Boer History1695 aan die Kaap die Goeie Hoop: Keizersgracht, die eerste aardbewing, Kalden en die skeurbuikvloot
Eerste aangetekende aardbewing — 4 September 1695
Op die oggend van die 4de September 1695 is die eerste aangetekende aardbewingskok aan die Kaap gevoel. Die weer was volkome kalm en helder toe skielik ’n geraas soos ’n donderslag gehoor is, en ’n bewing van die aarde gevoel is asof iets onder die fondamente van die geboue rol. Binne ’n paar sekondes het dit opgehou en is dit nie herhaal nie. Geen skade is deur die skok aangerig nie. [3]
Die gebeurtenis het die nedersetting se geheue as ’n natuurlike feit eerder as ’n ramp binnegegaan. Huise en die kasteel het bly staan; geen latere naskok van dieselfde dag word in die tydgenootlike verslag genoem nie. Die kalm, helder weer het die donderslag-agtige geruis en die kort rol onder die fondamente des te meer opvallend gemaak vir vrye en Kompanjie-huishoudings, dog die materiële uitkoms was eenvoudig dat die Kaap nou ’n gedateerde eerste inskrywing in sy seismiese rekord gehad het. [3]
’n Tweede ligte bewing sou op die middag van die 11de Januarie 1696 in die dorp gevoel word, sonder bygaande geraas. Daardie latere skok behoort tot die volgende kalenderjaar; vir 1695 is die vaste feit die September-oggendskok—kort, sonder skade, en die vroegste aardbewing wat in die Kaap se amptelike verhaal opgeteken is. Dit staan langs straatuitleg, kerklike bevestiging en vlootsiekte as een van die jaar se konkrete merke op Tafelvallei-lewe. [3]
Keizersgracht uitgelê — Oktober 1695
In Oktober 1695 is die Keizersgracht, die huidige Darlingstraat, uitgelê tussen die Heerengracht, nou Adderleystraat, en die agterkant van die kasteel. Die pad na die binneland het in daardie tyd nog tussen die kasteel en die strand van die baai geloop. Die nuwe straat het ’n formele lyn deur die groeiende dorpsblok agter die vesting gesny en die vernaamste handelsdeurgang aan die kasteel se agterkant gekoppel, eerder as om alle swaar verkeer slegs op die strandpad te laat. [3]
Dorpsverbetering in hierdie jare was stapsgewys en gedeeld. Die plantkundige Oldenland, superintendent van die Kompanjie se tuin en landmeter, het in Januarie 1693 die bykomende aanstelling as dorpsingenieur ontvang met ’n jaarlikse salaris wat deels deur die burgerraad betaal is; hy sou vier jaar na daardie aanstelling sterf. Die Oktober 1695-uitleg van die Keizersgracht het binne daardie ingenieursraamwerk geval: opmeting en burgerbydrae het reeds bepaal hoe strate bygevoeg is soos vryeiendom en Kompanjie-persele tussen tuin, kasteel en baai digter geword het. [3]
Twee jaar later, in Oktober 1697, sou werk begin om die grond tussen die nuwe straat en die strand te gelyk te maak—die ruimte sedertdien die groot parade genoem—wat voorheen deur diep slote en knolle deursny is. Kompanjie-slawe en burgerarbeid sou daardie gelykmaking in 1699 voltooi. Vir 1695 was die bereikte feit die straat self: Keizersgracht getrek van die Heerengracht tot by die kasteel se rug, ’n blywende merk op Tafelvallei se straatplan terwyl die strandpad nog die binnelandse verkeer verby die vestingfront gedra het. [3]
November-vloot en skeurbuik — 11 November 1695
Op die 11de November 1695 het ’n vloot van elf skepe uit die Nederlande aangekom met seshonderd agt-en-sewentig man wat nie kon loop nie, van wie sommige so ver heen was dat hulle gesterf het terwyl hulle na die hospitaal vervoer is. Baie ander was siek maar kon nog rondbeweeg. Tweehonderd agt-en-twintig het op die reis omgekom. Die landing het, op groter skaal, die skeurbuikpatroon herhaal wat reeds in die Bantam-, Goude Buys- en Schoondyk-rampe van 1693 en in die aankoms van die Pampus in Desember 1694 gesien is. [3]
Verbeterde skeepsbou het baie Europa–Kaap-reise teen die einde van die eeu na ongeveer negentig dae verkort, dog skeurbuik het steeds verskriklike verwoesting onder seemanne aangerig. ’n Hospitaal vir vyfhonderd pasiënte sonder opeenhoping, of sewehonderd-en-vyftig in noodgeval—sy fondament in Desember 1694 begin dog eers in Julie 1697 behoorlik aangepak—is as niks te groot vir sulke vlote geag nie. Die November 1695-aankoms het getoon waarom: honderde wat nie kon loop nie, sterftes op die draagbare tussen skip en saal, en meer as tweehonderd reeds op see begrawe voordat Tafelbaai oopgegaan het. [3]
Vir vrye huishoudings en Kompanjie-dienaars was die November-vloot sowel ’n arbeids- as ’n volksgesondheidskok. Siek seemanne het die ou strandhospitaal en watter ander kwartiere ook al beskikbaar was gevul; begrafnis en verpleging het op ’n nedersetting geval wie se gewone sterkte in honderde, nie duisende, gemeet is nie. Teen die agtjaar-gemiddelde van ongeveer vier-en-vyftig skepe per jaar in Tafelbaai in 1692–1699 was ’n elfskip-eskader met seshonderd agt-en-sewentig man wat nie kon loop nie ’n uiterste dog nie geïsoleerde uitdrukking van die Kaap se rol as hospitaalwal op die Indië-roete. [3]
Petrus Kalden bevestig; Van Loon keer na Europa terug — 4 Desember 1695
Kerklike bemanning aan die Kaap was dun sedert die oordrag van gevestigde predikante en die afhanklikheid van skeepspredikers. Op die 22ste September 1694 is ds. Hercules van Loon, prediker van die Nederland, aangehou en voorlopig as predikant van die Kaap aangestel. Die Here Sewentien het egter ds. Petrus Kalden uitgestuur, wat op die 4de Desember 1695 bevestig is. Van Loon is verplig om na Europa terug te keer. Hy het onwillig vertrek en met die goeie wense van die gemeente. [3]
Die Desember-bevestiging het ’n kort voorlopige tussentyd afgesluit eerder as ’n betwiste plaaslike verkiesing van ’n herder. Die genomineerde van die Vergadering van Sewentien het die Kaapse kansel oorgeneem; die skeepsprediker wat dit sowat vyftien maande gehou het, is huis toe met die gemeente se welwillendheid dog sonder ’n permanente pos. Openbare erediens, doopdissipline en die gewone ritme van ’n Gereformeerde gemeente in Tafelvallei het dus in die laaste maand van die jaar van ’n aangehoude prediker na ’n deur die Here Sewentien gestuurde predikant oorgegaan. [3]
Vir vrye en Kompanjie-huishoudings het die verandering saak gemaak omdat kerklike voorsiening onder die gewone behoeftes van die buitepos gerangskik is, saam met hospitaalkapasiteit en straatwerke. Dat Van Loon se voorlopige diens eers geëindig het toe Kalden bevestig kon word, toon hoe ver die Kaap nog van die Here Sewentien se verskeping van predikante afhanklik was. Die gemeente se spyt oor Van Loon se vertrek en sy aanvaarding van Kalden se bevestiging het 1695 vasgelê as die jaar waarin die voorlopige pastoraat plek gemaak het vir die aangestelde predikant van die Sewentien. [3]
Here Sewentien beveel die einde van Kompanjie-boerdery en veehandel — 1695
In 1695 het die Here Sewentien opdrag gegee dat boerdery en veehandel so gou moontlik deur die Kaapse regering gestaak moet word. Hulle was geneë om tenders te vra om die garnisoen en vlote van bees- en skaapvleis te voorsien, en om die koloniste toe te laat om vee by die Khoikhoi te koop en dit vet te maak vir verkoop aan die kontrakteurs. Geen stappe om hierdie opdragte uit te voer is geneem tot etlike jare later nie. [3]
Die bevel het ’n praktyk so oud soos die verversingstasie self getref. Vir dekades het die Kompanjie tuine, graanlande en veeruil in eie naam bedryf om skepe en die plaaslike inrigting te voed. Die Sewentien se 1695-lyn het eerder na kontrakteursvoorsiening en oop koloniale aankoop by Khoikhoi-kuddes gewys, met die regering wat uit direkte boerdery en veehandel moes tree. Uitvoering sou wag; die beleidsrigting was egter reeds in die jaar se depêches geskryf. [3]
Latere maatreëls—Simon van der Stel se streng 1697-plakkaat teen burger–Khoikhoi-veeruil, die Here Sewentien se nietigverklaring van daardie plakkaat, en die opening van die handel met Henning Huising se vleiskontrak in 1699–1700—behoort tot daaropvolgende jare. Vir 1695 is die aangetekende feit die Here Sewentien se opdrag self: boerdery en veehandel deur die Kaapse regering so gou moontlik te staak, tenders en koloniale vetmaak om Kompanjie-kuddes in die beoogde stelsel te vervang, en geen onmiddellike plaaslike uitvoering van daardie program nie. [3]
Skeepvaart-, dorps- en nedersettingskonteks — 1695
Gedurende die agt jaar 1692–1699 het vierhonderd vyf-en-dertig skepe in Tafelbaai ingeloop, of gemiddeld vier-en-vyftig per jaar. Daarvan het tweehonderd drie-en-negentig aan die Kompanjie behoort, eenhonderd dertien was Engels, negentien Deens en tien Frans. Nederlandse Oos-Indiëvaarders aan die einde van die eeu het gemiddeld ongeveer eenhonderd-en-sewentig man gehad; Engelse besoekers was as reël kleiner en het gemiddeld nie meer as eenhonderd gedra nie. Baie Engelse vaartuie was in die slawehandel tussen die Wes-Indië en Madagaskar betrokke; ander was private handelaars of interlopers, of het aan die nuwe Engelse Oos-Indiese Kompanjie behoort; ’n paar was oorlogskepe op konvooi. Die ou Engelse Oos-Indiese Kompanjie se skepe het gewoonlik Tafelbaai verbygevaar, aangesien hulle ’n eie verversingstasie by Sint Helena gehad het. [3]
Inkomste in die laaste jare van die sewentiende eeu het nog hoofsaaklik uit voorregte om wyn en spiritus te verkoop gekom—ongeveer £2 200 per jaar—met ander bronne ongeveer £800 meer en gemiddelde wins op goedere ongeveer £2 000. Uitgawe in die Kompanjie se rekeninge het ongeveer £12 000 per jaar beloop, insluitend grofweg £4 000 in skeepsvoorrade en post nie billik teen die Kaap alleen te laste gelê nie, sodat ’n growwe balans van sowat £5 000 inkomste teen £8 000 uitgawe die buitepos se boeke omraam het. Personeelkontinuïteit na 1694 het Johan Blesius as onafhanklike fiskaal gelaat; die sekunde se stoel sou eers in April 1697 deur Samuel Elsevier gevul word na Andries de Man se dood. [3]
Binnelandse en agrariese werk het langs dorps- en vlootdruk voortgegaan. Pogings om olywe te produseer het steeds misluk; hopkultuur het onder proef gebly; jong eike is ywerig in verskillende dele van die Kaapse skiereiland geplant. Wilde diere het in 1694 vee en mense doodgemaak; die premie vir die doodmaak van ’n leeu op die Kaapse skiereiland het op £5 4s. 2d. gestaan. Goringhaiqua- en Gorachouqua-stamme is as volkome verarm beskryf, en sou eers in 1696 Kompanjie-vee op aandele ontvang om te versorg. Die Chainouqua-twis tussen Klaas en Koopman, versag deur Klaas se vrylating in 1694, sou eers in Februarie 1697 sy volgende groot aangetekende versoeningspoging sien. Vir 1695 was die nedersetting se gesig dus straat en kansel en skeurbuiksaal eerder as ’n nuwe binnelandse oorlog. [3]
Goewerneur Simon van der Stel het nog amp beklee. Die Here Sewentien het steeds ’n hoë dunk van hom gehad; hulle het in 1692 die rang van buitengewone raadslid van Nederlands-Indië aan hom verleen, en wanneer hy in 1696 verlof sou vra om te bedank, sou hulle sy oudste seun as opvolger noem. Tydgenote het reeds opgemerk dat Constantia en private rykdom meer van sy aandag in beslag geneem het as in die eerste twaalf jaar van sy bestuur, al het openlike klagtes nog nie die oppervlak deurbreek nie. Die kalenderjaar 1695 het nog onder sy regering geloop: aardbewing en straat, vloot en bevestiging, en ’n bevel van die Here Sewentien oor boerdery wat plaaslike beamptes nog nie uitgevoer het nie. [3]
Sluiting van 1695 aan die Kaap
Teen die einde van 1695 het die Kaap sy eerste aardbewing op die kalm oggend van 4 September aangeteken, die Keizersgracht van die Heerengracht tot by die agterkant van die kasteel in Oktober uitgelê, op 11 November ’n elfskip-Nederlandse vloot ontvang met seshonderd agt-en-sewentig man wat nie kon loop nie en tweehonderd agt-en-twintig dood op die reis, en op 4 Desember ds. Petrus Kalden bevestig terwyl Hercules van Loon met die gemeente se goeie wense na Europa teruggekeer het. In dieselfde jaar het die Here Sewentien beveel dat boerdery en veehandel deur die Kaapse regering so gou moontlik gestaak moet word ten gunste van kontrakteursvoorsiening en koloniale aankoop by Khoikhoi-kuddes—’n opdrag wat nog nie plaaslik uitgevoer is nie. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar wat Tafelvallei se straatplan en kansel gemerk het, die nedersetting weer as hospitaalwal vir Oos-Indiëvaarders gemeet het, en ’n langtermyn-verandering in die Kompanjie se agrariese beleid geskryf het sonder om daaglikse veepraktyk op die grond al te herskryf. [3]