Boer History1695 aan die Kaap die Goeie Hoop: Keizersgracht, die eerste aardbewing, Kalden en die skeurbuikvloot
Franse vlugtelinge en die Du Seine-saak — Junie 1695
Vrye Franse huishoudings by Stellenbosch en Drakenstein het 1695 binnegegaan onder dieselfde dubbele druk wat hul nedersetting sedert 1688 gevorm het: trou gesweer aan die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie, en die herinnering aan Frankryk as die land waaruit hulle gevlug het. In daardie klimaat het ’n deserteur met die naam du Seine—wat die Franse vaartuig L’Hirondelle, behorende aan admiraal die markies du Quesne, verlaat het en op die eiland Diego Rodrigues agtergelaat is as bewys dat hy dié plek ingenome het—onder die burgers gewoon nadat die Kaapse regering hom toegelaat het om te vestig. In 1695 het hy by Pierre Rochefort te Stellenbosch gewoon. [8]
Op ’n dag in Junie 1695, terwyl hy met die vlugtelinge Pierre Meyer, Jacques Theron, Pierre Vivier en Jacques La Bat gesels het, het du Seine taamlik vrylik gepraat en die wens uitgespreek dat die Franse daar was. As hulle wel kom, sou hy Vive plus fort sê. Aangesien dit ’n tyd van onrus aan die Kaap was, en ’n aanval van die Franse verwag is, was dit verkeerd om in dié trant te praat met manne wat, al het hulle die eed van trou aan Holland afgelê, nietemin gebore Franse was. Die volgende jaar word verder na du Seine verwys: ’n prys is op sy kop gestel, £20 as hy lewend en £10 as hy dood is. Hy en ’n ander soldaat, in die wandeling genoem die Poolse edelman of baron (in de wandelinge genaamd den Poolsen Edelman oft Baron), is as berugte skurke beskryf vir wie se gevangeneming ’n beloning aangebied is. [8]
Die Junie-gesprek het op sigself nie Franse vryeiendomslewe langs die Bergrivier omvergewerp nie, maar dit het 1695 vasgelê as ’n jaar waarin verdagte Franse simpatie nog as ’n sekuriteitsaak behandel kon word. Dieselfde regering wat Hugenoot-wynmakers en graanboere gevestig het, het nou losse praat dopgehou teen die moontlikheid van ’n Franse landing. Burgereed en Franse geboorte het ongemaklik saamgesit wanneer Europese oorlogsgerugte Tafelbaai bereik het; du Seine se verblyf by Rochefort en sy woorde aan Meyer, Theron, Vivier en La Bat het daardie spanning vir die Stellenbosch-distrik in die midsummer konkreet gemaak. [8]
Binnelandse Franse nedersetting het sy gewone werk langs daardie skrik voortgesit. Die meerderheid veeplase in die kolonie is nog op jaarlikse leenlisensie gehou, sonder dominium in die grond maar met ’n reg om die opstal te verkoop; die grond wat aan die vlugtelinge langs die Bergrivier uitgegee is, het vryeiendom gebly, met mag om te verkoop of aan erfgename oor te dra. Pierre Joubert van de la Motte d’Aigues in Provence, wat in die Berg China in 1688 met sy vrou Isabeau Richard aangekom het, het onder ander plase Bellingham besit, toegestaan in 1695, saam met Lamorin, La Roche, La Motte, La Provence, en later De Plaisante by Waveren (Tulbagh). Vryeiendomstoekennings en leenplase het dus in dieselfde kalenderjaar gevorder waarin ’n Franse deserteur se woorde later ’n prys op sy kop geplaas het. [8]
Drakenstein-dope en gemeentelewe — 1695
By Drakenstein het die Franse kerkregister wat deur die voorleser Paul Roux gehou is, deurlopend doopinskrywings deur die jaar aangeteken. Die boek van kinders wat in die Franse kerk van Drakenstein gedoop is, het op die 29ste Augustus 1694 oopgegaan; in 1695 het die inskrywings maand na maand onder dieselfde hand en dieselfde Franse formulier geloop. Op die 22ste April 1695 is Anna Caterina, dogter van Hernes Frederik Waltré en Caterina, gedoop, met die getuies Hansel Verbat en Marie La Noy. Op die 8ste Mei is Laina, dogter van Francois du Toit en Susanne Seugnet, voorgestel, met Pierre Sabatie en Sara Leclair as getuies. Op die 25ste Junie is Marie, dogter van Daniel Terrier en Sara Jacob, gedoop, met Jean de Buze en Marie Janne de Pret as getuies. [8]
Middeljaar- en lente-inskrywings het dieselfde rekord verdik. Op die 22ste Julie 1695 is Christina, dogter van Christoffle Senaymant (Snyman) en Marguerite Savoye, gedoop, met Jacobus van As en Laina Basson as getuies. Op die 8ste September—vier dae na die aardbewing wat in Tafelvallei gevoel is—is Anne, dogter van Pierre Lombart en Marie Couteau, gedoop, met Daniel Ugot en Anne Fauche as getuies. Op die 25ste September is Paul, seun van Jean Jourdan en Elizabeth Longue, voorgestel, met Paul Roux die voorleser en Elizabeth Taillefer as getuies. Op dieselfde dag is Janne, dogter van Handris Gauch en Janne Le Clair, en Pierre, seun van Gedeon Malherbe en Marie Grillion, ook gedoop. [8]
Die sluitende kwartaal van die register vir die jaar het die gemeente in die vloot- en bevestigingsmaande by die kasteel ingedra. Op die 16de Oktober 1695 is David, seun van David Senecal en Madeleine du Puit, gedoop, met Daniel de Ruel en Anne du Puit as getuies. Op die 14de November—drie dae nadat die elfskepe-skeurbuikvloot Tafelbaai bereik het—is Marie Elizabeth, dogter van Jacob de Villiers en Marguerite Gardiol, gedoop, met Jean Gardiol en Marie Elizabeth Taillefert as getuies. Op die 7de Desember is Jean, seun van Pierre Joubert en Elizabeth Richard, voorgestel, met Jean Durand en Francoise Martinet as getuies. Op die 14de Desember is twee kinders sonder billette gedoop—een van Louis Peront en een van Cobus Vandray—en op die 26ste Desember is Pierre, seun van Pierre de Villiers en Marie Elizabeth Taillefert, gedoop, met Jacob de Villiers en Susanna Gardiol as getuies. [8]
Daardie name was nie versiering nie. Hulle het Franse huishoudelike kontinuïteit vasgelê in die jaar wat die kasteel aardbewing, straatuitleg, skeurbuiklandings en ’n nuwe Kaapse predikant aangeteken het. Susanna du Puis het in 1695 by Drakenstein peet gestaan vir ’n kind van David Senecal; Jacques Labat, wie se naam van 1693 af op die burgerrolle verskyn, is in 1695 as van Bordeaux beskryf; Marguerite Gardiol van Provence het voor 1695 met Jacob de Villiers getrou. Die voorleser se boek en die vryeiendomsplase langs die Bergrivier dokumenteer dus dieselfde binnelandse samelewing wat die November-vloot en Desember-bevestiging nie sou onderbreek nie. [8]
Eerste aangetekende aardbewing — 4 September 1695
Op die oggend van die 4de September 1695 is die eerste aangetekende aardbewingskok aan die Kaap gevoel. Die weer was volkome kalm en helder toe skielik ’n geraas soos ’n donderslag gehoor is, en ’n bewing van die aarde gevoel is asof iets onder die fondamente van die geboue rol. Binne ’n paar sekondes het dit opgehou en is dit nie herhaal nie. Geen skade is deur die skok aangerig nie. [3]
Die gebeurtenis het die nedersetting se geheue as ’n natuurlike feit eerder as ’n ramp binnegegaan. Huise en die kasteel het bly staan; geen latere naskok van dieselfde dag word in die tydgenootlike verslag genoem nie. Die kalm, helder weer het die donderslag-agtige geruis en die kort rol onder die fondamente des te meer opvallend gemaak vir vrye en Kompanjie-huishoudings, dog die materiële uitkoms was eenvoudig dat die Kaap nou ’n gedateerde eerste inskrywing in sy seismiese rekord gehad het. Vier dae later sou die Drakenstein-register stil Anne Lombart se doop aanteken; die skok het gewone gemeentelewe binnelands nie gestop nie. [3] [8]
’n Tweede ligte bewing sou op die middag van die 11de Januarie 1696 in die dorp gevoel word, sonder bygaande geraas. Daardie latere skok behoort tot die volgende kalenderjaar; vir 1695 is die vaste feit die September-oggendskok—kort, sonder skade, en die vroegste aardbewing wat in die Kaap se amptelike verhaal opgeteken is. Dit staan langs straatuitleg, kerklike bevestiging en vlootsiekte as een van die jaar se konkrete merke op Tafelvallei-lewe. [3]
Wilde diere het die skiereiland reeds herinner dat natuurlike gevaar nie slegs seismies was nie. In Mei 1694 is ’n burger by Drakenstein deur ’n luiperd doodgemaak, en ’n ander by Stellenbosch byna deur ’n leeu stukkend geskeur; op een dag in die volgende maand is nege koeie deur leeus doodgemaak binne sig van die kasteel. Die premie vir die doodmaak van ’n leeu op die Kaapse skiereiland het op £5 4s. 2d. gestaan. So laat as 1702 sou ’n olifant nog net agter die Kaapse vlakte doodgemaak word. Teen daardie agtergrond was die September-aardbewing ’n nuwe soort alarm—kort, helder hemel, en onder die fondamente—eerder as nog ’n veedood op die oop weiveld. [3]
Keizersgracht uitgelê — Oktober 1695
In Oktober 1695 is die Keizersgracht, die huidige Darlingstraat, uitgelê tussen die Heerengracht, nou Adderleystraat, en die agterkant van die kasteel. Die pad na die binneland het in daardie tyd nog tussen die kasteel en die strand van die baai geloop. Die nuwe straat het ’n formele lyn deur die groeiende dorpsblok agter die vesting gesny en die vernaamste handelsdeurgang aan die kasteel se agterkant gekoppel, eerder as om alle swaar verkeer slegs op die strandpad te laat. [3]
Dorpsverbetering in hierdie jare was stapsgewys en gedeeld. Die plantkundige Oldenland, superintendent van die Kompanjie se tuin en landmeter, het in Januarie 1693 die bykomende aanstelling as dorpsingenieur ontvang met ’n jaarlikse salaris van £6 18s. 10d., deels betaal deur die burgerraad; hy sou vier jaar na daardie aanstelling sterf. Die Oktober 1695-uitleg van die Keizersgracht het binne daardie ingenieursraamwerk geval: opmeting en burgerbydrae het reeds bepaal hoe strate bygevoeg is soos vryeiendom en Kompanjie-persele tussen tuin, kasteel en baai digter geword het. Af teen die twee vernaamste strate—Heerengracht en Keizersgracht—het ’n kanaal geloop; elke woning het ’n tuin aangeheg gehad, en om die geheel het ’n lae muur gestaan. [3] [8]
Die klein dorpie in Tafelvallei was teen die einde van die sewentiende eeu nie baie groot nie. Dit het aan die een kant tot die huidige Burgstraat gestrek en aan die ander tot Pleinstraat. Die Kompanjie se tuine het afgeloop tot waar Longmarketstraat vandag is. Huise, wie se mure by statute nie minder as twintig voet hoog gebou moes word nie, was van klip en baksteen onder riet; die meeste was enkelverdiepings met hoë kamers en ’n geteëlde voorhuis, geplavei met gebakte teëls of blou klip van Robbeneiland. Ratelwagte, eers in 1686 aangestel, het nog gepatrolleer en die ure ná tien snags uitgeroep; ’n Raad van Brandmeesters is in 1691 uit die burgers aangestel. Teen daardie dun burgerlike apparaat was die Keizersgracht ’n blywende merk van straatplan terwyl die strandpad nog die binnelandse verkeer verby die vestingfront gedra het. [8] [3]
Twee jaar later, in Oktober 1697, sou werk begin om die grond tussen die nuwe straat en die strand te gelyk te maak—die ruimte sedertdien die groot parade genoem—wat voorheen deur diep slote en knolle deursny is. Kompanjie-slawe en burgerarbeid sou daardie gelykmaking in 1699 voltooi. In April 1696 sou die strate snags begin gepatrolleer word deur ’n burgerwag, met die Kaapse burgers wat ses kompanjies van dertig man elk gevorm het om brandstigting, roof en ander gewelddade te voorkom. Vir 1695 was die bereikte feit die straat self: Keizersgracht getrek van die Heerengracht tot by die kasteel se rug, ’n kanaallyn deur die groeiende blok, en die binnelandse pad wat nog tussen kasteel en baaistrand geloop het. [3] [8]
November-vloot en skeurbuik — 11 November 1695
Op die 11de November 1695 het ’n vloot van elf skepe uit die Nederlande aangekom met seshonderd agt-en-sewentig man wat nie kon loop nie, van wie sommige so ver heen was dat hulle gesterf het terwyl hulle na die hospitaal vervoer is. Baie ander was siek maar kon nog rondbeweeg. Tweehonderd agt-en-twintig het op die reis omgekom. Die landing het, op groter skaal, die skeurbuikpatroon herhaal wat reeds in die Bantam-, Goude Buys- en Schoondyk-rampe van 1693 en in die aankoms van die Pampus in Desember 1694 gesien is. [3]
Die vroeëre landings maak die November-syfers leesbaar. Op die 8ste Februarie 1693 het ’n boot van die Bantam Saldanhabaai bereik ná tweehonderd een-en-twintig sterftes aan skeurbuik; op die 23ste November 1693 het die Schoondyk van Texel aangekom met haar hele oorblywende bemanning van honderd-en-twintig man siek ná honderd vier-en-dertig sterftes; op die 23ste Desember 1694 het die Pampus van Rotterdam aangekom met slegs sestien gesonde manne, sestig dood, en drie-en-tagtig met skeurbuik. Die elfskepe-eskader van 11 November 1695—seshonderd agt-en-sewentig man wat nie kon loop nie, sterftes op die bare, tweehonderd agt-en-twintig reeds ter see begrawe—was dus die dekade se patroon tot vlootskaal verhef eerder as ’n enkele-romp-krisis. [3]
Verbeterde skeepsbou het baie Europa–Kaap-passasies teen die einde van die eeu tot ongeveer negentig dae verkort, dog skeurbuik het nog verskriklike verwoesting onder seemanne aangerig. Skepe het nou meer seile gedra, elkeen kleiner, en minder hande as vroeër nodig gehad. Die gemiddelde Nederlandse Indiëvaarder teen die einde van die eeu het ongeveer honderd-en-sewentig man getel; Engelse skepe wat Tafelbaai aangedoen het, was as reël baie kleiner en het gemiddeld nie meer as honderd gedra nie. ’n Hospitaal wat vir vyfhonderd pasiënte sonder opeenhoping, of sewehonderd-en-vyftig in noodgevalle, bemagtig is—sy fondament in Desember 1694 begin dog eers in Julie 1697 behoorlik aangepak—is as nie te groot vir sulke vlote beoordeel nie. Die November 1695-aankoms het gewys waarom: honderde wat nie kon loop nie, sterftes tussen skip en saal, en meer as tweehonderd reeds verlore voordat Tafelbaai oopgegaan het. [3]
Vir vrye huishoudings en Kompanjie-dienaars was die November-vloot sowel ’n arbeids- as ’n openbare-gesondheidskok. Siek seemanne het die ou strandhospitaal gevul—nog bouvallig en blootgestel aan die volle krag van storms op die terrein voor die aardwal-fort Goede Hoop—en watter ander kwartiere ook al ingespan kon word. Begrafnis en verpleging het op ’n nedersetting geval wie se gewone sterkte in honderde, nie duisende, gemeet is nie. Dorpsbestaan het nog swaar afgehang van openbare huise, losies en verkope aan verbygaande vreemdelinge; ’n siek vloot het daardie verkeer saamgetrek in skielike billettering van oorlewendes en vraag na groente en vars vleis. Teen die agtjaar-gemiddelde van ongeveer vier-en-vyftig skepe per jaar in Tafelbaai in 1692–1699 was ’n elfskepe-eskader met seshonderd agt-en-sewentig man wat nie kon loop nie ’n uiterste dog nie geïsoleerde uitdrukking van die Kaap se rol as hospitaalstrand op die Indië-roete. [3] [8]
Latere landings sou dieselfde druk op die onvoltooide hospitaal hou. Op die 17de Oktober 1696 sou die Vosmaar van Vlissingen aankom met slegs vier gesonde manne aan boord, honderd nege-en-dertig siek, en drie-en-negentig dood—onder hulle vyf van tien Hugenoot-passasiers vir die Kaap. Skeurbuik en wrak was nie die enigste gevare van die see nie: teen die einde van die sewentiende eeu het die Indiese Oseaan begin deur seerowers besoek te word, gereed om geleenthede te benut om kusse te plunder sowel as weerloseskepe te gryp; onder hulle was die beroemde kaptein Kidd. Die konkrete Kaapse saak van 1693 was George Dew se brikantyn Amy, in Saldanhabaai gevat, veroordeel, en gevolg deur ’n skadevergoedingseis wat die Here Sewentien in Europa tot in 1695 gehinder het. Vir die November-vloot was die aangetekende ramp siekte, nie prys of rif nie—dog dieselfde baai moes nog elke vorm van maritieme mislukking absorbeer. [3]
Petrus Kalden bevestig; Van Loon keer na Europa terug — 4 Desember 1695
Kerklike bemanning aan die Kaap was dun sedert die oordrag van gevestigde predikante en die steun op skeepspredikante. In Augustus 1698 sou ds. Leonardus Terwold na Batavia oorgeplaas word; in die middel-1690’s is dienste af en toe gehou deur skeepspredikante en deur ds. Simond tot die 22ste September 1694, toe ds. Hercules van Loon, predikant van die Nederland, aangehou en voorlopig as predikant van die Kaap aangestel is. Die Here Sewentien het egter ds. Petrus Kalden uitgestuur, wat op die 4de Desember 1695 bevestig is. Van Loon is verplig om na Europa terug te keer. Hy het onwillig vertrek en met die goeie wense van die gemeente. [3]
Die Desember-bevestiging het ’n kort voorlopige interval afgesluit eerder as ’n betwiste plaaslike verkiesing van ’n herder. Die benoemde van die Vergadering van Sewentien het die Kaapse kansel geneem; die skeepspredikant wat dit sowat vyftien maande gehou het, het huiswaarts gegaan met die gemeente se goedgesindheid dog sonder ’n permanente pos. Openbare erediens, doopsdissipline en die gewone ritme van ’n Gereformeerde gemeente in Tafelvallei het dus in die laaste maand van die jaar van ’n aangehoude predikant na ’n deur die Here Sewentien gestuurde predikant oorgegaan. By Drakenstein sou Paul Roux se Franse register drie dae na die bevestiging nog Jean Joubert se doop aanteken—binnelandse Franse bediening en die Kaapse Nederlandse kansel op parallelle spore onder dieselfde Kompanjie-sambreel. [3] [8]
Vir vrye en Kompanjie-huishoudings het die verandering saak gemaak omdat kerklike voorsiening onder die gewone behoeftes van die buitepos gerangskik het saam met hospitaalkapasiteit en straatwerke. Dat Van Loon se voorlopige diens eers geëindig het toe Kalden bevestig kon word, toon hoe ver die Kaap nog afhanklik was van die Here Sewentien se versending van predikante. Die gemeente se spyt by Van Loon se vertrek en sy aanvaarding van Kalden se bevestiging het 1695 vasgelê as die jaar waarin die voorlopige pastoraat plek gemaak het vir die deur die Sewentien aangestelde predikant. [3]
Personeelkontinuïteit rondom die kansel het reeds die vorige jaar verskuif. Op die 22ste Junie 1694 het mnr. J. W. Grevenbroek as sekretaris van die Politieke Raad bedank en burger by Stellenbosch geword; ’n afskrif van ’n brief van hom aan ’n predikant in Amsterdam sou in 1695 gemaak word, en een van die akkurater tydgenootlike verslae van die Suid-Afrikaanse inheemse volke wat toe beskikbaar was, bewaar. In November 1694 het die onafhanklike fiskaal Cornelis Joan Simons sy pligte aan Johan Blesius oorgedra en na Batavia vertrek. Die sekunde se stoel sou eers in April 1697 deur Samuel Elsevier gevul word ná Andries de Man se dood. Kalden se bevestiging het dus ’n reeks amptelike en kerklike aanstellings afgerond wat die Kaap met ’n gevestigde predikant, ’n onafhanklike fiskaal, en teen die einde van 1695 nog geen nuwe sekunde gelaat het nie. [3] [3]
Here Sewentien beveel die einde van Kompanjie-boerdery en veehandel — 1695
In 1695 het die Here Sewentien opdrag gegee dat boerdery en veehandel so gou moontlik deur die Kaapse regering gestaak moes word. Hulle was geneig om tenders te vra om die garnisoen en vlote van bees- en skaapvleis te voorsien, en om die koloniste toe te laat om vee by die Khoikhoi te koop en dit vir verkoop aan die kontrakteurs vet te maak. Geen stappe om hierdie opdragte uit te voer is geneem totdat sommige jare later nie. [3]
Die bevel het ’n praktyk so oud soos die verversingspos self getref. Dekades lank het die Kompanjie tuine, graanlande en veebarter in eie naam bedryf om skepe en die plaaslike inrigting te voed. Die Sewentien se 1695-lyn het eerder na kontrakteursvoorsiening en oop koloniale aankoop by Khoikhoi-kuddes gewys, met die regering wat uit direkte boerdery en veehandel terugtree. Die Kompanjie het lank alle handel beheer; wat die burgers ook al moes verkoop of moes koop, moes aan of by haar teen pryse deur die owerhede vasgestel verkoop of aangekoop word, en eers nadat die Kompanjie se behoeftes bevredig is, kon koloniste met die goewerneur se toestemming produkte aan ander verkoop. Uitvoering van die nuwe boerderybevel sou wag; die beleidsrigting was egter reeds in die jaar se depêches geskryf. [3] [8]
Latere maatreëls—Simon van der Stel se strenge 1697-plakkaat teen burger–Khoikhoi-veebarter, die Here Sewentien se nietigverklaring van daardie plakkaat, en die opening van die handel met Henning Huising se vleiskontrak in 1699–1700—behoort tot latere jare. In 1699 sou die boere verder aangemoedig word deur toegelaat te word om veebarter met die inboorlinge te dryf en die reg te kry om vars vleis vir die Kompanjie se inrigting te lewer. Vir 1695 is die aangetekende feit die Here Sewentien se opdrag self: boerdery en veehandel deur die Kaapse regering so gou moontlik te staak, tenders en koloniale vetmaak om Kompanjie-kuddes in die beoogde stelsel te vervang, en geen onmiddellike plaaslike uitvoering van daardie program nie. [3] [8]
Dieselfde dekade wat die boerderybevel opgelewer het, het ook die eerste verskyning in die koloniale rekords van baie burgersurname wat later nog bekend sou bly, opgelewer: onder dié wat eers tussen 1691 en 1700 gevind is, was Bakhuizen, de Haas, Odendaal, Bisseaux, Heems, Bloem, Helm, de Boer, Heyning, van Rensburg, Brink, Hoffman, le Riche, Coenradie, Hubner, Couvret, van Jaarsveld, Cronjé, Kerver, Delport, de Kock, Schryver, van Deventer, Diemer, Maritz, Swanepoel, Dumont, Mouton, Faber, Mouy, Gardiol, Niel, Haak, en ander. Franse en Nederlandse vryeiendomsname het dus op die rolle verdik in dieselfde jare wat die Here Sewentien geskryf het dat die regering boerdery en veehandel aan koloniste en kontrakteurs moes oorlaat. [3]
Skeepvaart-, dorps- en nedersettingskonteks — 1695
Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vierhonderd vyf-en-dertig skepe Tafelbaai aangedoen, of gemiddeld vier-en-vyftig per jaar. Hiervan het tweehonderd drie-en-negentig aan die Kompanjie behoort, honderd dertien was Engels, negentien Deens, en tien Frans. Nederlandse Indiëvaarders teen die einde van die eeu het gemiddeld ongeveer honderd-en-sewentig man getel; Engelse besoekers was as reël kleiner en het gemiddeld nie meer as honderd gedra nie. Baie Engelse vaartuie was in die slawehandel tussen die Wes-Indië en Madagaskar betrokke; ander was private handelaars of interloper, of het aan die nuwe Engelse Oos-Indiese Kompanjie behoort; ’n paar was oorlogskepe op konvooi. Die ou Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skepe het gewoonlik Tafelbaai verbygesteek, aangesien hulle ’n eie verversingspos by Sint Helena gehad het. [3]
Inkomste in die laaste jare van die sewentiende eeu het nog hoofsaaklik uit voorregte om wyn en spiritus te verkoop gekom—ongeveer £2 200 jaarliks—met ander bronne ongeveer £800 meer en gemiddelde winste op goedere ongeveer £2 000. Uitgawe in die Kompanjie se rekeninge het ongeveer £12 000 jaarliks geloop, insluitend grofweg £4 000 in skeepsvoorrade en items wat nie billik teen die Kaap alleen gehef kon word nie, sodat ’n growwe balans van sowat £5 000 inkomste teen £8 000 uitgawe die buitepos se boeke omraam het. Personeelkontinuïteit ná 1694 het Johan Blesius as onafhanklike fiskaal gelaat; die sekunde se stoel sou eers in April 1697 deur Samuel Elsevier gevul word ná Andries de Man se dood. By Stellenbosch en Drakenstein was twee veldwagters, betaal teen £1 2s. 3d. per maand, reeds besig om te sien dat die plakkate nagekom word, al is konstabels nog nie in die dorp aangewend nie. [3]
Binnelandse en landbouwerk het langs dorps- en vlootdruk voortgegaan. Pogings om olywe te produseer het nog misluk; hopkultuur het onder eksperiment gebly; jong eike is ywerig in verskillende dele van die Kaapse skiereiland geplant. In Februarie 1693 is ’n wa-pad oor die nek agter Wynberg na Houtbaai voltooi. Goringhaiqua- en Gorachouqua-klans is as volkome verarm beskryf, en sou eers in 1696 Kompanjie-vee ontvang om op aandele te versorg. Uit eie beweging het hulle gewigtige geskille na die Europese owerhede verwys, en by die dood van ’n kaptein by die goewerneur aansoek gedoen om ’n opvolger te bevestig; ’n staf met ’n koperkop—Kompanjiewapens aan die een kant, die naam wat die goewerneur aan die nuwe kaptein gegee het aan die ander—het onmisbaar gebly vir die uitoefening van gesag. Die Chainouqua-vete van Klaas en Koopman, versag deur Klaas se 1694-vrylating, sou eers in Februarie 1697 sy volgende groot aangetekende versoeningspoging sien. Vir 1695 was die nedersetting se gesig dus straat en kansel en skeurbuiksaal meer as ’n nuwe binnelandse oorlog. [3]
Die predikant François Valentyn, wie se latere beskrywing van die Kaap op regeringskaarte en dokumente sowel as persoonlike waarneming sou steun, het die Kaap in 1685, 1695, 1705 en 1714 aangedoen. Sy besoeke plaas ’n buite-kerklike waarnemer in Tafelbaai in dieselfde jaar wat Kalden die Kaapse kansel geneem het en die elfskepe-vloot die hospitaal gevul het. Gewone Europese verkeer het dus nog nie slegs Indiëvaarders en slaweskepe ingesluit nie, maar ook manne wat die nedersetting in die wyer Nederlandse Indiese letterkunde van die volgende generasie sou inskryf. [3]
Goewerneur Simon van der Stel het nog amp beklee. Voor 1692 het hy die agting van byna elke Europeër in Suid-Afrika geniet behalwe die Franse immigrante, maar omstreeks daardie datum het ’n ander gevoel stadig begin ontwikkel. Hy was nou ’n teleurgestelde man: sy vroeëre droom van ’n suiwer Nederlandse nedersetting is verydel; die liefde vir rykdom het by hom toegeneem; en Constantia, reeds verfraai met wingerde en laane van jong eike, het jaar vir jaar meer van sy aandag geëis. ’n Vergelyking van die rekords van die eerste twaalf jaar van sy administrasie met dié van die laaste sewe toon entoesiastiese taal wat plek maak vir koue amptelike uitdrukkings. Tog was daar geen openlike klagtes nie, en vir vreemdelinge wat nie onder die oppervlak kon sien nie, het alles glad gelyk te werk. Die Here Sewentien het voortgegaan om ’n hoë mening van hom te hê; hulle het hom die rang van buitengewone raadslid van Nederlands-Indië in 1692 verleen, en wanneer hy in 1696 om verlof sou vra om te bedank, sou hulle sy oudste seun as opvolger noem. Die kalenderjaar 1695 het nog onder sy regering geloop: Franse skrik en vryeiendomstoekenning, aardbewing en straat, vloot en bevestiging, en ’n Here Sewentien-bevel oor boerdery wat plaaslike amptenare nog nie uitgevoer het nie. [3]