dat ’n deel van die land wat aan die ooskus geannekseer is, van 1546 af in besit van die koninkryk was wat hy verteenwoordig het. Die besware van Wodehouse en Duprat het die regering beweeg om tot ’n groot mate van die eise wat dit gemaak het, terug te tree. Die vraag van die westelike grens is oorgelaat; die grens in die ooste is sonder moeite in die korrespondensie wat gevolg het, gereël, alhoewel die verdrag wat dit sou sluit, nog nie geteken is nie. Dat hierdie vraag van hulle westelike grens onder die kennis van die Britse owerhede in Suid-Afrika was, toe die konvensies van 1852 en 1854 geteken is, was onbekend aan die burgers van die Suid-Afrikaanse Republiek in hierdie jaar; maar hulle was natuurlik bewus dat daar altyd ’n eis tot die gebied so ver wes as dit bewoonbaar was, gemaak is, gebaseer op die verowering van die Matabele. Die 29ste van April het saakgemaak omdat Pretorius ’n lyn van Ngami tot Langeberg en die Pongolo af tot by die see getrek het sonder om op Moselekatse te wag, en omdat Wodehouse en Duprat Pretoria gedwing het om voor die jaar sluit terug te tree. [3]
In November het die nuus Pretoria bereik dat die ou hoof Moselekatse dood is. Hierdie gebeurtenis het die regering beweeg om ’n wakende oog na die noorde te werp, omdat dit deur ernstige onluste gevolg kon word. Die erkende erfgenaam van die oorlede hoof het jare tevore verdwyn, en dit was nie seker of hy nog lewe of nie. Vertroulike persone is deur die indunas gestuur om hom te soek, en in Natal is ’n man gevind wat verklaar het dat hy Kuruman is, die persoon wat gesoek word. Maar toe hy noukeurig ondersoek is, het die meeste van die indunas en ou mense die mening uitgespreek dat hy nie Kuruman is nie, maar ’n seun van Moselekatse van veel laer rang. Die invloedrykste induna — Umbate van naam — was van hierdie mening. Lobengula, die seun volgende in rang aan Kuruman, was toe in die oog onder dié wat dieselfde gedink het, alhoewel die seremonies wat die hoofskap sou beslis, nog aan die kalenders wat gevolg het, behoort het. Hy is in hierdie jaar oorlede, toe sy seun Lobengula later sy groot plek sou beset. November het saakgemaak omdat Pretoria verneem het dat die Matabele-hoof dood is, en omdat Umbate al Lobengula bo ’n man uit Natal begunstig het wat beweer het dat hy Kuruman is. [3] [4]
Die Barolong-groep onder Montsiwa is in 1854 in die land van die Bangwaketsi, noord van die Molopo, gelaat, alhoewel die lokasie suid van daardie rivier, wat in Desember 1851 deur beamptes van die Republiek aan hulle toegeken is, nog as hulle s’n beskou is. Montsiwa het by die Bangwaketsi gebly, en sy reservaat, byna onbeset, het die aandag van ’n paar boere getrek. Dié het by sommige van die beste fonteine gaan sit, waar hulle etlike jare ongesteurd was. Uiteindelik het Montsiwa Pretorius oor die saak toegespreek, en aangesien geen stappe gedoen is om die boere te verwyder nie, is op die 15de van Augustus ’n brief in sy naam deur die eerwaarde Joseph Ludorf aan die president en die lede van die volksraad geskryf, wat die begin van ’n lang en bitter twis was. In hierdie brief is die reg van die Barolong op die land wat hulle voorouers in die tyd van die hoof Tao beset het, laat rus op ’n verbond wat na bewering deur kommandant-generaal Hendrik Potgieter in 1837 met Tawane en Moroko aangegaan is. Op die 28ste van Augustus, ’n paar dae nadat die brief aan die owerhede van die Suid-Afrikaanse Republiek geskryf is, is een in die naam van Montsiwa aan Wodehouse gerig, wat om beskerming vra. Dit was die begin van die verkeer tussen die Tsili-tak van die Barolong en die hoë kommissaris oor daardie eis. Teen die sluiting van die jaar is ’n reëling vir ’n konferensie tussen ’n kommissie uit die Republiek en die Batlapin- en Korana-hoofde getref, met die doel om sake waarin hulle almal belang het, te bespreek en te reël. Die sitting self het aan die volgende kalender behoort. Augustus het saakgemaak omdat Ludorf se brief van die 15de Montsiwa se eis op Potgieter se beweerde verbond van 1837 oopgemaak het, en omdat die brief van die 28ste Wodehouse gevra het om ’n Barolong-groep te beskerm wie se reservaat suid van die Molopo boere geneem het. [3]