Boer History1903 in Suid-Afrika: Sargant se onderwysers, die oorlog se druk, en Cd. 1789
Julie 1903: 475 oorsese onderwysers van 1306
Vrede tussen Brittanje en die twee Boererepublieke — die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat — is op die 31ste Mei 1902 te Vereeniging geteken. Brittanje het al die Kaapkolonie en Natal gehou. Die twee republieke was weg. In hulle plek het die Transvaal en die Oranjerivierkolonie gestaan, onder Milner as hoë kommissaris. Die kampe waarin Boerfamilies sedert 1900 ingebring is, is van Junie 1902 opgebreek. Wat in 1903 op die spel was, was nie meer of Louis Botha, De Wet en De la Rey vrede sou maak nie. Dit was of die onderwysmasjien wat in daardie kampe gebou is nog die kinders sou hou sodra die tente af was, en of die oorsese onderwysers op die rol nog in honderde teen ’n personeel van meer as duisend getel sou word. [6]
Die man op wie se skouers daardie masjien gerus het, was E. B. Sargant, direkteur van onderwys vir die nuwe kolonies. Milner het hom in 1900 uitgenooi terwyl Sargant in Kanada en Nieu-Brunswyk gereis het om koloniale skoolstelsels te bekyk. Hy het op die 6de November 1900 uit Quebec in Kaapstad aan wal gestap. Hy het getwyfel of sy vermoëns vir so ’n groot administrasie toereikend was. Teen die einde van Januarie 1901 was hy terug in Kaapstad, ontmoedig, en in twyfel of kampskole hoegenaamd gewaag kon word. Die gevangenesskool te Groenpunt het hom toe verras met die leergierigheid van die jong burgers. Op Saterdag die 2de Februarie 1901 het hy Norvalspont met Mills bereik, waar kaptein Du Plat Taylor gretig was vir ’n skool. Hy het veertien dae as hoof gebly en die hoër klasse onderrig. Van die spreekwoordelike vuilheid van die Boer het hy geen spoor gevind nie; die kinders, veral dié wat op plase grootgeword het, was onderdanig en goedgemanierd, en die meeste netjies gekleed. Dit was die man wie se Julie-telling hierdie jaar opgeteken het. [6]
Voor die tekening van vrede was daar 200 onderwysers uit Engeland en Skotland in diens. Gedurende Maart 1902 het nog 50 Engelse onderwysers aangekom, en gedurende April ’n verdere 50. In Junie 1902 het nog 40 onderwysers uit Kanada en 20 uit Nieu-Seeland geland, en in Augustus ’n verdere 40 uit Australië. Die Education Gazette for the Transvaal and Orange River Colony van die 1ste Julie 1902 het die name van 1046 onderwysers in Transvaalse, Vrystaatse en Natalse kampe gegee. Teen die einde van Mei 1902 het die onderwyspersoneel in die twee kolonies tot omtrent 1000 gestyg, van 54 in 8 Transvaalse kampe en 47 in die Vrystaat aan die einde van Mei 1901. Skoolgaande kinders het gegroei van 1293 in Transvaalse en 1370 in Vrystaatse kampe op die 30ste April 1901 tot 17213 in Transvaalse en 12066 in Vrystaatse kampe op die 31ste Mei 1902. Dit was die rol soos die kampe opgebreek het. [6]
In Julie 1903 was daar in diens nie minder nie as 475 oorsese onderwysers uit ’n totaal van 1306 in diens geneem. Meer oorsese personeel het met verloop van tyd ná die Australiese 40 van Augustus 1902 gekom. Die Gazette se 1046 name van die 1ste Julie 1902 het dus, in twaalf maande, met 260 op die totale rol gegroei, en die oorsese aandeel het meer as ’n derde van die geheel geword. 475 van oorsees teen 831 ander: dit was die telling wat hierdie Julie van die masjien gemaak het wat Sargant van Groenpunt en Norvalspont gebou het. Die oorblywende poste was die gevestigde onderwysers wat nie uitgeskakel is nie, die jongeres wat na die normaalskole gestuur is, en dié wat die kinders van die tente na die plase en die klein dorpe gevolg het. Die syfers het saakgemaak omdat hulle, ’n volle jaar ná Vereeniging, gemeet het hoeveel van die ingevoerde personeel nog gestaan het sodra die kampe as was. [6]
Hy het kursusse vir onderwysers in diens en gereelde konferensies probeer, sodat menings oor belangrike sake gelug en eenvormigheid van metode en organisasie bereik kon word. Omtrent 100 onderwysers, meestal uit Bloemfontein, het ’n vakansiekursus daar bygewoon, ’n reünie van onderwysers, waarby hy self teenwoordig was en hulle as voorlopers van vrede verwelkom het. Vir die inspekteurs in die Transvaalse distrik het hy, van die 13de Augustus 1901 tot die 18de Maart 1902, nie minder as 6 konferensies te Pretoria gereël nie; hy het ook afsonderlike konferensies vir die Vrystaatse inspekteurs belê, en 2 algemene kongresse vir beide Transvaalse en Vrystaatse inspekteurs op die 18de en 19de Desember 1901 te Bloemfontein en op die 2de tot die 4de April 1902 te Johannesburg. In Julie 1902 het hy ’n veel omvangryker onderwyserskongres te Johannesburg gereël, bygewoon deur sowat 750 onderwysers. Daardie kongres, en die Gazette van die 1ste Julie, het as die laaste groot kampmonstering van die personeel gestaan. Die Julie-telling van hierdie jaar was die monstering ná die tente af was. [6]
Een van sy vernaamste oogmerke was om die dienste te verseker van manne wat die jong geslag Nederlandse Afrikaner tot Engelse denkwyses en spraak, en Engelse idees van waarheidsliewendheid en lojaliteit, sou wen. Milner het dié siening getref as iemand wat die taak nie bloot as onderwyskenner nader nie, maar met merkwaardige begrip van die sosiale en politieke toestande, en het die kampe ’n ongeëwenaarde geleentheid genoem om kinders te onderrig en hulle onder invloede te bring wat toekomstige rasseharmonie sou bevorder. In die Laerhuis het Humphreys-Owen gevra of die staatsekretaris kennis dra van die kennisgewing dat onderrig in die kampe deur Engels moes geskied, ofskoon die kinders skaars ’n woord daarvan ken, en het na Wallis gewys, waar ná geslagte van mislukking met ’n vreemde voertaal die moedertaal eindelik met welslae gebruik is; hy het gevra of Sargant nie genader moes word om instruksies uit te vaardig dat Hollands voortaan vir Hollands-sprekende kinders gebruik word nie. Chamberlain het geantwoord dat hy Sargant se instruksies ken, dat die analogie tussen die Transvaal en Wallis nie korrek was nie, dat baie Boerekinders ewe min Hollands as Engels verstaan en slegs die Taal praat, en dat baie ouers onderrig in Engels verkies as die taal wat die meeste tot die stoflike voordeel van hulle kinders sou strek. Op die 6de Desember kon Sargant berig van omtrent 2000 aansoeke vir 100 vakatures, en het verlof gevra om nog honderd uit te soek, aangesien omtrent 300 onderwysers in die volgende ses maande nodig sou wees. Daardie werwing, in Engeland en Skotland begin, is wat die oorsese 475 van hierdie Julie gevul het. [6]
Engelse voertaal, besoldiging, en die omsendbriewe nog van krag
Engels was verreweg die vernaamste vak in al die kampe, en daaraan is verreweg die meeste aandag en tyd bestee. Op die inspekteurskonferensie van die 18de Maart 1902 is genotuleer dat al die inspekteurs die kinders primêr volgens hulle kennis van Engels geklassifiseer het; die direkteur het dit goedgekeur, en wou ’n eksamen van vaardigheid in Engels in die eerste plek, en in ander vakke in die tweede, in die daaropvolgende kwartaal hê. Op die vyfde inspekteurskonferensie in die Transvaal, in Februarie, het hy mondelinge werk sterk beklemtoon, die onderwyser en die swartbord eerder as die boek, en volop prente om die kinders Engels te laat praat. Godsdiens kon deur Hollands as voertaal gegee word — ’n belofte waarmee hy dié gepaaier het wat onmiskenbare misnoeë oor die beleid getoon het — en hy het ’n opregte ywer om Engels te bekom opgemerk, selfs by dié Boere wat op afgeleë plase woon. Suid-Afrikaanse geskiedenis moes ongedoseer gelaat word: aardrykskundelesers was beter as geskiedkundiges omdat hulle politieke vrae vermy het. Rekenkunde, skryf, lees, Engels, Bybelles, sang en liggaamsoefeninge was die vakke wat die rooster gevul het. Daardie staande bevel — Engels eerste, Hollands vir die kategismus, geen Suid-Afrikaanse geskiedenis — was wat die plaas- en dorpskole van 1903 geërf het toe die tente afgekom het. [6]
Besoldiging het dieselfde verhaal van ingevoerde en gevestigde personeel vertel. Aan die begin het onderwysers slegs 4 tot 6 pond met rantsoene en huisvesting, of 9 pond daarsonder, per maand ontvang; hoofde 10 tot 15 pond — in enkele gevalle slegs 7 pond 10 sjielings — met rantsoene en huisvesting, of 15 daarsonder. ’n Gekwalifiseerde onderwyser uit die kamp of die dorp is gewoonlik as hoof teen ’n geringe loon benoem om die beuselagtige aanvoorwerk te doen; as dit klaar was, is hy tot assistent verlaag om plek te maak vir gekwalifiseerde onderwysers uit Engeland of elders, wat dan skielik 25 tot 30 pond plus rantsoene per maand ontvang het. J. E. Davies van die Johannesburgse kampskool het 25 pond gehad; Hannion van Nylstroom 200 pond per jaar; Humbly is van die 15de November 1901 as hoof van Howick aangestel teen 20 pond per maand; twee Kanadese onderwysers, Mullin en dr. Bridges, as hoofde van die Pretoriase Normaalskool en die Hoërskool vir Seuns, sou 700 pond per jaar hê. Drie dinge het van die begin af die gehalte benadeel: die vinnige aangroei van getalle, sodat aanvraag die aanbod ver oortref het; die reël dat die voertaal Engels moes wees; en die feit dat die meerderheid onderwysers nie professioneel opgelei was nie en gewoonlik akademiese opleiding ontbeer het. Kennis van Engels, gespreek en geskryf, is as die maatstaf van ’n onderwyser se bekwaamheid geneem. Daardie skale en daardie maatstaf het nog oor die personeel gesit wat hierdie jaar se Julie op 1306 getel het. [6]
Om wrywing tussen die ingevoerde en die gevestigde onderwysers te besweer, het Sargant hom aan albei persoonlik per omsendbrief gerig. Die gevestigde kamponderwysers is gevra om die nuwelinge hartlik te ontvang, hulle op hulle gemak te laat voel, en hulle in te lig oor die vernaamste vereistes van onderrig in die kampe; hulle moes hulle na die tente neem van dié onder hulle landgenote van wie hulle alles kon leer wat waardig en godsdienstig in die lewens van die Afrikanerboere is; hulle moes soveel van die spraak van die mense aanleer as wat die harte sou ontsluit van dié by wie hulle hulle lot ingewerp het; en hulle moes kleinlike jaloesie vermy en sy aan sy aanhou onderrig met ’n enkele oog op die vordering in kennis van die kinders wat aan hulle gesamentlike sorg toevertrou is. Ervare en bekwame onderwysers sou nie hulle poste verloor nie; die onbevoegdes en die jongeres sou noodwendig uitgeskakel word, en die jongeres sou dan die kans hê op beter opleiding by die normaalskole. [6]
Aan die nuwelinge het hy samewerking met die Hollandse onderwysers gevra op die enigste terrein waar die twee rasse op gemeenskaplike en vriendskaplike voet kon saamwerk — die skool — aangesien die onderrig nie-polities van aard gemaak is. Hulle moes iets van die Taal aanleer, daardie uitdrukkingsvolle taal van die Nederlandse Afrikanerbevolking. Hulle sou by die kinders bekoorlikheid van maniere en volgsaamheid, volharding en ywer om te leer, vind. Hulle moes alle gewone vakke deur Engels onderrig, omdat die Hollanders erken dat die stoflike vordering van die kinders in hierdie kolonies saamhang met ’n toereikende kennis van die Engelse tong. Waar hulle skynbare stommiteit en ’n diepte van onkunde sou vind waaraan hulle nie gewoond is nie, moes hulle onthou dat die moeilikhede van begrip in ’n vreemde taal baie groot is. Daardie omsendbriewe, aan die tente geskryf, was die staande instruksies van die personeel wat nog onderrig het toe hierdie jaar oopgegaan het — die 475 van oorsees en die 831 ander, nie meer in markiese nie maar in die plaasskole en die klein dorpe. [6]
Plaasskole en dorpskole ná die kampe
Die poging om die Boerekinders in die konsentrasiekampe te verengels, kon opsluit nie vrug dra nie: daarvoor was die tyd te kort en die mense ná die ondervinding van die kampe te verbitterd om die pro-Britse propaganda as soetkoek te verorber. Met die opbreek van die kampe van Junie 1902 het die Britse ideale in dié verband in newels opgegaan. Aanvanklik het die owerhede nog die gedagte gekoester om die kampskole bloeiend aan die gang te hou deur kinders in kamplosieshuise te huisves terwyl ouers die plase weer opbou, maar die gedagte het geen byval by die ouers gevind nie; dié wat die beste kon oordeel, het gemeen dat die moeders nooit hierin sou toestem nie. Die getalle kinders in kampskole het gedaal van 29279 in Mei tot 14438 in Augustus en uiteindelik tot 1816 in Desember 1902, toe die laaste kampskole gesluit is. Hierdie jaar het dus op plaas en dorp oopgegaan, nie op tent en markies nie. Wat op daardie opening op die spel was, was of die skool die Boer na die herboude opstal sou volg, of of die ingevoerde personeel in die klein dorpe sou saamtrek en die plase agterlaat. [6]
Sargant het sy kamponderwysers aangeraai om na die plaasskole te gaan, maar die groot meerderheid het verkies om onderwys aan dorpskole te gee, en die anglisasiedrome van Sargant en Milner moes dus noodwendig tot niet gaan. Die Britse konsentrasiekampskole het die doel waarmee hulle ingestel is, naamlik om die Boerekind te verengels, volkome gemis. In soverre het hulle ten goede meegewerk dat baie kinders konstruktief besig gehou is, terwyl hulle andersins relatief ledig sou gebly het. ’n Elementêre kennis van basiese vakke soos skryf, lees, rekenkunde, en selfs van ander vakke soos aardrykskunde en gesondheidsleer, is aan die kinders bygebring. ’n Invloed van blywende betekenis het hierdie skole nie uitgeoefen nie en kon dit nie uitoefen nie, omdat hulle op die langste maar slegs ’n jaar gefunksioneer het. Wat 1903 gehou het, was daardie nasleep: die plaasskool wat die herboude opstal volg, die dorpskool wat die meerderheid van die kamponderwysers neem, en die oorsese 475 nog op die groter rol van 1306, nie meer teen 29279 kampkinders getel nie maar teen watter kinders die plase en die klein dorpe ook al sou stuur. [6]
Die skool moes die Boer na die plaas volg, en die kamponderwyser wat in diens wou bly, moes ook sy skrede derwaarts wend of in die klein dorpe onderwys gee. Daardie sin, geskryf van die opbreek van die kampe, was die sin waaronder hierdie jaar werklik geloop het. Die tente van Irene, waar Sargant self die eerste groep uit Kaapstad ontmoet en gehuisves het, en vanwaar mnr. Munro 6 Skotse dames na Belfast geneem het terwyl 6 Engelse dames agtergebly het, was nie meer ’n skool nie. Die eerste groep het op die 5de Januarie 1902 in Kaapstad geland, afgehaal deur W. A. Russell en dr. W. A. Macfadyen; 10 bestem vir die Vrystaat het in Bloemfontein agtergebly; 12 onder mej. Firks, hoof van die Bloemfonteinse Normaalskool, het na die Transvaal vertrek. Die tweede groep van 28 het teen middel Januarie aan wal gestap; 12 het in Bloemfontein gebly, 16 het na Irene vertrek. Die derde en vierde groepe, 25 elk, het op die 4de en die 10de Februarie met die Briton en die Avondale Castle voet aan wal gesit. Daardie skepe en daardie name was nou die geheue van ’n personeel wat hierdie Julie nog 475 van oorsees getel het, nie meer onderrigend in die tente waarheen Sargant hulle geneem het nie, maar in die dorpe wat hulle verkies het en op die plase wat ’n minderheid aanvaar het. [6]
Banke was selfs in die kampe nooit eenvormig nie: op die sesde Transvaalse inspekteurskonferensie op dieselfde 18de Maart 1902 het mnr. Bangley gesê dat een van die skrynwerkers by Potchefstroomkamp ’n modelskooldesk gemaak het om 7 of 8 kinders te sit, die sitplek en desk alles uit een stuk; mnr. White het beswaar gemaak teen ’n desk en sitplek uit een stuk, en die ander inspekteurs was van dieselfde mening. Op die plase het die kinders daagliks gekom met min by hulle, en skoolbanke was heeltemal onverkrygbaar. Die Hollandse privaatskooltjie te Norvalspont het binne minder as twee maande weens gebrek aan steun doodgegaan, ofskoon Sargant nie eers die kommandant se voorstel gesteun het dat dit drasties onderdruk moes word nie, en later beweer het dat hy nie die ouers regstreeks beïnvloed het om hulle kinders na die regeringsskool te stuur nie. Wat die plase van hierdie jaar ontvang het, was dus nie ’n eenvormige desk vir 7 of 8 nie, nóg ’n oorlewende Hollandse skooltjie langs die regeringstent, maar die onderwyser wat die dorp of die plaas gekies het, die Engelse voertaal, en die kinders wie se moeders geweier het om hulle in kamplosieshuise te laat terwyl die opstalle uit as opgerig is. [6]
Die oorlog se druk: Kestell, MacDonald, Penning, en die res
Hierdie jaar was ook ’n jaar van druk. Te Amsterdam en Pretoria het J. D. Kestell Met de Boeren-Commando’s. Mijne Ervaringen als Veldprediker uitgegee; te Londen het hy dieselfde jaar Through Shot and Flame. The Adventures and Experiences of J. D. Kestell, Chaplain to President Steyn and General Christiaan de Wet uitgegee. Kestell het met Steyn en De Wet deur die laaste jare van die oorlog gery. Die veldprediker het dus in Nederlands en in Engels, in die eerste volle jaar ná Vereeniging, gesit wat hy by die kommando’s gesien het. Die twee boeke het saakgemaak omdat hulle nie ’n Londense amptelike geskiedenis was nie, maar ’n veldprediker se rekenskap, uitgegee terwyl die mense nog die plase herbou het en terwyl Sargant se oorsese personeel nog op die Julie-rol getel is. [6]
Te Londen het Ramsay MacDonald What I saw in South Africa, September and October 1902 uitgegee, die besoek van die twee maande ná die vrede, nou ’n Londense boek van 1903. MacDonald het ná Vereeniging uitgekom om die land self te sien; die boek was die gedrukte vorm van daardie besoek. Te Rotterdam het L. Penning De Oorlog in Zuid-Afrika uitgegee. Te Amsterdam het O. T. de Villiers Met De Wet en Steyn in het Veld uitgegee. Die veld, die veldprediker, die besoeker van September en Oktober, en De Wet en Steyn in die veld: dit was die titels wat hierdie jaar op die tafel langs die plaasskool gesit het. [6]
Te Boston het kol. J. T. F. Blake A West Pointer with the Boers uitgegee. Te Edinburgh het J. Brebner Memoirs uitgegee. Te Londen het kapt. F. S. Brereton One of the Fighting Scouts uitgegee. Te Londen het kapt. S. E. St. Leger War Sketches in Colour uitgegee. Te Amsterdam het Johanna van Helsdingen Vrouwenleed. Persoonlijke Ondervindingen in den Boerenoorlog uitgegee — vroueleed, persoonlike ondervindings in die Boereoorlog. Die West Point-kolonel, die Edinburghse memoirs, die vegtende verkenners, die gekleurde sketse, en die vroueleed: dit was die ander Londense, Bostonse, Edinburghse en Amsterdamse titels van die jaar, uitgegee terwyl die laaste kampskole van Desember al gesluit was en terwyl Sargant se oorsese 475 op die Julie-rol getel is. [6]
Vroeëre oorlogsboeke het nog op dieselfde rakke gestaan. De Wet se De Strijd tusschen Boer en Brit van Amsterdam 1902 en Three Years War (October 1899 — June 1902) van Westminster 1902 het die drie jaar genoem. Emily Hobhouse se The Brunt of the War and where it Fell van Londen 1902, haar Onthullingen uit de Vrouwenkampen in Zuid-Afrika van Rotterdam 1901, en haar verslag van ’n besoek aan die kampe van vroue en kinders in die Kaap- en Oranjerivierkolonies, het nog die kampe genoem waaruit die mense nou huis toe gegaan het. B. J. Viljoen se Mijne Herinneringen uit den Anglo-Boeren-Oorlog van Amsterdam 1902 en Wilhelmina Riem Vis se Tien Maanden in een Vrouwenkamp van Rotterdam 1902 het nog die tien maande in ’n vrouekamp genoem. Hierdie jaar se druk het die tente nie heropen nie; dit het langs hulle die veldprediker, die September-besoeker, die vroueleed en die West Pointer gesit. [6]
George W. Stow se The Native Races of South Africa het ook in 1903 verskyn, ’n gedrukte rekenskap van die volke van die land wat later skrywers nog aangehaal het vir die vyf Khoikhoi-stamme van die skiereiland by die landing. Maurice se amptelike History of the War in South Africa, dele I tot IV, was te Londen oor 1901–1906 aan die verskyn. Die direkteur van onderwys se verslag, van November 1900 tot Februarie, was die stuk waaruit die Julie-telling van 475 oorsese van 1306 getrek is. Transvaalse blouboeke van 1902–1903 het in die gepubliseerde argivale lys gestaan. Die druk van hierdie jaar was dus nie slegs die veldprediker en die besoeker nie: dit was ook die amptelike geskiedenis wat nog uitgekom het, die direkteur se rol, die blouboeke van die twee nuwe kolonies, en Stow se etnografie op dieselfde rak. [4] [6]
Cd. 1789, die blouboeke, en die koerante wat nog verskyn het
Cd. 1789 van 1903 was die Report of His Majesty’s Commission appointed to inquire into the Military Preparation and other matters connected with the War in South Africa. ’n Command-paper was ’n genommerde parlementêre drukstuk: Cd. het beteken ’n stuk wat op bevel van die Kroon voorgelê is. Hierdie een het aan die einde van ’n lang rak command-papers gesit wat al die kampe, die afgebrande geboue en die onderhandelings genoem het. Cd. 524 van 1901 was die opgawe van geboue wat in elke maand van Junie 1900 tot Januarie 1901 afgebrand is, insluitend plaasgeboue, kothuise en krotte. Cd. 528 van Maart 1901 het stukke gedruk wat betrekking het op onderhandelings tussen kommandant-generaal Louis Botha en lord Kitchener. Cd. 546 van April 1901 het Botha se brief aan Kitchener gedateer die 13de Februarie 1901 gedruk. Cd. 582 van Junie 1901 was korrespondensie vir sover dit die vernietiging van eiendom geraak het. Cd. 608 het konsentrasiekampstatistiek vir Junie gegee; Cd. 694, Cd. 789 en Cd. 793 verdere opgawes van getalle in die vlugtelingkampe vir Julie, Augustus en September 1901. Cd. 819 van November 1901 en Cd. 853 van Desember was verslae oor die werking van die vlugtelingkampe in die Transvaal, die Oranjerivierkolonie, die Kaapkolonie en Natal. Cd. 893 van 1902 was die Dameskomitee se verslag oor die kampe in Natal, die Oranjerivierkolonie en die Transvaal. Cd. 902, Cd. 934, Cd. 936, Cd. 939, Cd. 942 en Cd. 1161 was verdere stukke en statistiek van die vlugtelingkampe deur 1902. Cd. 1329 van November 1902 was korrespondensie rakende die beroep van die Boerengeneraals op die beskaafde wêreld. Hierdie jaar se kommissiestuk het die tente nie hergetabuleer nie; dit het die militêre voorbereiding en ander sake verbonde aan die oorlog ondersoek wie se kampe daardie vroeëre stukke al getel het. Wat op Cd. 1789 op die spel was, was die imperiale rekenskap van hoe die oorlog voorberei is, uitgegee in die eerste volle jaar van die vrede. [6]
Cd. 800 van 1901 het The Laws and Customs of War by Land gedruk, geteken te Den Haag op die 29ste Julie 1899. Cd. 906 van Februarie 1902 was korrespondensie met die Nederlandse regering rakende die oorlog. Cd. 979 van 1902 het plaasgeboue in die Kaapkolonie en Natal opgegee wat deur die Boere vernietig is. Cd. 933 van Februarie 1902 was die brief van assistent-kommandant-generaal Tobias Smuts aan kommandant-generaal L. P. Botha. Daardie stukke, met Cd. 1789, was die gedrukte imperiale rekenskap waarop hierdie jaar nog gelees kon word: die Haagse reëls, die Nederlandse korrespondensie, die afgebrande plase van die Kaap en Natal, Smuts aan Botha, die damesverslag, die generaals se beroep van November, en nou die kommissie oor militêre voorbereiding. [6]
In Suid-Afrika het die koerante wat nog deur hierdie jaar verskyn het, De Kerkbode (later Die Kerkbode) vir 1902–1903 ingesluit, Land en Volk vir 1902–1903, The Natal Witness vir 1901–1903, en De Volksstem (later Die Volkstem) van 1902 tot 1904. Die Cape Times en die Cape Argus het deur 1900–1902 geloop; die South African News deur 1900–1902. In die buiteland het die Times deur 1900–1902 geloop, die Algemeen Handelsblad deur 1900–1902, die Nieuwe Rotterdamsche Courant deur 1901–1902, die Review of Reviews deur 1899–1902, en War against War in South Africa deur 1899–1902. Wat nog op die Kaapse en Natalse tafels in hierdie kalender uitgekom het, was dus die kerkblad, Land en Volk, die Natal Witness en Volksstem; die Londense en Rotterdamse oorlog-teen-oorlog-blaaie het hulle lopie met die vrede gesluit. [6]
Die Education Gazette for the Transvaal and Orange River Colony, Pretoria, die 1ste Julie 1902, het die genoemde amptelike periodiek van die skoolmasjien gebly, met die verslag van die waarnemende direkteur van onderwys van die 12de Julie 1901 en die direkteur se verslag van November 1900. Die Transvaal Government Gazette Extraordinary van Junie 1902 het die vredesmaand genoem. Kaapse Hansard het deur 1901–1902 geloop; Britse parlementêre debatte, vierde reeks, dele LXXXVII tot CVII, deur 1900–1902. Hierdie jaar se kommissiestuk, Cd. 1789, was die nuwe command-paper op daardie rak. Die Gazette van die 1ste Julie en die direkteur se rol was die skoolstukke waaruit die 475 van hierdie Julie gelees is. Die ondersoek na militêre voorbereiding, die blouboeke van die twee nuwe kolonies, en die kerk- en Volksstem-blaaie nog op die tafel: dit was die gedrukte rekord waarop 1903 gesluit het. [6]