Boer History1699 aan die Kaap die Goeie Hoop: Wilhem Adriaan van der Stel geïnstalleer, Land van Waveren benoem, nuwe hospitaal geopen en seerowers in die baaië
Aankoms van Wilhem Adriaan en installasie as goewerneur — Januarie–Februarie 1699
Toe goewerneur Simon van der Stel in 1696 verlof gevra het om te bedank sodat hy die aand van sy lewe in vergelykende vryheid van sorg kon deurgebring, het die direkteure van die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie sy oudste seun as opvolger aangewys. Die nuut aangestelde goewerneur kon nie dadelik die Nederlande verlaat nie, en eers op die 23ste van Januarie 1699 het hy en sy gesin Suid-Afrika bereik. Die tussenpose het die vader deur 1697 en 1698 nog in amp gelaat; die seun se aankoms het eindelik die oordragjaar oopgemaak. Die direkteure se keuse was ’n uitdruklike erkenning van die vader se lang Kaapse diens eerder as ’n oop mededinging onder ander Kompanjiedienaars, en die vertraagde vertrek uit Europa het beteken dat die opvolging, eens in beginsel besluit, nog oor twee volle kalenderjare van Simon se voortgesette administrasie gehang het. [3]
Wilhem Adriaan van der Stel het vir tien jaar verskeie ampte in die stad Amsterdam beklee, onder meer dié van regter, toe die Vergadering van Sewentien, uit erkenning van sy vader se dienste, hom die aanstelling van buitengewone raadslid van Indië en goewerneur van die Kaapkolonie en sy afhanklikheid die eiland Mauritius aangebied het. Hy het vroeër ’n kort tyd aan die Kaap gewoon en was goed bekend met die omstandighede van die land. Die rekords en tydgenootlike publikasies laat geen duidelike portret van sy persoonlike voorkoms na nie, al word die besonderhede van sy administrasie baie noukeurig gegee. Die dubbele kommissie—buitengewone raadslidrang en die Kaap–Mauritius-goewerneurskap saam—het hom op dieselfde Kompanjie-leer geplaas wat sy vader geklim het toe die direkteure Simon op die 1ste van Junie 1691 van kommandeur tot goewerneur verhef en later in 1692 die buitengewone raadslidtitel verleen het. [3]
Nadat hy die administrasie op die 11de van Februarie 1699 oorgedra het, het Simon van der Stel afgetree en is Wilhem Adriaan as goewerneur geïnstalleer. Die hoofstuk van die nedersetting wat oopgegaan het toe die vader van kommandeur tot goewerneur bevorder is, het so op ’n winterdag in Tafelvallei gesluit; die seun het die stoel onder dieselfde Kompanjiestitel ingeneem, met Mauritius nog as afhanklikheid geheg, en met sekunde Samuel Elsevier—aangekom uit die Nederlande in April 1697 ná die dood van Andries de Man—en onafhanklike fiskaal Johan Blesius, wat in November 1694 van Cornelis Joan Simons oorgeneem het, reeds in die rangorde siviele poste uit die latere jare van die vorige administrasie. Kalender 1699 het dus nie die Kasteel se amptelike ruggraat uit niks herbou nie; dit het die goewerneurstoel verander terwyl Elsevier en Blesius die tweede en fiskale range voortgesit het wat Simon se laaste jare reeds vasgelê het. [3]
Binne weke ná die installasie het die vader formele raad op papier vir die seun gestel. Die instruksies van Simon van der Stel aan Wilhem Adriaan is gedateer die 30ste van Maart 1699, en op verskeie plekke raak hulle die setlaars by Drakenstein. Hy het sorg by die ontslag van Kompanjiedienaars om as burgers te woon, aangeraai: hulle moes van die Gereformeerde godsdiens wees, onderdane van die State-Generaal, of lede van sodanige Germaanse nasies as wat nie by seeverkeer betrokke was nie, sodat die regering nie aan ’n omwenteling blootgestel sou word nie. Sou ander nasionaliteite die kolonie bevolk, het hy gewaarsku, sou elkeen by sy eie nasie bly en sou die verdedigingsreëlings van die regering nutteloos word. Die Maart-stuk het dus die nuwe goewerneur se eerste kwartaal nie slegs met tuin- en veeraad omraam nie, maar met ’n duidelike voorkeur vir Nederlandse en Duitse landboustam bo verdere konsentrasie van Franssprekende vlugtelinge binneland toe. [8]
Daardie voorkeur het gou in die seun se eie korrespondensie geblyk. Toe Wilhem Adriaan ná die veilige aankoms van Franse vlugtelinge in die Westhoven aan die Kamer van Middelburg skryf, het hy gesê dat te veel van daardie soort reeds aan die Kaap was, dat sommige hulle sleg gedra het en nie veel kennis van landbou besit het nie, en dat hy liewer ywerige Seelandse boere wat goed in landbou onderlê was, uitgestuur sou sien as verdere vlugtelinge wat die Kompanjie en die armesfonds kon belas. Die brief is gedateer die 2de van Julie 1699—slegs ’n paar maande nadat hy die stoel ingeneem het—en dit het sowel die vader se Maart-instruksies as die lank gekoesterde hoop, reeds onder Simon teleurgestel, om die nedersetting ’n oorwegend Nederlandse landboukolonie te hou, weerspieël. Onder die Franse wat wel in die oordragjaar aangekom het, was Pierre Mouy van St Amant, vryman in die Donkervliet en later ’n landbouer by Drakenstein, en Jacques Potier (later Potje) van Moukron in Vlaandere, wat as soldaat in die Westhoven gekom en in 1704 burger geword het. [8]
Simon van der Stel tree af na Constantia — Februarie–Maart 1699
Na die oordrag het Simon van der Stel na sy plaas Constantia teruggetrek, waar hy ’n groot en aansienlike woning gebou het. Daar was vreemdelinge van aansien die volgende dertien jaar altyd seker van ’n hartlike ontvangs, en die gasvryheid van die voormalige goewerneur was so groot dat sy huis selde of nooit sonder gaste was. Hy het sy oorblywende jare hoofsaaklik aan landbou en veeteelt gewy. Die wyn wat hy gemaak het, was die beste in die kolonie; burgers het geglo dat hy ’n geheim vir die vervaardiging daarvan besit, en vreemdelinge het die gehalte aan die sorg by die pers en gisting toegeskryf, al is dit nou bekend dat die geur veel aan die grond te danke gehad het. Aftrede het nie onttrekking uit alle handelsambisie beteken nie: jare later, in Junie 1711, toe hy byna twee-en-sewentig was, sou hy nog ’n vyfjaar-kontrak met die politieke raad aangaan vir gedroogde en gesoute vis en ’n monopolie van vissery en robbejaging by Saldanhabaai teen ’n jaarlikse betaling van vyf-en-twintig leggers traanolie—maar dit het ver buite die kalender van die oordragjaar gelê. [3]
Op die 11de van Maart 1699 het hy van die kommissaris Daniel Heins ’n toekenning in vryeiendom van Zeekoe Vlei met die omliggende grond ’n uur se stap in deursnee verkry. Prakties, saam met latere lewenslange gebruik van die Steenberge wat op die 1ste van Februarie 1700 deur kommissaris Wouter Valckenier toegestaan is, het hy die hele skiereiland anderkant sy eiendom as veepas gehad. Die Maart-vryeiendom van Zeekoe Vlei was dus die eerste groot grondvestiging van sy aftreejaar, wat Constantia se agterland in regsvorm vasgelê het terwyl die nuwe goewerneur reeds die Kasteel gehou het. Die twee toekennings—Heins in vryeiendom in Maart 1699, Valckenier vir lewensgebruik vroeg die volgende jaar—verduidelik saam hoe ’n afgetrede amptenaar gasvryheid en wynproduksie op ’n skaal kon hou wat elke vreemdeling wat uit Tafelvallei uitgery het, beïndruk het. [3]
Die direkteure het aanhou ’n baie hoë dunk van die vader gehad. In 1692 het hulle aan hom die rang en titel van buitengewone raadslid van Nederlands-Indië verleen, en toe hy verlof gevra het om te bedank het hulle die seun eerder as ’n buitestaander aangewys. Vergelyking van die rekords van die eerste twaalf jaar van Simon se administrasie met dié van die laaste sewe het vir later lesers al ’n verkoeling van amptelike taal voorgestel: die entoesiastiese frases van die vroeëre tydperk maak plek vir koue amptelike uitdrukkings in die latere een. Voor 1692 het hy die agting van byna elke Europeër in Suid-Afrika geniet behalwe die Franse immigrante; omstreeks daardie datum het ’n ander gevoel stadig begin ontwikkel. Hy was ’n teleurgestelde man, want sy droom om ’n suiwer Nederlandse nedersetting te vorm is dwarsboom; die liefde vir rykdom het by hom toegeneem; en Constantia, reeds verfraai met wingerde en lanings van jong eike, het jaar vir jaar meer van sy aandag geëis. Tog was daar deur 1698 geen openlike klagtes nie, en vir vreemdelinge het alles glad verloop gelyk. [3]
Kalender 1699 het die opvolging ’n openbare feit gemaak: oordrag op die 11de van Februarie, Constantia-woning, en die Maart-Zeekoe Vlei-vryeiendom onder kommissaris Heins. Die vader se aftreejaar was dus nie slegs ’n stil private onttrekking nie, maar ’n regs- en sosiale hervestiging van die skiereiland se beroemdste plaas, terwyl die seun se eerste maande by die Kasteel nog op dieselfde sekunde, fiskaal en binnelandse distriksmasjinerie gesteun het wat Simon in plek gelaat het. Wat vreemdelinge by Constantia gesien het—gasvryheid, wyn, vee, eikelanings—was die sigbare eweknie van wat die Maart-vryeiendom op papier verseker het. [3]
Soektog na woudeilande en eikeplanting — Maart–Mei 1699
Ondanks die moeite wat die vorige goewerneur gedoen het om boomplanting te bevorder, was daar steeds ’n skaarste aan hout en brandstof aan die Kaap. Dit was moeilik om die skepe van vuurmaakhout te voorsien. Sommige skippers het berig dat hulle by twee eilande, genaamd Dina en Marseveen, op breedte 41° of 42° suid en omtrent vierhonderd seemyl van die Kaap, mooi woude waargeneem het wat hulle voorgestel het om te ondersoek. Die meester van die galiot Wesel is daarom beveel om na die aangeduide plek te vaar, die woude noukeurig te inspekteer, en vas te stel watter hoeveelheid hout beskikbaar was. Die berig, indien waar, sou ’n houtstasie op see aangebied het anderkant die uitgeputte skiereilandkloofs en die bergwoude wat nie maklik na die rede gebring kon word nie. [3]
Die Wesel het op die 31ste van Maart 1699 uit Tafelbaai geseil, maar op die 18de van Mei teruggekeer met die berig dat die soektog na die eilande vrugteloos was. Geen houtstasie op see het die skippers se berig beantwoord nie; die Kaap het afhanklik gebly van skiereilandkloofs, binnelandse berghout wat nie maklik na die rede gebring kon word nie, en wat ook al brandstof vir uitgaande vlotte bymekaargemaak kon word. Die mislukte vaart het binne ses weke van die nuwe goewerneur se eerste volle kwartaal in amp een gehoopte remedie gesluit, en dit het die eikekwekerye en die uitgeputte kloofs van Stellenbosch en Drakenstein as die praktiese antwoord gelaat eerder as ’n suidelike-oseaan-woudeiland onder Kompanjievlag. [3]
Die goewerneur, soos sy vader, het die verbouing van bome as ’n saak van groot belang beskou. Gedurende die eerste winter ná sy aankoms is twintigduisend jong eike in die kloofs by Stellenbosch en Drakenstein geplant waar die inheemse woude uitgeput was, en meer as tienduisend is op die Kaapse skiereiland uitgeplant. Die grootskaalse planting van 1699 het dus die brandstof- en houtskaarste op land beantwoord nadat die seesoektog misluk het: kwekeryvoorraad in uitgeputte kloofs en op die skiereiland self, as voortsetting van die lang eikeprogram wat reeds onder Simon bekend was. Dieselfde winterprogram sou in later jare herhaal word—verdere kwekeryvoorraad is in die winter van 1701 van Tafelvallei na Stellenbosch gestuur, met die landdros opdrag om langs die strate te plant—maar die eerste-winter-syfers van twintigduisend binneland en meer as tienduisend op die skiereiland behoort aan die openingsjaar van Wilhem Adriaan se regering. [3]
Boomwerk het langs ander onvoltooide verbeterings gesit wat die oordragjaar tot ’n einde gebring of in volle sig gelaat het. Die groot parade tussen die Keizersgracht en die strand, begin as ’n gelykmaking van knolle en slote in Oktober 1697 met Kompanjieslawe en burgerarbeid, is in 1699 voltooi, sodat die oop grond voor die Kasteel sy blywende vorm in dieselfde kalender as die hospitaalopening en die Waveren-toer aangeneem het. Olyfproewe het steeds misluk; hopverbouing was nog onder proef; en die uitplanting van jong eike in verskillende dele van die Kaapse skiereiland is steeds ywerig behartig. Die Wesel se leë terugkeer in Mei het dus nie ’n bosboubeleid beëindig nie—dit het daardie beleid terug op die grond wat die nedersetting reeds gehou het, gedwing. [3]
Seerower by Saldanhabaai — Mei 1699
Op die 10de van Mei 1699 is by die kasteel berig ontvang dat ’n seerowerskip met ’n Engelse bemanning Saldanhabaai binnegegaan en besit geneem het van sommige galiote en gedekte bote wat aan die Kompanjie en aan private persone behoort het, aangesien daar niks anders binne bereik was om te plunder nie. Twee skepe is dadelik gestuur om haar te probeer vang, maar voordat hulle die baai kon bereik het sy al geseil. Sy het die klein vaartuie buitekant geneem, maar hulle toe laat vaar, nadat haar meester ruimhartig vier swartes aan die eienaar van een gegee het, in ruil vir sy voorrade. Die voorval was kort, byna klugtig in sy mengsel van beslaglegging en geskenk, tog het dit ’n gewapende Engelse rower binne die buitenste baai geplaas wat die nedersetting as sekondêre ankerplek en robbejagstasie gedien het. [3]
’n Paar weke hierna het ’n eskader Engelse oorlogskepe die Kaap aangedoen op pad na die Mosambiekkanaal, waar hulle op soek na seerowers sou kruis. Die Mei-voorval by Saldanha het dus binne ’n wyer laat-eeupatroon geval: die Indiese Oseaan is teen die einde van die sewentiende eeu toenemend deur seerowers besoek wat bereid was om kuste te plunder sowel as weerloseskepe te neem, en name soos kaptein Kidd was reeds in die rekords bekend. Kalender 1699 het ’n konkrete Engelse seerowerbesoek aan die buitenste baai bygevoeg, ’n mislukte onderskepping deur Kompanjieskepe, en ’n Engelse vlooteskader wat uitwaarts op dieselfde seerowersprobleem gegaan het—bewys dat die Kaapse rede nou op ’n seerower- sowel as ’n Indiëvaarder-roete gelê het. [3]
Die Saldanha-botsing het verskil van die vroeëre beslaglegging op die brik Amy in Mei 1693, toe Nederlandse offisiere ’n gewapende vreemdeling in hegtenis geneem, haar vir Kaapse gebruik veroordeel, en kaptein George Dew en sy manne as gevangenes na Europa gestuur het—net om later regsonrus te ondervind toe seerowery nie tot die direkteure se tevredenheid bewys kon word nie en Dew ’n eis om skadevergoeding ingedien het. In 1699 was die seerower weg voordat die onderskeppende skepe aangekom het; die galiote en bote is ná verlating teruggekry; en die Kompanjie se antwoord was ’n poging tot agtervolging, nie ’n prys wat in Tafelbaai veroordeel is nie. Die teenstelling het vir hawepraktyk saak gemaak: ses jaar vroeër het die Kasteel ’n veroordeling gewaag wat die Sewentien later betreur het; in Mei 1699 kon dit slegs ’n rower berig wat reeds weer op see was. [3]
Saldanha se kwesbaarheid was struktureel. Die baai het Kompanjie- en private klein vaartuie gehou wat by robbejaging, vissery en plaaslike vervoer betrokke was; dit was ver genoeg van die Kasteel vir ’n vinnige vreemdeling om te werk en te vertrek voordat twee skepe uit Tafelbaai kon opklop; en dit het min buit aangebied anderkant bote, voorrade, en wat ook al arbeid of slawe van die dekke gelig kon word. Die vier swartes wat aan een eienaar gegee is nadat die voorrade geneem is, onderstreep hoe terloops menslike vrag in dieselfde waters as die galiote beweeg het. Toe Engelse oorlogskepe ’n paar weke later aangedoen het op pad na die Mosambiekkanaal-kruistog, het hulle die ander helfte van dieselfde probleem onderstreep: Europese state het begin om seerowerjag as ’n vlootplig op die roete wat die Kaap ververs, te behandel.
Direkteure open die veehandel — 27 Julie 1699
Sedert 1658 was handel tussen die burgers en die Khoikhoi streng verbied. Die hoofdoel was om enige daad te voorkom wat ’n botsing met die inheemse mense kon bring. Teen die wet in het partye desertors en ander persone van losse karakter egter ’n veehandel bedryf, en was dikwels skuldig aan gedrag wat nie van roof onderskei kan word nie. Goewerneur Simon van der Stel het gedink om dit te stuit deur strawwer straf te dreig, en op die 19de van Oktober 1697 het hy ’n plakkaat uitgevaardig waarin die ruil van vee by die Khoikhoi verbied is onder straf van géseling, brandmerk, verbanning en konfiskasie van eiendom. Die Oktober-verbod was die harde gesig van ’n beleid wat reeds vier dekades lank misluk het om onwettige binnelandse handel te stop. [3]
Die direkteure het dit afgekeur. Hulle was geneig om die koloniste toe te laat om vee by die Khoikhoi te koop en dit vet te maak vir verkoop aan persone wat sou kontrakteer om die garnisoen en vlotte van bees- en skaapvleis te voorsien. Hulle het derhalwe die plakkaat vernietig, en op die 27ste van Julie 1699 instruksies uitgevaardig dat die veehandel oopgegooi moes word, op voorwaarde dat die burgers trekosse aan die regering moes lewer wanneer ook al vereis, teen veertien sjielings elk. Die politieke raad het toe geen keuse gehad as om te gehoorsaam nie; die oophandel-regime sou vroeg die volgende jaar onder kommissaris Valckenier in vorm uitgewerk word, toe tenders gevra is en die burger Henning Huising in Februarie 1700 gekontrakteer het om die garnisoen, hospitaal en vlotte teen twee pennies en ’n halfpennig per pond te voorsien, maar die direkteure se Julie-instruksie was die beslissende daad van kalender 1699. [3]
Die beleidskuif het ooreengestem met instruksies wat reeds in 1695 geskets is, toe die direkteure gesê het dat boerdery en veehandel so gou moontlik deur die Kaapse regering gestaak moes word, en dat tenders bees- en skaapvleis kon voorsien terwyl koloniste vee koop en vetmaak. Geen stappe om daardie instruksies uit te voer is geneem tot die Julie-1699-vernietiging van Simon se strawwe plakkaat nie. Van die Kompanjie se kant was die doel om die lang gewoonte om militêre ruilpartye binneland toe te stuur te staak behalwe wanneer trekosse nodig was; van die burgers se kant sou die oop handel veeteelt ’n gunstelingbedryf maak by jaarliks toenemende getalle sodra kontrakte en weidingstoestemmings gevolg het. Tydgenootlike opsomming het dieselfde verandering in plaaslike terme gestel: in 1699 is die boere verder aangemoedig deur toegelaat te word om veeruil met die inheemse mense te bedryf, ’n handel wat sedert die vroeë dae van die kolonie strengste verbied was, en in dieselfde jaar is hulle ook die reg gegee om vars vleis vir die Kompanjie se inrigting te voorsien. [3] [8]
Die Julie-bevel het nie onmiddellik ’n vrye binneland geskep nie. Beperkings wat misbruik moes voorkom, sou nog in die raadsplakkaat van die 28ste van Februarie 1700 onder Valckenier geskryf word; die Huising-kontrak sou Groenkloof-weidingsregte en slaghuisgebruik dra; en binne ’n paar jaar sou klagtes van roofsug by burgerhandelspartye die raad dryf om vrye bartering weer op te skort en die Sewentien om die voorreg in 1703 terug te trek. Wat 1699 vasgelê het, was die direkteure se wil: Simon se gésel-en-brandmerk-verbod vernietig, trekosse teen veertien sjielings geprys, en die beginsel dat koloniste eerder as militêre ekspedisies die vleiskontrakte moes voed. Veeteelt as koloniale bedryf, met toestemming om by bepaalde lokaliteite te wei en ’n bereidwilligheid om te trek wanneer weiding misluk, neem sy regsopening uit daardie Julie-despatch. [3]
Nuwe hospitaal geopen — 24 Oktober 1699
In hierdie jaar, 1699, is die nuwe hospitaal voltooi. Op die 24ste van Oktober is dit vir gebruik geopen, toe die siekes uit die ou gebou op die strand daarin oorgeplaas is. Die hospitaal wat kommandeur van Riebeeck naby die strand voor die aardwerkfort Goede Hoop gebou het, was lankal in ’n vervalle toestand, en sy ligging was blootgestel aan die volle krag van storms. Op die vorige goewerneur se voorstellings het die direkteure ’n groter hospitaal op ’n geskikter plek gemagtig. Die Oktober-opening was dus die einde van ’n bou-argument wat onder Simon begin en onder die seun voltooi is: strandruïne vervang deur binnelandse sale op die dorpsstrate. [3]
Simon van der Stel het die grond tussen die Heerengracht en Bergstraat—later Adderley- en St. George’s-straat—uitgekies. In Desember 1694 is met die fondament begin, maar eers in Julie 1697 is die bouwerk behoorlik aangepak. Dit is ontwerp om vyfhonderd pasiënte sonder opeenhoping te huisves, of sewehonderd-en-vyftig in ’n noodgeval. ’n Gebou van daardie grootte was geensins te groot vir die behoeftes van die Kompanjie se vlotte teen die einde van die sewentiende eeu nie: reise tussen Europa en die Kaap is nou dikwels in negentig dae gemaak, maar skeurbuik het steeds verskriklike verwoesting onder seemanne aangerig. Die middel-1690’s het reeds gewys wat die strandhospitaal nie kon hou nie—vlotte met honderde wat nie kon loop nie, skepe soos die Vosmaar met slegs vier gesonde manne, en Indiëvaarders wat dooies en sterwendes op die uitreis agtergelaat het. [3]
Die Oktober-opening het ’n vyfjaar-bouboog gesluit wat deur fondament, vertraging, ernstige konstruksie vanaf mid-1697, en finale voltooiing onder die seun se eerste jaar geloop het. Siek mans het die strandhospitaal verlaat vir die binnelandse sale terwyl vlotte steeds met bemannings aangekom het wat deur skeurbuik gebreek is, soos in die groot aankomste van die middel-1690’s. Vir die nedersetting was die sigbare verandering van 24 Oktober 1699 ’n werkende hospitaal op die dorpsstrate eerder as ’n verslete gebou op die blootgestelde strand. Kapasiteitsyfers van vyfhonderd gewone en sewehonderd-en-vyftig noodbeddens het die Kompanjie se oordeel gemeet van wat die Kaapse verversingstasie nou aan elke uitgaande en tuiswaartse vloot verskuldig was wat steeds manne aan die lang see verloor het. [3]
Hospitaalwerk was slegs een gesig van ’n dorp wat stadig deur die 1690’s gereël is. Die Keizersgracht is in Oktober 1695 uitgelê; nagburgerwag het in April 1696 begin; brandmeesters en burgersraadslede het reeds enjins, strate en munisipale orde bestuur; en die parade-gelykmaking is in dieselfde jaar as die hospitaaldeure voltooi. Inkomste het nog hoofsaaklik uit drankvoorregte gekom—omtrent £2 200 jaarliks—met ander bronne en verkoopsprofitte wat die Kompanjie se Kaapse inkomste na £5 000 gebring het teen uitgawe naby £8 000 wanneer skeepsvoorrade billik belas is. Teen daardie dun fiskale raam was die nuwe hospitaal ’n kapitaalwerk wat deur skeurbuikstatistiek eerder as deur plaaslike tariewe geregverdig is: die direkteure het dit gemagtig omdat Indiëvaarders steeds hulle siekes vinniger afgelewer het as wat die strandruïne hulle kon hou. [3] [8]
Goewerneur se toer: Land van Waveren en die Witsenberg — November 1699
Op die 23ste van November het die goewerneur met ’n geselskap bediendes op ’n inspeksietoer van die nedersetting vertrek. Hy het Stellenbosch, Drakenstein en die plase om die Tierberg besoek, waar hy sommige persone gevind het aan wie nog geen grond toegeken was nie. Die land was deur Europeërs bewoon, al was dit yl, byna tot by die huidige dorpie Hermon. Klein Khoikhoi-krale was her en der versprei, maar hulle bewoners is volgens die besoekers se berig as baie arm en baie lui bevind. Die toer was die nuwe goewerneur se eerste stelselmatige blik op die binnelandse distrikte wat sy vader geplant en oor gekibbel het—Stellenbosch-kerk en heemrade, Drakenstein se Franse en Nederlandse boere, en die veeland wat na die Bergrivier gestoot het. [3]
Af met die Bergrivier is die bergreeks regs berig as bewoon deur San-groepe wat gewoonlik uit hulle skuilplekke afgedaal en die burgers en Khoikhoi ondertoe geplunder het. Die reeks is daarom as die Obiqua-berge bekend gestaan. Die goewerneur het oorgegaan by ’n plek wat sedertdien die Roodezandpas genoem word, net anderkant die kloof waardeur die Klein-Bergrivier vloei, en die vallei binnegegaan wat nou die Tulbagh-kom genoem word. Al is dit nie baie hoog nie, lê die kom op die tweede van die trappe waarmee die vasteland van die oseaan na die binnelandse reekse styg. As ’n stok met ’n groot ronde kop op sagte grond gelê word, gee die merk ’n idee van sy vorm: die holte van die kop vir die kom, die lang smal groef vir die vallei tussen die Obiqua-berge en ’n parallelle reeks ses of sewe myl verder binneland toe. [3]
Die Breederivier ontspring op die derde terras en, afstormend deur ’n kloof in die binnelandse reeks—later Michell se pas—vloei suidoos deur die vallei. Digby daardie pas wyk die berg terug, swaai dan om en sluit by die Obiqua-reeks aan, met die sluitsteen van die boog die Groot-Winterhoek, sesduisend agthonderd-en-veertig voet hoog, die hoogste piek wat van die Kaap sigbaar is. Die kom wat die goewerneur binnegegaan het, word deur die Klein-Bergrivier en sy talle syriviere gedreineer, wie se waters deur ’n kloof in die Obiqua-berge ontsnap en noordwes vloei. Die waterskeiding tussen die Breede en die Klein-Berg is slegs ’n sagte deining: aan die voet van Michell se pas kan ’n meulgoot water van die een stelsel na die ander draai, en ’n paar grawe grond kan vloei van die Indiese na die Atlantiese oseaan omlei. Geografie het dus sowel die kom se bekoorlikheid as sy isolasie van goedkoop waververkeer na Tafelbaai verduidelik. [3]
Die besoekers is bekoor deur die voorkoms van die kom, al was dit te laat in die seisoen vir die volle lentebloemvertoon waarvoor die vallei bekend is—die kom oortref alle ander dele van Suid-Afrika in die verskeidenheid en prag van sy wilde blomme, wat in die vroeë lente amper die grond verberg. Baie min Khoikhoi is gevind. In die holtes van die berge was woude van pragtige bome; al kon die hout nie na die Kaap vervoer word nie, sou dit van groot nut vir inwoners wees. Immigrante het met elke vloot uit die Nederlande aangekom, daarom het die goewerneur besluit om ’n nedersetting in die vallei te vorm, waar veeteelt met voordeel bedryf kon word. Landbou, behalwe om die behoeftes van inwoners te voorsien, kon weens die moeilikheid van vervoer nie met wins beoefen word nie. [3]
Die goewerneur het die kom die Land van Waveren genoem, ter ere van ’n familie van aansien in Amsterdam. Die bergreeks wat die vallei aan die binnelandse kant omsluit en so ver as die oog kon reik gestrek het, tot nog toe sonder naam, het hy die Witsenberg genoem, na die geëerde burgemeester Nicholas Witsen van Amsterdam. Die Land van Waveren het lankal die Tulbagh-kom geword, maar die Witsenberg dra daardie geëerde naam sedert 1699. Verskeie burgers wat by Drakenstein gewoon het, is nou toegelaat om hulle vee by Riebeek se Kasteel te laat wei; die werklike deurstuur van onlangse immigrantgesinne om Waveren op die 31ste van Julie 1700 te beset, die korporaal se pos van ses soldate genaamd die Waveren-buitepos, en die bykomende gesinne wat op die 16de van Oktober 1700 gestuur is, het in die volgende reënseisoene gevolg, maar die inspeksie, benaming en besluit om te vestig het aan die November-toer van hierdie jaar behoort. [3]
Die November-reis het dus meer gedoen as om twee Nederlandse plekname aan ’n Kaapse kaart te heg. Dit het die limiet van ylw Europese besetting na Hermon gemerk, San-druk op die Obiqua-reeks opgeteken, die Tulbagh-kom as geskik vir vee eerder as vir uitvoergraan beoordeel, en Riebeek se Kasteel as onmiddellike weiding vir Drakenstein-manne oopgemaak terwyl Waveren self op hutte en ’n ses-man-pos gewag het. In dieselfde jaar het Drakenstein se Franse gemeente sy eie papierlewe voortgesit: Paul Roux se doopregister vir 1699 teken kinders van die du Toit-, de Villiers-, Pinard-, Viret-, Theron-, Jourdan- en verwante huise deur Junie, Augustus, September, Oktober en Desember op—bewys dat terwyl die goewerneur ’n nuwe veedistrik anderkant die Obiqua benoem het, die ouer Franse plase nog die kerkboeke onder die sieketrooster se hand gevul het. [8]
Beslaglegging op die Margate in Tafelbaai — Desember 1699
Op die 28ste van Desember het ’n Engelse vaartuig genaamd die Margate Tafelbaai binnegegaan. Haar meester het verklaar dat hy van Madagaskar kom, op pad na die Bermudas met honderd-en-twintig slawe. ’n Ander Engelse vaartuig, genaamd die Loyal Merchant, het in die baai voor anker gelê. Kaptein Lowth, wat haar beveel het, het ’n kommissie van koning William gehad wat hom magtig om seerowers te soek en hulle te neem. Hy het die Margate ondersoek, en toe besit van daardie vaartuig geneem op grond dat sy by seerowery betrokke was. Die aanklag het ’n verversingsaanroep in ’n pryssaak binne ’n Nederlandse rede verander, met ’n slawevrag van honderd-en-twintig siele reeds op die boeke as die Margate se verklaarde vrag. [3]
Die goewerneur het teen hierdie skending van ’n Nederlandse hawe geprotesteer, maar sonder uitwerking, want kaptein Lowth het sy prys gehou en haar saamgeneem. Hy het ook ’n ander Engelse vaartuig ondersoek wat ingekom het voordat hy vertrek het, maar haar ná twee dae se aanhouding vrygelaat. Die Desember-beslaglegging het dus van die Mei-Saldanha-episode verskil: daar het die seerower gevlug voordat Kompanjieskepe aangekom het; hier het ’n Engelse bevelvoerder met ’n koninklike seerowerjag-kommissie ’n prys binne Tafelbaai self gemaak, teen die protes van die Nederlandse goewerneur, en die Margate weer uitgevoer. Hawe-soewereiniteit het gewyk voor ’n Engelse kommissie op dieselfde water waar die Kasteel uitsluitlike jurisdiksie oor vreemdelinge geëis het. [3]
Hawe-soewereiniteit en die seerowersprobleem het op dieselfde ankerplek ontmoet. Tafelbaai het reeds Engelse Oos-Indiese skepe, interlopers, slavetraders tussen die Wes-Indië en Madagaskar, en oorlogskepe op konvooi of kruistog gesien. Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vierhonderd vyf-en-dertig skepe die baai binnegegaan, of omtrent vier-en-vyftig per jaar—tweehonderd drie-en-negentig Kompanjie, honderd-en-dertien Engels, negentien Deens, en tien Frans. Nederlandse Indiëvaarders teen die einde van die eeu het gemiddeld omtrent honderd-en-sewentig man gehad; Engelse aandoeners was as reël kleiner, dikwels onder ’n honderd, en baie van hulle was juis by die Madagaskar–Wes-Indië-slawehandel betrokke wat die Margate beweer het om te bedien. Teen daardie verkeer het die laaste dae van 1699 ’n Engelse prys opgeteken wat onder Engelse kleure in ’n Nederlandse rede geneem is, met die Kasteel se protes sonder uitwerking. [3]
Die jaar wat met Wilhem Adriaan se aankoms op die 23ste van Januarie en sy installasie op die 11de van Februarie oopgegaan het, het dus gesluit met ’n buitelandse kaptein wat ’n Nederlandse goewerneur in die hoofbaai ignoreer. Tussen daardie datums het Simon se aftrede na Constantia en die Zeekoe Vlei-vryeiendom, die vrugtelose Wesel-vaart en die winter-eikeplantings, die Mei-seerower by Saldanha en die Engelse eskader op pad na die Mosambiekkanaal, die direkteure se 27 Julie-opening van die veehandel, die hospitaaldeure van die 24ste van Oktober, en die November-benaming van die Land van Waveren en die Witsenberg gelê. Die oordrag van regering van vader na seun was voltooi; die probleme wat die seun geërf het—hout, vleis, siek vlotte, binnelandse uitbreiding, en gewapende vreemdelinge in die baaië—was reeds in die eerste jaar se notules geskryf. [3]