Boer History1804 aan die Kaap die Goeie Hoop: Uitenhage, Tulbagh, en De Mist se ordonnansies
Uitenhage afgesny — 7 Februarie 1804
Jacob Abraham de Mist was nog in die ooste toe die jaar oopgegaan het. Hy was die kommissaris-generaal wat gestuur is om die Kaap vir die Bataafse Republiek terug te neem, en hy het Kaapstad op die 9de van Oktober 1803 gelaat om die plattelandse distrikte self te sien. Sy stoet was doelbewus groot: sy seun as privaatsekretaris, offisiere en amptenare, soldate, Khoikhoi en slawe, sy dogter Augusta met haar vriendin juffrou E. M. Versfeld, en die Duitse tutor Heinrich Lichtenstein. Luitenant-generaal Jan Willem Janssens, goewerneur sedert die 1ste van Maart 1803, is na die skiereiland teruggetrek toe oorlog in Europa op die 12de van Mei 1803 begin het. Die besondere sorg van die binneland is aan De Mist gelaat omdat die soldaat-goewerneur nou na die see moes kyk. [3] [9]
Op die 13de van Januarie het die ekspedisie Algoabaai gelaat na die Xhosa-land sodat die kommissaris-generaal die hoofmanne in belang van vrede kon ontmoet. Kaptein Lodewyk Alberti en ’n kompanie van die Waldeck-regiment het aangesluit; boere het hulle by die stoet gevoeg soos dit gevorder het. Boodskappers het vooruit gegaan na Ndlambe en die hoofmanne by hom. ’n Ontwykende antwoord het teruggekom: die hoofmanne was weg jag en sou eers oor dae terugkeer. Die geselskap het tot by die Vis deurgedruk en naby die later Carlisle Bridge gekamp. Gaika het Hermanus Kraal aangewys, toe nog ’n dagreis gevra, met die verskoning van oorlog teen die rebelse hoofmanne en samesprekings met die Temboe. De Mist wou nie ’n groot kamp en ’n beperkte voorraad in diens van daardie twis stel nie. Hy het van die Vis omgedraai sonder om die hoofman te sien. Daardie mislukking is waarom die ooste nog geen ooreengekome lyn met Gaika gehad het toe die nuwe distrik afgesny is nie. Cungwa en Jalusa se mense is op die pad ontmoet, los van Ndlambe en op pad om by Gaika aan te sluit. Leë plaashuise en verwoeste tuine het die land gemerk. Die roete het by Bruintjeshoogte en die Camdeboo tot by die armoedige dorpie Graaff-Reinet geloop. [3] [4]
Op die 19de van Junie 1803 het die goewerneur Alberti, toe tweede in bevel by Fort Frederick, opdrag gegee om ’n strook aan die Gamtoos vir Klaas Stuurman uit te soek. Die kaptein was weg buffels jag; sy geweer het gebars en een arm verpletter, en hy is in November dood. Sy broer David Stuurman het kaptein van die stam geword, en in Februarie 1804 is ’n lokasie aan hom aan die Gamtoos toegeken. Boesak en sy volgelinge het ’n tyd lank rondgeswerf, niemand lastig geval nie, en vreedsaam gaan sit. Die driedubbele kontrakte van Mei 1803 het nog gestaan: geen hof sou ’n klag teen ’n dienskneg hoor wat op enige ander wyse aangeneem is nie. Die lokasie het saakgemaak omdat dieselfde kusstrook wat ’n nuwe landdros nodig gehad het, ook die grond was waarop daardie kapteins geplaas moes word as die plase weer beset sou word. [3]
Die stilstand by Graaff-Reinet is waarom die ooste dié jaar van vorm verander het. Janssens het op sy eie toer in 1803 die dorpie in die uiterste wanorde gevind: geen landdros ná Bresler se vertrek nie, die distrikskas leeg, die boeke onverstaanbaar, die openbare geboue in die laaste stadiums van verval — en dit die hoof van ’n distrik wat byna die helfte van die kolonie uitgemaak het. Hy het Andries Stockenstrom, sekretaris van Swellendam, ’n bekwame man, benoem. De Mist het die aanstelling en die ander maatreëls van herorganisasie goedgekeur. Hy het beveel dat die wattle-en-kleihuisies wat as hof en woning gedien het, afgebreek word, en dat ’n nuwe drostdyhuis, ’n tronk, en kwartiere vir die sekretaris en die dienaar van justisie in hulle plek gebou word. 4000 riksdaalders is uit die openbare tesourie toegestaan, terugbetaalbaar in 8 jaar teen 500 per jaar; die som is gou ontoereikend bevind, en ’n totaal van 25000 teen 4 persent is later gemagtig. Die kerk, in die onstuimige jare as magazyn en barak gebruik, moes herstel word. Die oorspronklike kerk het in 1799 afgebrand en is op die vrywillige koste van behoeftige mense vervang. Die maatreël wat die meeste saakgemaak het, het uit die omvang van Graaff-Reinet voortgekom: een plaaslike gesag kon dit nie bestuur nie. [4] [7]
Op die 7de van Februarie het De Mist, uit die dorpie Graaff-Reinet, ’n proklamasie uitgevaardig wat van daardie distrik die veldkornetskappe van Swartruggens, Bruintjeshoogte, Zuurveld, Boesmansrivier en Swartkopsrivier afgesny het — die mees onstuimige plase en die vernaamste veld van Xhosa-strooptogte. Hulle is in ’n nuwe distrik gevorm, wat as landdros ’n militêre offisier in bevel van ’n liggaam troepe moes hê. Dít is waarom Alberti, nie ’n burgerlike sekretaris nie, later tot die stoel benoem is: vrede in daardie oorde is slegs met wapens gehandhaaf. Bresler is teruggeroep. Stockenstrom het Graaff-Reinet op die 14de van Februarie oorgeneem. Nadat hy die amptenare raad gegee het, het De Mist met sy stoet op die 13de vertrek, eers noord na die Sneeuberg, met Compassberg en die Oudeberg regs, toe wes. Kort voor die vertrek is Augusta siek geword, maar sy het daarop aangedring om saam met haar vader te gaan. Sy het baie gely onder die ontberings van die warm en waterlose Karoo; voor die einde van die reis het sy herstel. Die stoet het die Nuweveld gevolg na die later Beaufort-Wes, toe suid na die Swartberge. Rus het gekom by die plaas van veldkornet De Beer, in die later Prins Albert-land, waar omliggende boere byeengekom het om die kommissaris-generaal te verwelkom. Ná 3 weke van swoeg en dors was hulle nog in Graaff-Reinet; eers by die Dwyka, ’n sytak van die Gourits, het hulle in Stellenbosch oorgegaan. Hulle het die Hex afgedaal na Goudini en die Paarl, en die kasteel op die 23ste van Maart 1804 bereik, ná ’n afwesigheid van byna 6 maande. [3] [4] [9]
Op die 22ste van April is kaptein Alberti, in bevel van die garnisoen van Fort Frederick, opgedra om as landdros van die nuwe distrik op te tree. Drie dae later het Janssens dit die naam Uitenhage gegee, ’n ou familienaam van die kommissaris-generaal. Die publikasie van die 25ste van April het alle inwoners van die distrik beveel om Alberti eer, agting en hulp in die uitoefening van sy funksies te bewys, en om aangeplak te word waar publikasies gewoonlik aangebring is. Alberti moes vooraanstaande burgers, met ’n landraad, oor ’n drostdyplek raadpleeg. Die sny van Februarie was nie voltooi tot dit ’n naam, ’n soldaat in die stoel, en ’n plek om te sit gehad het nie. Wat van daardie publikasie afgehang het, was ’n tweede oostelike magistratuur, sodat Graaff-Reinet nie langer die Zuurveld vanuit ’n dorpie in die Camdeboo hoef te polisiëer het nie. [3] [4]
Papiernote — 30 Maart 1804
Toe die kolonie aan die Bataafse Republiek oorgedra is, was daar 1786275 riksdaalders in omloop, wat teen 4 Engelse sjielings tot die riksdaalder — sy nominale waarde — 357255 pond verteenwoordig het. Die regering het nou erken dat die papier gedepresieer het. Daardie erkenning is waarom nuwe note gestempel kon word sonder om voor te gee hulle was nog ’n Britse kroon werd. Op die 28ste van Desember 1803 het vuur die meul, die pastorie, 24 private woonhuise, en 14 pakhuise en winkels in die dorpie Stellenbosch vernietig. Daar is later vasgestel dat die vuur aangesteek is deur ’n tot slaaf gemaakte man uit Bengale met die naam Patientie; hy is met die dood gestraf. Op die 30ste van Maart het De Mist vars note tot die bedrag van 75000 riksdaalders uitgereik om die lyers te verlig. Die tesourie het geen munt vir ’n afgebrande dorpie gehad nie. Papier is wat dit gehad het. [3]
’n Paar maande later is note tot die bedrag van 25000 riksdaalders uitgereik om ’n fonds vir die kommissie vir die verbetering van landbou en veeteelt te verskaf, 50000 om die nodige geboue by die nuwe drostdye van Uitenhage en Tulbagh op te rig, en 150000 om graanskuure, ’n geregshof, en ’n tronk in Kaapstad op te rig. Die laaste som is nie vir die oorspronklik bedoelde doel gebruik nie, maar as ’n maatreël van noodsaak in die militêre kas geplaas. Verdediging, nie ’n nuwe saal nie, is wat die oorlog van Mei 1803 nou vereis het. Die hele hoeveelheid note in omloop is só tot 2086275 riksdaalders verhoog, waarvan 845000 die kapitaal van die leenbank uitgemaak het. Die meeste van hierdie papier was verslete en byna onleesbaar, en sommige daarvan het in styl van ander verskil; só is dit alles ingeroep, en nuwe note eenvormig van voorkoms, hoewel wisselend in kleur volgens die bedrag, is in ruil uitgereik. ’n Geringe som is as verlore vasgestel, sodat note wat slegs 2086000 riksdaalders verteenwoordig het, gestempel is. Die papierriksdaalder is nou in die regeringsrekeninge sowel as in private transaksies teen 2 gulden van Holland, of 3 sjielings en 4 pennies Engelse geld, gereken, sodat die hele bedrag in omloop gelyk was aan 347666 pond 13 sjielings en 4 pennies. Sowat 300000 riksdaalders van die nuwe papier het deels op die openbare vertroue van die Bataafse regering en deels op die geboue wat daarmee opgerig sou word, gerus. [3] [4]
Die fondse in die tesourie was laag. De Mist het uit Holland 8333 pond in geld en 33333 pond in wissels saamgebring, maar dit was byna alles bestee, en, behalwe vir die onderhoud van die troepe, kon niks ná die hernuwing van die oorlog uit Europa verwag word nie. Die Engelse Oos-Indiese Kompanjie se eiendom onder John Pringle — soutvoorrade en 11351 pond in geld — is op die 29ste van September 1803 in beslag geneem en het diensbaar geblyk. Die jaarlikse gemiddelde van die koloniale inkomste van Januarie 1803 was slegs 369638 riksdaalders, gelyk teen die geskatte wisselkoers aan 61606 pond. Papier op die algemene sekerheid van openbare vertroue is waarmee die twee nuwe drostdye, en die batterye, moes lewe. [3]
Op die 14de van Mei het die walvisskuit Kofe naby Walvisbaai vergaan. Die bemanning het veilig aan wal gekom en probeer om langs die kus na Kaapstad te kom. Op die 20ste is hulle deur ’n party Khoikhoi aangeval, en almal is doodgemaak behalwe 2 matrose, erg gewond, wat die volgende dag deur ’n Engelse walvisvaarder gered is. Die wrak het saakgemaak omdat dieselfde regering wat note vir ’n afgebrande dorpie gestempel het, nog nie ’n skipbreukbemanning tussen die een waterplek en die volgende kon beskerm nie. [3]
Kaapstad se wapen — 3 Julie 1804
Onder die maatreëls wat De Mist vir die vooruitgang van die kolonie bedink het, was die aanstelling van ’n kommissie om verbeterings in landbou en veeteelt uit te voer, en besonderlik vir die omskepping van Kaapse skape in merino’s. Die kommissie het bestaan uit ’n president, ’n visepresident, en 12 lede ervare in boerdery, wat in Mei 1804 aangestel is. Geen salarisse was aan hulle pligte verbonde nie. Die stuk grond genaamd Groote Post, by Groenekloof, is aan hulle toegeken, en papiergeld tot die bedrag van 4167 pond is gestempel en as ’n fonds om mee te werk toegeken. In omvang het die plaas tot sowat 25308 akkers geloop. Daar is in Holland gehoop dat die kolonie ’n groot wolproduserende land sou word, en sommige Kaapse wol is in Amsterdam tot lap geweef en teruggestuur om die boere te wys wat gedoen kon word. Die kommissie het Spaanse ramme ingevoer, en binne 2 jaar is die getal wolskape in die kolonie tot 11000 vermeerder; maar slagvee was nog so skaars en duur dat baie min telers oorgehaal kon word om gewig van karkas vir gehalte van vlies te verruil. Groote Post se oogmerk was beter landboumetodes en verbetering in die teel van vee; die bestuur is aan ’n landbouraad toevertrou. Die Meiaanstellings het saakgemaak omdat dieselfde papier wat vir afgebrande Stellenbosch betaal het, nou gevra is om vetstert-Kaapse skape in merino’s te draai terwyl skaapvleis nog te duur was om te spaar. [3] [4]
Om die gehalte van Kaapse wyn te probeer verbeter, is ’n man met ondervinding in Rynse wingerde geëngageer en uitgebring. Eksperimente is weer begin met die olyf. Dié keer is die plante uit Portugal gebring. Willem Stephanus van Ryneveld het opmerkings neergeskryf oor die verbetering van vee aan die Kaap, en veral oor die omskepping van Kaapse skape in Spaanse of wolskape — dieselfde omskepping wat die onbetaalde kommissie by Groote Post op die grond moes beproef. [3] [3]
Dit was die kommissaris-generaal wat aan Kaapstad die wapen gegee het wat die owerhede van die stad nog gebruik. Hy het die figure van die skild van Abraham van Riebeeck aangepas, wat hier gebore is, en wat van 1709 tot 1713 goewerneur-generaal van Nederlandsch-Indië was. Moontlik het daardie heer se vader, Jan van Riebeeck, ’n wapen met drie ringe daarin gebruik. De Mist het dit waarskynlik geag, maar daar is geen sekerheid daaroor nie, hoewel die waarskynlikhede groter is as dat die portret in die stadhuis, wat algemeen as Jan van Riebeeck s’n beskou word, werklik ’n gelykenis van die stigter van die kolonie is. Hy het die stad die wapen op die 12de van Junie aangebied. Hy het van die aanneming ’n feesgeleentheid op die 3de van Julie 1804 gemaak. Daar was ’n onthaal in die stadhuis, en in die aand is die geboue langs die hoofstrate verlig. Die skild het saakgemaak omdat ’n herstelde Bataafse dorp ’n burgerlike merk gekry het wat van ’n seun van die stigter geneem is, op ’n oomblik toe die vlag op die kasteel weer Nederlands was en nie verwag is om onbestrede te bly nie. [3] [9]
Uitenhage, in hierdie embrionale stadium, is verder onderskei deur die verkryging van die De Mist-wapen, en só neem Uitenhage ten opsigte van die reg om ’n wapen aan te neem voorrang bo alle dorpe in Suid-Afrika, Kaapstad nie uitgesonder nie. Dit was inderdaad vanweë die idee wat só in verband met Uitenhage ontstaan het dat Kaapstad self ook met die wapen van sy stigter vereer is. Om die maatreël so ver as destyds moontlik te voltooi, het die goewerneur voorgestel dat aangesien Kaapstad nou die wapen van sy stigter kry, en Uitenhage al wapens het so eienaardig as hulle mooi is — zo eigenaardig als fraai — Stellenbosch dié van Van der Stel, Swellendam dié van Swellengrebel, en Graaff-Reinet dié van Van de Graaff moes aanneem. [4]
Tulbagh — Julie–Augustus 1804
In dieselfde jaar is nog ’n distrik geskep. Op die 11de van Julie 1804 het die kommissaris-generaal ’n proklamasie uitgevaardig wat van Stellenbosch ’n strook land noord van ’n voorlopige lyn afgesny het, wat neergelê is as strek van Verlorevlei noord van St Helenabaai langs Kruisrivier, vandaar oos deur Pikenierskloof en Elandskloof, langs die noordelike voet van die berge van die Koue Bokkeveld, en vandaar suidoos by die Draai by Verkeerdevlei tot by die grens van Swellendam. Op die 15de van Julie het generaal Janssens aan die distrik tussen hierdie voorlopige lyn, die noordelike grens van die kolonie, en die Gamka of westelike grens van Graaff-Reinet die naam Tulbagh gegee, ter ere van die hooggeagte goewerneur van vroeër dae. De Mist het Stellenbosch tot meer dienstige verhoudings verminder met daardie sny, om dieselfde rede hy Graaff-Reinet in Februarie afgesny het: een drostdy kon nie ’n strook bestuur wat van die skiereilandplase tot die noordelike weiding geloop het nie. [3] [9]
Daar is voorgestel dat die drostdy by Jan-Disselsvlei moes wees, waar later verder noord van ’n dorpie gepraat is; maar omdat dit twyfelagtig was of ’n beter plek nie gevind kon word nie, is Hendrik Lodewyk Bletterman, voorheen landdros van Stellenbosch, as kommissaris aangestel om die nuwe distrik te inspekteer, oor hierdie saak en die voorlopige grens verslag te doen, en reëlings vir die opening van ’n hof te tref. Op die 1ste van Augustus is Hendrik van de Graaff as landdros aangestel. Hierdie heer was ’n nef van die voormalige goewerneur Cornelis Jacob van de Graaff, en was ’n offisier van die artilleriekorps toe die kolonie in 1795 aan die Britse magte oorgegee is. In April 1797 is hy as direkteur van die leenbank aangestel, in welke posisie hy hom so goed van sy taak gekwyt het dat hy nou as die beste man beskou is wat as landdros gevind kon word. Die stoel by die nuwe noordelike drostdy is aan ’n man gegee wat die papierkas geken het, omdat die distrik self in papier betaal sou word. [3]
Bletterman het ’n verslag ingestuur waarin sterk besware teen Jan-Disselsvlei as setel van die magistratuur aangevoer is, omdat dit van die oostelike deel van die distrik deur ’n baie ruwe strook land afgesny was. Hy het in plaas daarvan die plaas Rietvlei, naby Roodezand se kerk, aanbeveel. Hierdie plaas het aan ’n man met die naam Hercules du Pré behoort, wat bereid was om dit vir 1111 pond te verkoop. Die raad het die verslag op die 18de van September aangeneem, en die distrik Tulbagh suidwaarts tot by die Breede uitgebrei van sy samevloeiing met die Hex opwaarts tot by die westelike punt van die sogenaamde eiland, vandaar die westelike bergketting tot Roodezandskloof, vandaar die Klein-Bergrivier deur die kloof, en vandaar die berge van Vier-en-twintig-Riviere en Olifantsrivier tot by die eersgenoemde voorlopige grens. Langs ’n sagte helling by Roodezand, waar water maklik aangelê kon word, het ’n kerk en pastorie sedert die 1740s gestaan; die klein dorpie wat daaromheen gegroei het, het tot 1804 geen ander naam as Roodezand se Kerk gehad nie. Die nuwe distrik het die naam van ’n ou goewerneur geneem; die setel van die magistratuur het langs die ou kerk gaan sit. [3] [3]
Die kolonie is só in 6 distrikte in plaas van 4 verdeel. Stellenbosch het die noorde verloor; Graaff-Reinet het die kusveldkornetskappe verloor; Swellendam sou Zitzikama en die Kromme verloor. Twee nuwe drostdye moes uit papier gebou word. Janssens het, tydens sy vriend se afwesigheid en ná sy terugkeer, gesien dat die hervormings wat De Mist beplan het, ingevoer en toesig gehou is, terwyl hy self die skiereiland vir verdediging opgehoop het. [3] [9]
Gelyke erediens — 25 Julie 1804
Op die 25ste van Julie 1804 is ’n belangrike ordonnansie deur die kommissaris-generaal gepubliseer. Dit het verklaar dat alle godsdiensgenootskappe wat tot bevordering van deug en goeie sedes ’n Almagtige Wese aanbid, in hierdie kolonie gelyke beskerming van die wette sou geniet, dat geen burgerlike voorregte aan enige belydenis verbonde sou wees nie, maar dat geen godsdiensvereniging openbare erediens mag hou of in openbare byeenkoms mag vergader sonder die kennis en toestemming van die goewerneur nie. In sake van godsdiens was almal vry om die voorskrifte van hulle gewetens te volg; die stigting van nuwe gemeentes en die oprigting van nuwe kerke moes met die goewerneur se toestemming wees, asook die verkiesing van die eerste ouderlinge en diakens nadat hulle deur die landdros genomineer is; die politieke kommissaris het nog kerklike byeenkomste dopgehou. Die geheel van kerklike sake het onder die toesig van die regering gebly. Die tyd was ryp vir vryheid van openbare erediens in Kaapstad, maar op die platteland was die mense nog nie vir só liberale maatreëls voorberei nie, en hulle het nie met guns ’n verordening beskou wat aan Jode, Rooms-Katolieke, en Moslems dieselfde burgerlike regte as hulleself gegee het nie. Tot nog toe het die hele plattelandse bevolking van Europese bloed by die Nederduitse gereformeerde kerk gehou. In Kaapstad was daar inwoners wat byna elke skakering van godsdienstige oortuiging bely het. Wat van die ordonnansie afgehang het, was nie ’n ontheffing van ’n staatskerk nie. Dit was ’n reël dat ’n Jood, ’n Katoliek, of ’n Moslem in Kaapstad gelyk voor die burgerlike wet met ’n lid van die Nederduitse gereformeerde kerk gestaan het — en dat die goewerneur nog moes weet voordat iemand in die openbaar aanbid. [3] [4] [7] [9]
Die Nederduitse gereformeerde het nietemin die gevestigde kerk van die land gebly, in sóverre dat sy predikante deur die regering aangestel is en hulle salarisse uit die openbare tesourie getrek het. Hulle getal in Kaapstad is tot 2 verminder, van wie die senior ’n salaris van 338 pond 6 sjielings en 8 pennies ontvang het, en die junior 300 pond per jaar, sonder enige ander emolumente. In Junie 1804 het eerwaarde mnr. Serrurier, ná 44 jaar se diens, op pensioen afgetree, en mnre. Fleck en Von Manger gelaat om die pligte te verrig. Daar is beoog dat ’n predikant by elk van die drostdye en by Drakenstein en Swartland gestasioneer sou word, maar dit was nie moontlik om ’n voldoende getal te verkry nie. Gedurende die tyd dat die kolonie ’n afhanklikheid van die Bataafse Republiek gebly het, is slegs een nuwe naam by die lys gevoeg: dié van eerwaarde Jan Augustus Schutz, wat in September 1803 in ’n skip aangedoen het en Swellendam aanvaar het, vanwaar Ballot in Mei van daardie jaar na Roodezand verskuif is. Die kerke van Drakenstein en Graaff-Reinet het sonder predikante gebly, en geen kerk kon by Uitenhage gevorm word nie. Al die predikante in die plattelandse distrikte het dieselfde salaris ontvang: 166 pond 13 sjielings en 4 pennies per jaar, met ’n huis en ’n tuin. [3]
Die Rooms-Katolisisme is altyd goed aan die Kaap verteenwoordig deur die soldate van die garnisoen. Daar is geskat dat gewoonlik ’n derde van die hele getal daardie geloof bely het, en daar was ook ’n billike getal onder die burgerlike bevolking. Deur die starre reël van die Calvinistiese belydenis te deurbreek wat onder die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie geheers het, het De Mist in 1804 ’n regeringssalaris aan elk van 2 Rooms-Katolieke kapelane goedgekeur. Die salarisse is waarom die Julie-ordonnansie nie slegs ’n papergelykheid was nie: Katolieke soldate in die kasteel kon ’n priester uit dieselfde tesourie betaal word wat Fleck en Von Manger betaal het. [4]
Die ordonnansie wat gelyke burgerlike regte aan persone van elke belydenis verleen het, het ook voorsiening gemaak vir die stigting van skole onder beheer van die regering en nie behorende tot enige godsdiensliggaam nie. Dit was ’n maatreël heeltemal vooruit op die tye, en het só besliste teenstand van die boere ontmoet dat nêrens behalwe in Kaapstad sulke skole gestig kon word nie. Liewer geen opvoeding uit boeke as onderrig nie gegrond op godsdiens, was die kreet van die een ent van die kolonie tot die ander. Sonder twyfel sou die regering moes toegegee het, of die vertroue van die burgers verbeur het, as daar tyd was om die vraag te beslis. [3] [9]
Nog ’n ordonnansie van die kommissaris-generaal — hoewel dit eers op die 31ste van Oktober 1804 gepubliseer is, nadat hy sy gesag neergelê het — het die voltrekking van huwelike vergemaklik. Voor hierdie datum moes alle persone wat wou trou voor die huwelikshof in Kaapstad verskyn, om te toon dat daar geen wettige beletsels was nie. Van hierdie hof is ’n lisensie verkry, en hulle kon dan òf deur ’n predikant in Kaapstad getrou word, òf na hulle eie distrik terugkeer en deur die predikant van die gemeente waarvan hulle lede was, getrou word. Die ordonnansie het bepaal dat ná die 1ste van Januarie 1805 huwelike voor die landdros en 2 heemrade van die distrik waarin die bruid die vorige 3 maande gewoon het, moes plaasvind. Die noodsaaklikheid van ’n reis na Kaapstad is só weggedoen, en ewe goeie sekerheid is teen onbehoorlike verbintenisse verskaf. Landdroste is gemagtig om die seremonies te verrig. Die verandering het saakgemaak omdat ’n grensbruid nie langer ’n wa na die kasteel vir ’n lisensie hoef te neem voordat sy tuis getrou kon word nie. [3] [9]
Bethelsdorp-goedere — Augustus 1804
Voordat hy van Vanderkemp afskeid geneem en na sy kamp teruggekeer het, het De Mist die sendeling ’n som van 250 riksdaalders vir die gebruik van die inrigting aangebied. In plaas daarvan om die geld te neem, het Vanderkemp gevra dat die waarde daarvan in nuttige artikels uit Kaapstad verskaf word. Hy het die ysterwerk en wiele vir ’n ploeg, 50 klein bylhandjies, 2 dosyn klein avegaartjies, 4 of 5 pennemesies, ’n paar klein handsage, ’n goeie getal knipmesse, skeermesse, krale en knope, maar geen skêre nie, asook ’n paar leersame en vermakelike skoolboeke, gespesifiseer. In Augustus 1804 is hierdie artikels tot die waarde van die som wat aangebied is, gestuur. Wrywing met Alberti het gegroei; Vanderkemp wou nie arbeid uit die inrigting stuur nie. Die koloniste het gekla oor die gebrek aan diensmense, aangesien die Khoikhoi veel beter tevrede was met ’n luiaardslewe in Vanderkemp se skool as om hulle brood met arbeid te verdien. Die grond wat toegestaan is, was ongunstig vir landbou. De Mist se eie indruk, gevorm in die plantseisoen van die vorige somer, was van ellendige hutte op ’n kaal vlakte en geen poging om nywerheidsgewoontes aan te kweek nie. Die goedere het saakgemaak omdat hulle was wat ’n kommissaris wat die stasie wantrou het, nogtans betaal het, meer om die mense uit onheil te hou as uit enige verwagting dat Bethelsdorp nuttig sou word. [3] [4]
Ver noord van die koloniale lyn het ’n sendeling van die Londonse genootskap teen 1804 só ver geslaag om baie mense te beweeg om op ’n plek destyds Klaarwater genoem, sowat honderd myl wes van die later Kimberley, te gaan sit — Bastaards en andere wat van die Kaap en die suidweste migreer het, later as Griekwas bekend. Die noordelike plase van Tulbagh en Graaff-Reinet het nog na Boesmans en ander nomadiese mense tussen die onbepaalde grens en die Oranje gekyk; oorkant die rivier was daar stamme van ’n meer gevestigde aard en in besit van vee. Klaarwater het dié jaar vir die Kaap saakgemaak omdat ’n nedersetting van gemengde mense uit die kolonie oorkant die rivier vorm aangeneem het terwyl die nuwe noordelike drostdy by Tulbagh skaars genoem was. [4] [4]
In Kaapstad het die oorblyfsel van Gysbert Karel van Hogendorp se mense nog moeilikheid gegee. Die meeste van die manne wat majoor Von Buchenroeder uitgebring het, het Kaapstadse lone winsgewender as die Nederlandse kontrakte gevind. Von Buchenroeder het die regering met lang memories lastig geval tot die kommissaris baie stomp met hom gehandel het. ’n Strook in die vallei bo Houtbaai is aan Van Hogendorp se agente aangebied om ’n proef mee te maak, en die majoor is na Holland teruggestuur. As ’n mens daardie baron ignoreer wat in 1804 ambagsmanne en andere geneem het om sy landgoed by Houtbaai af te werk, was daar nog geen emigrasiebeweging van enige omvang nie. Daar moes geen slawe in die beoogde nedersetting wees nie. Die ontwerp wat as woude en bewerking naby Plettenbergbaai begin het, het gekrimp tot ’n Houtbaai-proef en ’n kommissaris wat nie sonder einde gememorialiseer wou word nie. [3] [4]
Weduwee Scheepers se plaas — 22 September 1804
Alberti, saam met kommandant Hendrik van Rensburg en veldkornet Ignatius Mulder, het as geskikte plek vir die drostdy ’n plaas van die weduwee Elizabeth Scheepers gekies, sowat 21 myl noordwes van Fort Frederick, aan die Swartkops. In sy verslag het Alberti die redes gestel: die gesonde ligging; ’n oorvloedige voorraad goeie water; die vrugbaarheid van die grond; oorvloed van hout en brandhout en ook materiaal vir steenmakery; grond genoeg om ’n groot getal erwe te verkoop of toe te ken; en laastens die plek slegs 6 uur se loop van Fort Frederick. Die opstal het gestaan op grond later deur werke by Uitenhage beset. Dit was een van die plekke wat sleg gevaar het aan die hande van die gekombineerde Xhosa en Khoikhoi in die opstand van 1799, toe die inwoners verplig was om vir hulle lewens na die Gamtoos te vlug, met al hulle vee in die hande van die indringers en hulle huis in vlamme. Gerhardus Scheepers was waarskynlik een van dié wat aan die begin van die uitbarsting in Julie van daardie jaar vermoor is. Die plaas is sedertdien nie beset nie. Die plek is gekies omdat ’n afgebrande opstal binne ’n dag se loop van die fort goedkoper, en veiliger, was as ’n nuwe dorpie in die Zuurveld self. [3] [4]
Die weduwee het aangebied om die plaas vir 400 pond te verkoop, mits die reg van vrye verblyf gedurende haar lewe aan haar gelaat word — volgens een rekening ’n stuk grond honderd tree vierkant. Op die 22ste van September het die raad ingestem om dit op hierdie terme te koop. Die drostdygeboue is kort daarna begin, toe die plek dieselfde naam as die distrik aangeneem het. Daar is besluit dat dié op dieselfde skaal as dié vir Graaff-Reinet goedgekeur, moes wees, en die uitgawe van ’n som van 25000 riksdaalders is gemagtig. Die staat van die openbare tesourie het nie die voorskot van hierdie som toegelaat nie, daarom is tot die uitreiking van papiergeld oorgegaan. Van die som vir Uitenhage bestem, het slegs ’n deel Alberti in die jaar bereik. Om ’n bevolking aan te moedig om in die nuwe dorp te vestig, is erwe van 1 morgen omvang gratis op aansoek gegee, die begunstigdes onderneem om op hulle onderskeie erwe ’n stewige huis binne 6 maande op te rig. Die bou van die drostdyhuis is gou begin, maar baie min vordering is gemaak. Daar was aansienlike moeilikheid om materiale en arbeid te verkry op ’n grens wat 5 jaar tevore uitgebrand is. [3] [4]
Die drie landdroste van Swellendam, Graaff-Reinet en Uitenhage is opgedra om oor die vergroting van die nuwe distrik te beraadslaag. Op die 4de van Oktober het hulle aanbeveel dat Winterhoek van Graaff-Reinet, en Zitzikama, Krommerivier en Baviaanskloof van Swellendam, geneem en by Uitenhage gevoeg word. Elke distrik moes dan ’n landdros en 6 heemrade hê. De Mist het dit goedgekeur, en die bevele is gegee. Die grens het van Grenadierskaap deur die bo-ent van Krommerivier in ’n reguit lyn deur Kougaberg tot by die onderste punt van Anthoniesberg geloop, vandaar langs die wa-pad deur Dasjespoort, Grootrivierpoort, Grootrivier, Swanepoelspoort, Hoprivier, Buirivier, Sondagsrivier, Vogelrivier en Blyderivier tot Bruintjeshoogte, langs die kruin van Bruintjeshoogte tot die Boschberg, langs die Boschberg tot die ent van Kagaberg, en vandaar die Vis tot by die see. Die Oktober-toevoeging is waarom Uitenhage nie slegs die vyf onstuimige veldkornetskappe van Februarie was nie, maar ’n kusmagistratuur van die Kromme tot die Vis. [3]
Die eerste sitting van die landdros en heemrade is op die 16de van November gehou. Vrede en orde in hierdie oorde kon slegs met wapens gehandhaaf word; vandaar ’n militêre landdros. Alberti het kommandant by Fort Frederick gebly sowel as waarnemende landdros. Die Zuurveld-hoofmanne het nog wes van die Vis gesit. Ndlambe se mense het tuine aan die westekant van die Boesmans gemaak, hoewel die hoofman onderneem het om dit nie te doen nie. Cungwa en Jalusa het by Gaika aangesluit en hom nie verdryf nie. Die strook land langs die kus oos van die Boesmans is só daarvan weerhou om deur die boere herbeset te word, maar die oorblywende deel van ou Graaff-Reinet was in ’n billike toestand van rustigheid — billik genoeg, ten minste, vir ’n hof om op ’n weduwee se plaas te sit en die plek Uitenhage te noem. [3] [4]
De Mist lê gesag neer — 25 September 1804
Op die 25ste van September 1804 het De Mist formeel sy gesag as kommissaris-generaal neergelê, sodat die goewerneur vryer kon wees om met krag op te tree. Die groot vraag van die tyd was hoe om die kolonie in ’n toestand vir verdediging te plaas, aangesien niemand getwyfel het dat dit vroeër of later deur die Engelse aangeval sou word nie. De Mist het nie voorgegee dat hy iets van militêre sake weet nie, en het gedink dat die goewerneur, op wie die verantwoordelikheid sou val, alleenige gesag moes hê, hoewel hulle in volkome eendrag saamgewerk het. Janssens was die meer buigsame van die twee. Hy het begin sien dat ’n liggaam mense wat meer as ’n eeu van omgang met Europa afgesonder was, nie op dieselfde wyse behandel kon word as manne wat in die maalstroom van die Franse rewolusie geleef het nie. Besonderlik in die hervormings aangaande godsdiens en onderwys was De Mist ver vooruit op sy tyd. Dít is waarom hy in September afgetree het: die volgende noodgeval was ’n vloot, nie ’n ordonnansie nie. [3] [9]
De Mist het van Augustus tot November 1804 by Stellenburg, naby Wynberg, gewoon, toe hy na Maastricht, by die Tygerberg, verhuis het. Behalwe die twee nuwe distrikte het hy ’n volledige hersiening van die regbank, die landboukommissie, vryhandel, herorganisasie van die staatsdiens, magtiging van landdroste om huwelike te voltrek, godsdienstvryheid vir almal wat ’n Opperwese erken, en regeringskole bykomend tot die kerkskole, gelys. Die burgers het van verligting gesug om ná die Britse jare weer in moeder se vou te wees; of hulle hom in gelyke erediens en skole sonder ’n kerk sou volg, was ’n ander saak. R. G. van Polanen, die raadslid wat nie by die installasie van 1 Maart 1803 teenwoordig was nie, het in Maart 1804 aangekom. Die hooggeregshof was bedoel om onafhanklik van die uitvoerende en wetgewende takke te wees, regters in Holland aangestel en slegs daar verwyderbaar. Een sitplek is plaaslik gevul toe ’n regter nie verskyn het nie. Die burgersenaat, by die herstel tot 7 vergroot, is die volgende jaar tot 5 verminder: ’n president en 4 lede. Aan die einde van elke jaar het een afgetree, toe ’n lys van 4 name aan die goewerneur voorgelê is, waaruit ’n opvolger gekies is; terselfdertyd het die goewerneur een van hulle aangestel om as president gedurende die volgende twaalfmaande op te tree. [3] [9]
Ná die 8ste van Oktober 1804 is Britse onderdane nog in die land by proklamasie vereis om in Stellenbosch te woon, en kon hulle daardie dorpie slegs met ’n pas van die goewerneur verlaat wat die doel en tyd van hulle afwesigheid vermeld het. Sommige, egter, wat in koloniale families ingetrou was, of wat boerderybelange gehad het wat sou ly as hulle weg was, is uitgesonder, en is toegelaat om by hulle huise te bly op voorwaarde van ’n belofte dat hulle niks vyandig teen die Nederlanders sou doen as die kolonie aangeval word nie. ’n Proklamasie van Februarie het Britse onderdane, meestal handelaars wat in die Engelse jare gevestig het, beveel om binne 2 maande in neutrale skepe te vertrek; dit is nie afgedwing nie. Die Oktober-bevel is waarom daardie Februarie-papier verskerp is eens De Mist nie langer kommissaris-generaal was nie en Janssens alleen teen ’n verwagte aanval gesit het. [3]
In Februarie het die 23ste bataljon infanterie — die goewerneur se beste regiment — Suid-Afrika vir Batavia gelaat, omdat Holland geen verdere manne kon lewer nie en Java troepe nodig gehad het. Janssens het gemaak wat hy kon deur die Khoikhoi-korps eers tot 500 en gou daarna tot 600 te vermeerder, maar tot die burgers het hy hoofsaaklik gekyk as die kolonie aangeval sou word. Die Khoikhoi-infanterieregiment, 600 sterk, is tot só ’n doeltreffende staat gebring dat dit as ’n werklik diensbare korps beskou is. Sy offisiere was koloniste wat die aard van die manne verstaan het en hoe om hulle te bestuur. Frans le Sueur, wat in bevel was, het die titel van luitenant-kolonel gehad. In November 1804 is die Asiate in en om Kaapstad as vrywilligers in ’n korps genaamd die Javaanse of Maleise artillerie ingeskryf. Hulle is met veldkanonne geoefen en om die kanonne in die forte te bedien, tot die goewerneur hulle as ’n hoogs doeltreffende en betroubare liggaam hulpverleners verklaar het. Daar is gepoog om ’n voorraad graan by die ou Kompanjie-landgoed Ziekenhuis agter die berge van Hottentots-Holland in te lê, sodat as Kaapstad sou val, die leër kon terugtrek en voorrade van die indringer afsny. Janssens het die veldkornette in die plattelandse distrikte versterk, voorrade opgehoop, burgers geoefen, wapenskoue op die Grand Parade gehou, en dag en nag gewerk om die komende noodgeval as ’n goed voorbereide opperbevelhebber te tref. Vervangings vir die 23ste bataljon was nie te verwag nie. [3] [9]