Boer History1699 aan die Kaap die Goeie Hoop: Wilhem Adriaan van der Stel geïnstalleer, Land van Waveren benoem, nuwe hospitaal geopen en seerowers in die baaië
Aankoms van Wilhem Adriaan en installasie as goewerneur — Januarie–Februarie 1699
Toe goewerneur Simon van der Stel in 1696 verlof gevra het om te bedank sodat hy die aand van sy lewe in vergelykende vryheid van sorg kon deurgebring, het die direkteure van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie sy oudste seun as opvolger aangewys. Die nuut aangestelde goewerneur kon nie dadelik die Nederlande verlaat nie, en eers op die 23ste van Januarie 1699 het hy en sy gesin Suid-Afrika bereik. Die tussenpose het die vader deur 1697 en 1698 nog in amp gelaat; die seun se aankoms het eindelik die oordragjaar oopgemaak. [3]
Wilhem Adriaan van der Stel het vir tien jaar verskeie ampte in die stad Amsterdam beklee, onder meer dié van regter, toe die Vergadering van Sewentien, uit erkenning van sy vader se dienste, hom die aanstelling van buitengewone raadslid van Indië en goewerneur van die Kaapkolonie en sy afhanklikheid die eiland Mauritius aangebied het. Hy het vroeër ’n kort tyd hier gewoon en was goed bekend met die omstandighede van die land. Die rekords en tydgenootlike publikasies laat geen duidelike portret van sy persoonlike voorkoms na nie, al word die besonderhede van sy administrasie baie noukeurig gegee. [3]
Nadat hy die administrasie op die 11de van Februarie 1699 oorgedra het, het Simon van der Stel afgetree en is Wilhem Adriaan as goewerneur geïnstalleer. Die hoofstuk van die nedersetting wat oopgegaan het toe die vader op die 1ste van Junie 1691 van kommandeur tot goewerneur bevorder is, het so op ’n winterdag in Tafelvallei gesluit; die seun het die stoel onder dieselfde Kompanjiestitel ingeneem, met Mauritius nog as afhanklikheid geheg, en met sekunde Samuel Elsevier en onafhanklike fiskaal Johan Blesius reeds in die rangorde siviele poste uit die latere jare van die vorige administrasie. [3]
Simon van der Stel tree af na Constantia — Februarie–Maart 1699
Na die oordrag het Simon van der Stel na sy plaas Constantia teruggetrek, waar hy ’n groot en aansienlike woning gebou het. Daar was vreemdelinge van aansien die volgende dertien jaar altyd seker van ’n hartlike ontvangs, en die gasvryheid van die voormalige goewerneur was so groot dat sy huis selde of nooit sonder gaste was. Hy het sy oorblywende jare hoofsaaklik aan landbou en veeteelt gewy. Die wyn wat hy gemaak het, was die beste in die kolonie; burgers het geglo dat hy ’n geheim vir die vervaardiging daarvan besit, en vreemdelinge het die gehalte aan die sorg by die pers en gisting toegeskryf, al is dit nou bekend dat die geur veel aan die grond te danke gehad het. [3]
Op die 11de van Maart 1699 het hy van die kommissaris Daniel Heins ’n toekenning in vryeiendom van Zeekoe Vlei met die omliggende grond ’n uur se stap in deursnee verkry. Prakties, saam met latere lewenslange gebruik van die Steenberge wat op die 1ste van Februarie 1700 deur kommissaris Wouter Valckenier toegestaan is, het hy die hele skiereiland anderkant sy eiendom as veepas gehad. Die Maart-vryeiendom van Zeekoe Vlei was dus die eerste groot grondvestiging van sy aftreejaar, wat Constantia se agterland in regsvorm vasgelê het terwyl die nuwe goewerneur reeds die Kasteel gehou het. [3]
Die direkteure het aanhou ’n baie hoë dunk van die vader gehad. In 1692 het hulle aan hom die rang en titel van buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verleen, en toe hy verlof gevra het om te bedank het hulle die seun eerder as ’n buitestaander aangewys. Vergelyking van die rekords van die eerste twaalf jaar van Simon se administrasie met dié van die laaste sewe het vir later lesers al ’n verkoeling van amptelike taal voorgestel, tog was daar deur 1698 geen openlike klagtes nie, en vir vreemdelinge het alles glad verloop gelyk. Kalender 1699 het die opvolging ’n openbare feit gemaak: oordrag op die 11de van Februarie, Constantia-woning, en die Maart-Zeekoe Vlei-vryeiendom onder kommissaris Heins. [3]
Soektog na woudeilande en eikeplanting — Maart–Mei 1699
Ondanks die moeite wat die vorige goewerneur gedoen het om boomplanting te bevorder, was daar steeds ’n skaarste aan hout en brandstof aan die Kaap. Dit was moeilik om die skepe van vuurmaakhout te voorsien. Sommige skippers het berig dat hulle by twee eilande, genaamd Dina en Marseveen, op breedte 41° of 42° suid en omtrent vierhonderd seemyl van die Kaap, mooi woude waargeneem het wat hulle voorgestel het om te ondersoek. Die meester van die galiot Wesel is daarom beveel om na die aangeduide plek te vaar, die woude noukeurig te inspekteer, en vas te stel watter hoeveelheid hout beskikbaar was. [3]
Die Wesel het op die 31ste van Maart 1699 uit Tafelbaai geseil, maar op die 18de van Mei teruggekeer met die berig dat die soektog na die eilande vrugteloos was. Geen houtstasie op see het die skippers se berig beantwoord nie; die Kaap het afhanklik gebly van skiereilandkloofs, binnelandse berghout wat nie maklik na die rede gebring kon word nie, en wat ook al brandstof vir uitgaande vlotte bymekaargemaak kon word. Die mislukte vaart het binne ses weke van die nuwe goewerneur se eerste volle kwartaal in amp een gehoopte remedie gesluit. [3]
Die goewerneur, soos sy vader, het die verbouing van bome as ’n saak van groot belang beskou. Gedurende die eerste winter ná sy aankoms is twintigduisend jong eike in die kloofs by Stellenbosch en Drakenstein geplant waar die inheemse woude uitgeput was, en meer as tienduisend is op die Kaapse skiereiland uitgeplant. Die grootskaalse planting van 1699 het dus die brandstof- en houtskaarste op land beantwoord nadat die seesoektog misluk het: kwekeryvoorraad in uitgeputte kloofs en op die skiereiland self, as voortsetting van die lang eikeprogram wat reeds onder Simon bekend was. [3]
Seerower by Saldanhabaai — Mei 1699
Op die 10de van Mei 1699 is by die kasteel berig ontvang dat ’n seerowerskip met ’n Engelse bemanning Saldanhabaai binnegegaan en besit geneem het van sommige galiote en gedekte bote wat aan die Kompanjie en aan private persone behoort het, aangesien daar niks anders binne bereik was om te plunder nie. Twee skepe is dadelik gestuur om haar te probeer vang, maar voordat hulle die baai kon bereik het sy al geseil. Sy het die klein vaartuie buitekant geneem, maar hulle toe laat vaar, nadat haar meester ruimhartig vier swartes aan die eienaar van een gegee het, in ruil vir sy voorrade. [3]
’n Paar weke hierna het ’n eskader Engelse oorlogskepe die Kaap aangedoen op pad na die Mosambiekkanaal, waar hulle op soek na seerowers sou kruis. Die Mei-voorval by Saldanha het dus binne ’n wyer laat-eeupatroon geval: die Indiese Oseaan is teen die einde van die sewentiende eeu toenemend deur seerowers besoek wat bereid was om kuste te plunder sowel as weerloseskepe te neem, en name soos kaptein Kidd was reeds in die rekords bekend. Kalender 1699 het ’n konkrete Engelse seerowerbesoek aan die buitenste baai bygevoeg, ’n mislukte onderskepping deur Kompanjieskepe, en ’n Engelse vlooteskader wat uitwaarts op dieselfde seerowersprobleem gegaan het. [3]
Die Saldanha-botsing het verskil van die vroeëre beslaglegging op die brik Amy in Mei 1693, toe Nederlandse offisiere ’n gewapende vreemdeling in hegtenis geneem, haar vir Kaapse gebruik veroordeel, en kaptein George Dew en sy manne as gevangenes na Europa gestuur het—net om later regsonrus te ondervind toe seerowery nie tot die direkteure se tevredenheid bewys kon word nie. In 1699 was die seerower weg voordat die onderskeppende skepe aangekom het; die galiote en bote is ná verlating teruggekry; en die Kompanjie se antwoord was ’n poging tot agtervolging, nie ’n prys wat in Tafelbaai veroordeel is nie. [3]
Direkteure open die veehandel — 27 Julie 1699
Sedert 1658 was handel tussen die burgers en die Khoikhoi streng verbied. Die hoofdoel was om enige daad te voorkom wat ’n botsing met die inheemse mense kon bring. Teen die wet in het partye desertors en ander persone van losse karakter egter ’n veehandel bedryf, en was dikwels skuldig aan gedrag wat nie van roof onderskei kan word nie. Goewerneur Simon van der Stel het gedink om dit te stuit deur strawwer straf te dreig, en op die 19de van Oktober 1697 het hy ’n plakkaat uitgevaardig waarin die ruil van vee by Hottentotte verbied is onder straf van géseling, brandmerk, verbanning en konfiskasie van eiendom. [3]
Die direkteure het dit afgekeur. Hulle was geneig om die koloniste toe te laat om vee by die Hottentotte te koop en dit vet te maak vir verkoop aan persone wat sou kontrakteer om die garnisoen en vlotte van bees- en skaapvleis te voorsien. Hulle het derhalwe die plakkaat vernietig, en op die 27ste van Julie 1699 instruksies uitgevaardig dat die veehandel oopgegooi moes word, op voorwaarde dat die burgers trekosse aan die regering moes lewer wanneer ook al vereis, teen veertien sjielings elk. Die politieke raad het toe geen keuse gehad as om te gehoorsaam nie; die oophandel-regime sou vroeg die volgende jaar onder kommissaris Valckenier in vorm uitgewerk word, maar die direkteure se Julie-instruksie was die beslissende daad van kalender 1699. [3]
Die beleidskuif het ooreengestem met instruksies wat reeds in 1695 geskets is, toe die direkteure gesê het dat boerdery en veehandel so gou moontlik deur die Kaapse regering gestaak moes word, en dat tenders bees- en skaapvleis kon voorsien terwyl koloniste vee koop en vetmaak. Geen stappe om daardie instruksies uit te voer is geneem tot die Julie-1699-vernietiging van Simon se strawwe plakkaat nie. Van die Kompanjie se kant was die doel om die lang gewoonte om militêre ruilpartye binneland toe te stuur te staak behalwe wanneer trekosse nodig was; van die burgers se kant sou die oop handel veeteelt ’n gunstelingbedryf maak by jaarliks toenemende getalle sodra kontrakte en weidingstoestemmings gevolg het. [3]
Nuwe hospitaal geopen — 24 Oktober 1699
In hierdie jaar, 1699, is die nuwe hospitaal voltooi. Op die 24ste van Oktober is dit vir gebruik geopen, toe die siekes uit die ou gebou op die strand daarin oorgeplaas is. Die hospitaal wat kommandeur van Riebeeck naby die strand voor die aardwerkfort Goede Hoop gebou het, was lankal in ’n vervalle toestand, en sy ligging was blootgestel aan die volle krag van storms. Op die vorige goewerneur se voorstellings het die direkteure ’n groter hospitaal op ’n geskikter plek gemagtig. [3]
Simon van der Stel het die grond tussen die Heerengracht en Bergstraat—later Adderley- en St. George’s-straat—uitgekies. In Desember 1694 is met die fondament begin, maar eers in Julie 1697 is die bouwerk behoorlik aangepak. Dit is ontwerp om vyfhonderd pasiënte sonder opeenhoping te huisves, of sewehonderd-en-vyftig in ’n noodgeval. ’n Gebou van daardie grootte was geensins te groot vir die behoeftes van die Kompanjie se vlotte teen die einde van die sewentiende eeu nie: reise tussen Europa en die Kaap is nou dikwels in negentig dae gemaak, maar skeurbuik het steeds verskriklike verwoesting onder seemanne aangerig. [3]
Die Oktober-opening het ’n vyfjaar-bouboog gesluit wat deur fondament, vertraging, ernstige konstruksie vanaf mid-1697, en finale voltooiing onder die seun se eerste jaar geloop het. Siek mans het die strandhospitaal verlaat vir die binnelandse sale terwyl vlotte steeds met honderde aangekom het wat nie kon loop nie, soos in die groot skeurbuikaankomste van die middel-1690’s. Vir die nedersetting was die sigbare verandering van 24 Oktober 1699 ’n werkende hospitaal op die dorpsstrate eerder as ’n verslete gebou op die blootgestelde strand. [3]
Goewerneur se toer: Land van Waveren en die Witsenberg — November 1699
Op die 23ste van November het die goewerneur met ’n geselskap bediendes op ’n inspeksietoer van die nedersetting vertrek. Hy het Stellenbosch, Drakenstein en die plase om die Tierberg besoek, waar hy sommige persone gevind het aan wie nog geen grond toegeken was nie. Die land was deur Europeërs bewoon, al was dit yl, byna tot by die huidige dorpie Hermon. Klein Khoikhoi-krale was her en der versprei, maar hulle bewoners is volgens die besoekers se berig as baie arm en baie lui bevind. [3]
Af met die Bergrivier is die bergreeks regs berig as bewoon deur San-groepe wat gewoonlik uit hulle skuilplekke afgedaal en die burgers en Khoikhoi ondertoe geplunder het. Die reeks is daarom as die Obiqua-berge bekend gestaan. Die goewerneur het oorgegaan by ’n plek wat sedertdien die Roodezandpas genoem word, net anderkant die kloof waardeur die Klein-Bergrivier vloei, en die vallei binnegegaan wat nou die Tulbagh-kom genoem word. Al is dit nie baie hoog nie, lê die kom op die tweede van die trappe waarmee die vasteland van die oseaan na die binnelandse reekse styg; dit word deur die Klein-Berg en sy spruite gedreineer, met die Breederivier wat anderkant ontspring en suidoos ontsnap deur wat nou Michell se pas is. [3]
Die besoekers is bekoor deur die voorkoms van die kom, al was dit te laat in die seisoen vir die volle lentebloemvertoon waarvoor die vallei bekend is. Baie min Khoikhoi is gevind. In die holtes van die berge was woude van pragtige bome; al kon die hout nie na die Kaap vervoer word nie, sou dit van groot nut vir inwoners wees. Immigrante het met elke vloot uit die Nederlande aangekom, daarom het die goewerneur besluit om ’n nedersetting in die vallei te vorm, waar veeteelt met voordeel bedryf kon word. Landbou, behalwe om die behoeftes van inwoners te voorsien, kon weens die moeilikheid van vervoer nie met wins beoefen word nie. [3]
Die goewerneur het die kom die Land van Waveren genoem, ter ere van ’n familie van aansien in Amsterdam. Die bergreeks wat die vallei aan die binnelandse kant omsluit en so ver as die oog kon reik gestrek het, tot nog toe sonder naam, het hy die Witsenberg genoem, na die geëerde burgemeester Nicholas Witsen van Amsterdam. Die Land van Waveren het lankal die Tulbagh-kom geword, maar die Witsenberg dra daardie geëerde naam sedert 1699. Verskeie burgers wat by Drakenstein gewoon het, is nou toegelaat om hulle vee by Riebeek se Kasteel te laat wei; die werklike deurstuur van onlangse immigrantgesinne om Waveren te beset, en die korporaal se pos van ses soldate genaamd die Waveren-buitepos, het in die reënseisoen van 1700 gevolg, maar die inspeksie, benaming en besluit om te vestig het aan die November-toer van hierdie jaar behoort. [3]
Beslaglegging op die Margate in Tafelbaai — Desember 1699
Op die 28ste van Desember het ’n Engelse vaartuig genaamd die Margate Tafelbaai binnegegaan. Haar meester het verklaar dat hy van Madagaskar kom, op pad na die Bermudas met honderd-en-twintig slawe. ’n Ander Engelse vaartuig, genaamd die Loyal Merchant, het in die baai voor anker gelê. Kaptein Lowth, wat haar beveel het, het ’n kommissie van koning William gehad wat hom magtig om seerowers te soek en hulle te neem. Hy het die Margate ondersoek, en toe besit van daardie vaartuig geneem op grond dat sy by seerowery betrokke was. [3]
Die goewerneur het teen hierdie skending van ’n Nederlandse hawe geprotesteer, maar sonder uitwerking, want kaptein Lowth het sy prys gehou en haar saamgeneem. Hy het ook ’n ander Engelse vaartuig ondersoek wat ingekom het voordat hy vertrek het, maar haar ná twee dae se aanhouding vrygelaat. Die Desember-beslaglegging het dus van die Mei-Saldanha-episode verskil: daar het die seerower gevlug voordat Kompanjieskepe aangekom het; hier het ’n Engelse bevelvoerder met ’n koninklike seerowerjag-kommissie ’n prys binne Tafelbaai self gemaak, teen die protes van die Nederlandse goewerneur, en die Margate weer uitgevoer. [3]
Hawe-soewereiniteit en die seerowersprobleem het op dieselfde ankerplek ontmoet. Tafelbaai het reeds Engelse Oos-Indiese skepe, interlopers, slavetraders tussen die Wes-Indië en Madagaskar, en oorlogskepe op konvooi of kruistog gesien. Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vierhonderd vyf-en-dertig skepe die baai binnegegaan, of omtrent vier-en-vyftig per jaar—tweehonderd drie-en-negentig Kompanjie, honderd-en-dertien Engels, negentien Deens, en tien Frans. Teen daardie verkeer het die laaste dae van 1699 ’n Engelse prys opgeteken wat onder Engelse kleure in ’n Nederlandse rede geneem is, met die Kasteel se protes sonder uitwerking. [3]
Sluiting van 1699 aan die Kaap
Teen die einde van 1699 het die Kaap Wilhem Adriaan van der Stel en sy gesin op die 23ste van Januarie ontvang en hom op die 11de van Februarie as goewerneur geïnstalleer, terwyl Simon van der Stel na Constantia afgetree het en op die 11de van Maart vryeiendom van Zeekoe Vlei met omliggende grond van kommissaris Daniel Heins verkry het. Die galiot Wesel het van die 31ste van Maart tot die 18de van Mei na die berigte woudeilande Dina en Marseveen gesoek en niks gevind nie; in die eerste winter is omtrent twintigduisend jong eike in Stellenbosch- en Drakenstein-kloofs en meer as tienduisend op die Kaapse skiereiland geplant. Op die 10de van Mei het ’n seerower met ’n Engelse bemanning Kompanjie- en private bote in Saldanhabaai geneem en geseil voordat onderskeppers aangekom het; Engelse oorlogskepe het later uitwaarts vir die Mosambiekkanaal-seerowerskruistog aangedoen. Op die 27ste van Julie het die direkteure die strawwe veeruil-plakkaat van Oktober 1697 vernietig en beveel dat die handel oopgegooi word op voorwaarde van trekosse teen veertien sjielings. Op die 24ste van Oktober het die nuwe hospitaal tussen Heerengracht en Bergstraat geopen en het die siekes die ou strandgebou verlaat. Op die 23ste van November het die goewerneur se toer die Tulbagh-kom bereik, die Land van Waveren en die Witsenberg benoem, en ’n weidingsnedersetting daar besluit, terwyl Drakenstein-burgers verlof gekry het om by Riebeek se Kasteel te wei. Op die 28ste van Desember het kaptein Lowth van die Loyal Merchant die slawebelade Margate in Tafelbaai as seerowersprys geneem teen die goewerneur se protes. In dieselfde jaar is die gelykmaking van die groot paradys tussen die Keizersgracht en die strand, begin in Oktober 1697 met Kompanjieslawe en burgerarbeid, voltooi. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar wat die goewerneur verander het, ’n hospitaal geopen het, ’n binnelandse kom benoem het, die veehandel losgemaak het, en twee keer die seerowersprobleem in die kolonie se baaië ontmoet het. [3]