Boer History1704 aan die Kaap die Goeie Hoop: Kalden se eerste kerkdiens, Van Loon se dood, Namakwa-vriendskap en dun wol
Eerste diens in die Tafelvallei-kerk — 6 Januarie 1704
Op die 6de van Januarie 1704 is die eerste diens gehou in die kerkgebou in Tafelvallei. Die prediker was ds. Petrus Kalden. Teen die einde van die vorige jaar was die gebou klaar behalwe die toring. Van die fabricek wat toe opgerig is, het die toring en eindmure later as deel van die sywande van die huidige kerk oorgebly. Vir die Kaapse gemeente het die Januarie-opening ’n lang interval afgesluit waarin Sondagaanbidding in ’n groot saal binne die Kasteel gehou is. [3] [9]
Die fondament van ’n kerk in Tafelvallei is eers in April 1678 gelê, waarna die werk gestaak het. Vir nog ’n kwart eeu het dienste in die Kasteel voortgegaan. Met verloop van tyd het die armesfondse tot ’n aansienlike bedrag opgeloop, en die kerkraad het ingestem om ’n som gelyk aan omtrent £2,200 sterling aan die oprigting van die gebou te bestee. Omdat die oorspronklike plan toe as te klein beskou is, is dit vergroot, en ’n nuwe hoeksteen is op die 28ste van Desember 1700 deur die goewerneur gelê. Drie jaar se bouwerk het mure en dak teen die einde van 1703 voltooi; die eerste openbare gebruik van daardie liggaam van die kerk het in die openingsdae van 1704 geval. [3]
Later is daardie fondament gereken onder die konstruktiewe merke van Wilhem Adriaan van der Stel se termyn—tesame met die Kompanjietuin met ’n klein museum en ’n herboude tuynhuys as gastehuis, ’n botaniese gids wat ’n eeu later nog geraadpleeg is, die nuwe tuin en lodges by Nuweland (Nieuwe Landen), boomplanting, en die benaming van die Land van Waveren—selfs terwyl dieselfde administrasie se private boerdery bitter vryburger-protest sou ontlok. Die Januarie-diens het dus ’n klipheiligdom geopen wat die goewerneur onder openbare werke kon tel, in dieselfde jare dat Vergelegen by Hottentots-Holland gerys het. [3] [9]
Die voltooide Kaapse kerk het Tafelvallei se institusionele voorsprong bo die landelike gemeentes gemerk eerder as ’n kolonie-wye bouprogram. Stellenbosch het ’n residensiële predikant gehad, ds. Hercules van Loon, sedert sy aankoms op die 11de van April 1700, ná byna nege jaar sonder ’n gevestigde leraar—die Kaapse predikant wat een maal in drie maande besoek het, ds. Pierre Simond by geleentheid uit Drakenstein, en die sieketrooster wat die oorblywende Sondae waargeneem het. Van Loon self was vroeër waarnemende predikant van die Kaap voordat die Seventien hom na die landelike gemeente aangewys het. Drakenstein het nog soms in ’n boer se voorkamer, soms in ’n skuur aanbid; ds. Hendrik Bek (Beck), in April 1702 geïnstalleer om Simond op te volg, het in Nederlands gepreek op las van die Seventien terwyl die sieketrooster Paul Roux Franse bediening voortgesit het. Kalden se Januarie-diens het dus ’n permanente Tafelvallei-heiligdom geopen terwyl die binnelandse parogies argitektonies voorlopig gebly het. [3] [8]
Daardie taalbevel het verhard sedert die direkteure se brief van die 20ste van September 1701, wat die Drakenstein-predikant verbied het om in Frans te preek en bepaal het dat skole geen onderrig moes gee bo wat nodig was vir die jeug om Nederlands te lees en skryf nie, “sodat die Franse taal met verloop van tyd mag uitsterf en as ’t ware uit die plek verban word.” Die Kaapse regering het geantwoord dat dit sou toesien dat Nederlands in kerk en skool gebruik word sodat Frans in onbruik sou verval—des te makliker omdat daar geen Franse skole was nie. In 1703 kon twee derdes van die Drakenstein-gemeente nog nie ’n Nederlandse preek volg nie. Die Franse gedenkskrif het gestel dat die gemeente uit meer as honderd volwassenes bestaan het, van wie nie meer as vyf-en-twintig genoeg Nederlands verstaan het om die sin van ’n preek te vat nie, tesame met ’n selfs groter getal kinders van hulle nasionaliteit. Daardie petisies was nog onder die direkteure se oorweging toe Kalden die Kaapse kerk in Januarie geopen het. [3] [8]
Kalden se eie posisie het reeds preekstoel en plaas gemeng. Hy het Zandvliet tussen Stellenbosch en die kop van Valsbaai gehou, ’n toekenning wat later onder die amptelike landgoedere gereken is wat burgers van die klein produksiemark verdring het. Veral in sy geval sou latere klagtes sê dat openbare plig vir private eiendom verwaarloos is. Op die 6de van Januarie 1704 was daardie klag nog nie in ’n georganiseerde gedenkskrif gelê nie: hy het in die nuwe kerk as die Kaap se prediker gestaan, in ’n gebou betaal uit armeskas-opgaring, terwyl die landelike gemeentes nog op klipmure van hulle eie gewag het. [3]
Van Loon se dood en die landelike kerkvakatures — 27 Junie 1704
Op die 27ste van Junie 1704 is ds. Hercules van Loon, residensiële predikant van Stellenbosch, deur eie hand dood. Die vakature het die probleem heropen wat die Vergadering van Seventien eers onlangs gesluit het toe hulle hom aangestel het ná byna nege jaar sonder ’n gevestigde leraar by Stellenbosch. Hy het die landelike preekstoel iets meer as vier jaar beklee, van sy landing op die 11de van April 1700. Voordat optrede op die Drakenstein-Hugenote se gedenkskrif wat gevra het dat Bek een maal per veertien dae in Frans preek, voltooi kon word, het Bek self versoek om na Stellenbosch verskuif te word as Van Loon se opvolger. [3] [8]
Die direkteure het toe ds. Engelbertus Franciscus le Boucq as predikant van Drakenstein aangestel, en opdrag gegee dat by sy aankoms uit Batavia mnr. Bek na Stellenbosch oorgeplaas moes word. Hulle het ook die politieke raad verlof gegee om die Franse taal afwisselend met die Nederlands in die kerkdienste by Drakenstein toe te laat, indien dit raadsaam sou blyk. Daardie toegewing het in beginsel die gedenkskrif van die Franse immigrante en die politieke raad se vroeëre gunstige aanbeveling van hulle versoek beantwoord. [3] [8]
Die personeelplan en die taalpetisie het nie as een brief beweeg nie. Onafhanklik van die skuif wat Le Boucq vir Drakenstein en Bek vir Stellenbosch genoem het, het die Kamer van Middelburg die Franse gemeente se versoek dat Bek, bedreve in Nederlands én Frans, in laasgenoemde taal mag preek, behandel as ’n saak wat nog deur die brief van die 20ste van September 1701 beheers word. Die Middelburg-antwoord van die 24ste van Julie 1704 het toestemming vir eers weerhou en die Kaap gelaat om te handel soos dit ten meeste dienste van die Kompanjie oordeel. Die twee spore—’n aanstelling wat afwisselende Frans sou toelaat indien raadsaam, en ’n kamerbrief wat nog nie sou toestem totdat goeie redes van die Kaap kom nie—het saam in dieselfde somer gestaan. [3] [8]
Die nuutaangestelde predikant het die Kaap eers op die 30ste van Maart 1707 bereik. Bek het toe die Stellenbosch-gemeente oorgeneem, wat byna drie jaar sonder ’n predikant was, behalwe een maal in drie maande wanneer hy gepreek en die sakramente bedien het. Le Boucq moes die pligte in die gemeente waarvoor hy aangestel is, opneem, maar het in plaas daarvan in moeilikheid aan die Kaap beland, en Drakenstein was etlike jare sonder ’n residensiële predikant. Toe Le Boucq later daar ’n kerkraadsvergadering gehou het, het hy geen pastorie, geen Nederlandse koster en geen behoorlike begraafplaas gevind nie; dienste het in ’n skuur of skuur van baie eenvoudige voorkoms voortgegaan. Kalenderjaar 1704 het dus die personeelplan vasgelê—Bek vir Stellenbosch, Le Boucq vir Drakenstein, Frans afwisselend indien raadsaam—terwyl die praktiese uitwerking vir die res van die jaar en die volgende twee ’n uitgedunde landelike bediening was, afhanklik van kwartaallikse sakramente en die voortgaande Nederlandse en Franse sieketroosterwerk van Paul Roux en sy kollegas. [3] [8]
Die institusionele kontras met Tafelvallei was skerp. Kalden se gemeente het nou ’n byna voltooide klipkerk uit armeskas-opgaring beset; Stellenbosch het sy enigste residensiële prediker mid-jaar verloor; Drakenstein het nog geen kerkgebou gehad nie en het op ’n leraar gewag wat eers in 1707 sou aankom. Die direkteure se wens dat Frans so spoedig moontlik onder Hugenote-gesinne vir Nederlands plek maak, het beleid gebly, getemper slegs deur die voorwaardelike verlof tot afwisselende taaldienste, deur Middelburg se Julie-uitstel tot plaaslike diskresie, en deur Paul Roux se voortgaande Franse bediening. Die jaar van Kalden se eerste diens en Van Loon se dood het nog gewone institusionele werk gemeng met die spanninge wat vryburger-gedenkskrifte binnekort sou noem. [3] [8] [9]
Middelburg stel Franse preke by Drakenstein uit — 24 Julie 1704
Op die 24ste van Julie 1704 het die Kamer van Middelburg geskryf oor die versoek van die Franse gemeente by Drakenstein dat die predikant Bek, bedreve in die Nederlandse én die Franse taal, deur middel van laasgenoemde mag preek. Om redes aangevoer in die brief van die 20ste van September 1701, en waarby die kamer nog volhard het, kon die direkteure nog nie toestem nie—in elk geval nie totdat die Kaap goeie redes stuur om die versoek toe te staan nie. Die saak is aan die Kaapse regering gelaat om te handel soos dit ten meeste dienste van die Kompanjie oordeel, terwyl Holland verdere opheldering oor die noodsaaklikheid van die petisie afgewag het. [8]
Die redes van 1701 was nie vaag nie. Die Kamer van Amsterdam het toe ’n predikant in die plek van Pierre Simond gestuur wat albei Nederlands en Frans moes verstaan, “nie, soos ons dit opneem, om in laasgenoemde taal te preek nie, maar slegs om tot diens te wees van die bejaarde koloniste wat ons taal nie ken nie, sodat hy hulle mag besoek, vermaan en vertroos, ten einde dat die Franse taal met verloop van tyd mag uitsterf en as ’t ware (van die Kaap) verban word”; skole moes voortaan geen ander of verdere onderrig gee as wat nodig was om die jeug Nederlands te laat lees en skryf nie. Middelburg se Julie-brief het daardie program as nog van krag behandel. Toestemming tot veertien-daaglikse Franse preke sou die 1701-doel in die preekstoel omkeer selfs al het Nederlands die skooltaal gebly. [8]
Die Kaap se eie vroeëre antwoord het reeds belowe om toe te sien dat Nederlands in kerk en skool gebruik word sodat Frans in onbruik sou verval, des te makliker omdat daar geen Franse skole was nie. Die Hugenote-gedenkskrifte het toe die syfers herhaal: meer as honderd volwassenes by Drakenstein, nie meer as vyf-en-twintig in staat om ’n Nederlandse preek te volg nie, en ’n groter getal kinders van hulle nasionaliteit; in 1703 kon twee derdes van die gemeente nog nie Nederlands volg nie. Die politieke raad het daardie gedenkskrif tot die gunstige oorweging van die Seventien aanbeveel. Middelburg se Julie-uitstel het die Kaap ’n diskresie gelaat wat dit reeds ten gunste van die setlaars gebruik het, sonder om diskresie nog tot ’n staande bevel vir Franse prediking om te sit. [3] [8]
Daardie twee beleidsverklarings moet saam gelees word. Die direkteure se personeelbrief, wat Le Boucq aangestel en Bek oorgeplaas het, het die politieke raad verlof gegee om Frans afwisselend met Nederlands by Drakenstein toe te laat indien dit raadsaam sou blyk. Die Kamer van Middelburg se brief van dieselfde seisoen, wat dieselfde gemeente se petisie dat Bek in Frans preek beantwoord het, het nog toestemming weerhou hangende Kaapse redes, terwyl dit die Kaap gelaat het om te doen soos dit ten meeste dienste van die Kompanjie oordeel. Die praktiese bediening op die grond het nie op weerskante se formule gewag nie: Bek het in Nederlands gepreek soos beveel; Paul Roux het Franse bediening aan die Hugenote in hulle eie taal voortgesit; en die landelike gemeentes was, ná Van Loon se dood, afhanklik van kwartaallikse sakramente van ’n predikant wat self die onderwerp van die taaltwis was. [3] [8]
Die Kaap sou eers op die 28ste van Maart 1705 antwoord, herhalend dat die setlaars een, twee, drie of meer ure van mekaar af woon en dit onmoontlik vind om Nederlands te leer, en biddend dat dienste ten minste een maal per veertien dae in Frans gehou mag word. Daardie antwoord het die vroeëre missive van die 24ste van Junie 1703 aangehaal en aangeteken dat die gemeente die versoek herhaaldelik hernu het. Vir kalenderjaar 1704 was die oop Nederlandse rekord Middelburg se Julie-uitstel, nog nie die Kaap se Maart-herhaling nie. Frans het in der waarheid nie so vinnig uit die Drakenstein-preekstoel verdwyn as wat die 1701-program vereis het nie; later kerknotules sou nog Franse en Nederlandse dienste op dieselfde Sondag toon. Die Julie-brief het egter die direkteure se doel op papier gehou terwyl Van Loon se dood die landelike bediening dunner gemaak het as op enige tydstip sedert April 1700. [8]
Namakwa-kapteins en die vriendskapsooreenkoms — September 1704
In September 1704 het verskeie Namakwa-kapteins die Kaap besoek, toe ’n vriendskapsooreenkoms met hulle gesluit is. Hierdie stam, soos die ander waarmee die Europeërs in aanraking gekom het, het dadelik as vanselfsprekend die posisie van vazalle van die Edele Kompanjie aanvaar. Die besoek het formele noordelike diplomasie uitgebrei tot anderkant die nader Cochoqua- en Goringhaiqua-netwerke wat reeds met die Kasteel en die militêre poste by Groenkloof, Riebeek-Kasteel en die Land van Waveren te doen gehad het. [3] [9]
Daardie vazalpatroon was reeds sigbaar onder Khoikhoi-kapteins wat om stawwe aansoek gedoen het en as bondgenote van die Kompanjie genoem is. Die getal sulke aansoeke was self ’n aanduiding dat die stamme meer verbrokkel was as vroeër. Soms het ’n clan die aanstelling van ’n regent versoek omdat sy erflike kaptein ’n minderjarige was; soms is ’n broer van ’n oorlede kaptein in sy plek gesoek, met die aansoekers wat altyd as rede aangee dat die dooie hoof geen kinders nagelaat het nie. Vetes tussen clans van dieselfde stam het gereelde onluste veroorsaak, hoewel daardie selfde clans gewoonlik saam teen die aanliggende stam opgetree het. Die Namakwa-vriendskap van 1704 het in hierdie wyer praktyk van Kasteel-erkenning gepas eerder as om daarvan af te wyk. [3]
Die vervolg sou in Oktober 1705 kom, toe drie Namakwa-kapteins na die Kasteel gekom het om hulle gesag te laat bevestig, met krale en koperkopstokke vertrek het, en die ingeskrewe name Plato, Jason en Vulcan ontvang het. Van toe af is hulle bondgenote van die Edele Kompanjie genoem. Die September-ooreenkoms van 1704 was die politieke opening van daardie noordelike erkenning, nog nie die benaming van stafkapteins nie. [3]
Die noordelike ooreenkoms het ook langs die geslote veehandel gestaan. In 1703 het die Vergadering van Seventien die vrye ruilvoorreg wat in 1700 oopgestel is, teruggetrek en die verbod op handelsverkeer tussen burgers en Khoikhoi herstel ná klagtes van handelsgeweld. Kompanjie-militêre ruilpartye het die uitsondering gebly wanneer trekosse dringend nodig was; gewone bees- en skaapvleis is van Europese veeboere verwag onder oorblywende kontrakte soos dié van Henning Huising (Huizing). Diplomatiese vriendskap met Namakwa-kapteins het private binnelandse aankoop nie heropen nie; dit het politieke erkenning bevestig terwyl vleisvoorsiening aan koloniale kuddes en gelisensieerde kontrakte gebind gebly het. Huising se vleismonopolie het juis gegroei toe die Kompanjie sy eie veeboerdery gestaak het—sodat die Seventien se verbod die private kraaldeur gesluit het terwyl die kontrakteur se slaghuis nog op Kompanjiegrond gestaan het. [3] [9]
San-druk op burger- én Khoikhoi-vee het ná die harde patrollies van 1702 verslap, toe groot getalle beeste vir verskeie krale teruggekry is en baie San geskiet is, sodat die rowers die volgende paar jaar minder moeilikheid gegee het, hoewel geleentheidskastyding nog nodig was. Sergeante en korporale by die buiteposte is beveel om die San tot vrede te beweeg, roof te agtervolg en te straf, en onder geen omstandighede sonder uitlokking aan te val nie. Die meedoënlose aard van San-oorlogvoering is in Februarie 1702 bewys, toe ’n Khoikhoi-kaptein na die Kasteel gekom en berig het dat hulle vyf van sy vroue en al sy kinders gedood het. Teen daardie stiller grens was die Namakwa-besoek van September ’n politieke gebeurtenis meer as ’n militêre een—’n uitbreiding van die Kompanjie se noordelike reikwydte terwyl die oostelike herinnering aan die rowerkolom van 1702 na die Visrivier nog debatte oor ongesuperviseerde private mag gekleur het. [3] [4]
Daardie kolom van 1702—vyf-en-veertig blankes en eweveel Khoikhoi, sewe maande uit Stellenbosch—het teen Xhosa naby die Visrivier geveg en daarna Gonaqua en ander Khoikhoi-horde aangeval. Die daders is nie voor die gereg gebring nie. Wilhem Adriaan het Khoikhoi-kapteins met byna soveel vaardigheid as sy vader hanteer, wat die September-vriendskap binne gewone noordelike diplomasie plaas eerder as as ’n geïsoleerde vertoon. Die Kasteel wat in 1704 Namakwa-kapteins ontvang het, was dieselfde regering wat twee jaar tevore burger van Hottentot slegs onderskei het in die opdrag aan buiteposbeamptes om gesteelde vee aan hulle regmatige eienaars terug te gee, wie dié ook al mag wees. [3] [4] [9]
Huising se eerste klagtes aan die direksie — 1704
Omtrent vyf jaar ná Wilhem Adriaan van der Stel se aankoms as goewerneur, in 1704, het die mees vooraanstaande en rykste vryburger—die voormalige Duitse skaapwagter Henning Huising—die direkteure van die Kompanjie genader met klagtes oor wat hy die goewerneur se wanbestuur genoem het. Daardie eerste benadering in hierdie kalenderjaar het gestaan vóór die later, meer georganiseerde gedenkskrifte na Batavia en na die Oos-Indiese Huis in Amsterdam wat Adam Tas, Huising se neef, sou opstel. Omdat daar nie dadelik ’n antwoord van die direkteure gekom het nie, het die ontevrede boere besluit om vertoë tot die Goewerneur-generaal in Batavia én weer tot Amsterdam te rig—’n ketting wat eers in 1705–1706 openlik sou opduik. [3] [9]
Die hoofklagtes wat reeds om Huising se kring gevorm het, het die goewerneur se buiteplaas Vergelegen (“Ver-Geleë”) naby die latere Somerset-Wes betref—die toekenning deur kommissaris Wouter Valckenier in Februarie 1700 as vierhonderd morgen by Hottentots-Holland, die vergroting deur aankoop van aanliggende grond van ’n ondergeskikte amptenaar teen ’n nominale prys, en die vermoede dat Vergelegen-produkte private boere uit die Kompanjie se markte verdring het terwyl Kompanjie-arbeiders die lande en tuine bewerk het. Op die plaas het die goewerneur ’n ruim woonhuis gebou, met ’n meul, ’n leerlooiery, ’n werkswinkel vir houtwaterpype, wyn- en graanstore, ’n opsigtershuisie, ’n slawelosie en uitgebreide buitegeboue. Hy het dikwels daar tien dae of veertien dae aaneen gewoon, wanneer openbare sake deels opgeskort is; Vergelegen en daardie afwesighede is uit die amptelike joernale en korrespondensie wat na Holland gestuur is, weggelaat. [3] [9]
Huising se eie posisie in 1704 was nog dié van oorblywende vleiskontrakteur eerder as van ’n man wat alreeds van sy monopolie ontneem is. Sy vyfjaar-kontrak, in Februarie 1700 voorlopig vir tien jaar onderteken en deur die direkteure tot vyf verkort, het nog deur die kalenderjaar geloop; eers aan die einde van 1705 sou tenders gevra en vier slagters gelisensieer word, met vleis vasgestel op een pennie drie farthings per pond aan die Kompanjie en twee pennies aan burgers. Amptelike rekords van die vroeë jare van Wilhem Adriaan se administrasie, waartoe die burgers geen toegang gehad het nie, sou later gelees word as bewys dat sommige van die ernstigste klagtes sonder grondslag was, en Huising se oppositie sou deur dieselfde rekords aan die verlies van die winsgewende kontrak gekoppel word. Die Duitse immigrant het in ’n verbysterend kort tyd rykdomme opgehoop ná guns onder Simon van der Stel, wat sy slimmigheid en gawes as organiseerder erken het; waarom hy daardie guns met bittere vyandigheid teenoor die seun beloon het, is nooit ten volle verklaar nie. Vir 1704 is die oop feit die eerste private benadering tot die Seventien, nog nie die massagedenkskrif van drie-en-sestig handtekeninge wat Tas sou organiseer nie, en nog nie die einde van die kontrak nie. [3] [9]
Langs Vergelegen het die sekunde Samuel Elsevier Elsenburg naby Klapmuts gehou; Kalden het Zandvliet tussen Stellenbosch en die kop van Valsbaai gehou en is, veral in sy geval, later daarvan beskuldig dat hy openbare pligte vir private eiendom verwaarloos het; die goewerneur se broer Frans het by Hottentots-Holland geboer; sy vader het by Constantia gebly. Hierdie amptenare het op ’n veel kleiner skaal as die goewerneur geboer, maar die mark vir produkte was klein, en almal het toegang daartoe gehad voordat die burgers iets kon van die hand sit. Tussen Wilhem Adriaan en die koloniste was daar nie die geringste gevoel van simpatie nie. In al die amptelike stukke van sy administrasie is daar nie ’n enkele uitdrukking soos “ons eie Nederlanders” van sy vader nie. Hy het die direkteure versoek om ywerige Seelandse boere en geen Franse kadette meer te stuur nie, maar die sin toon ewe min genegentheid vir die een klas as vir die ander. [3] [9]
Later portrette van hierdie goewerneur sou tussen skurk en martelaar swaai. Die konstruktiewe kant van dieselfde administrasie—Kompanjietuin, botaniese gids, Nuweland-lodge, Waveren-benaming, boomplanting, Khoikhoi-kapteins en die Groote Kerk-fondament—kanselleer nie die trots en private boerdery wat Huising al begin noem het nie. Dit toon wel dat kalenderjaar 1704 nog gewone administrasie gemeng het met die skaal van amptelike landgoedere wat later klagtes in byna ’n halfmiljoen wingerdstokke teen 1706 sou meet, met bosse, boorde, koringlande, en oorkant die berge ses of agthonderd grootvee en agt of tienduisend skape. Private klagtes sou in 1705 opener na Batavia gaan; Tas se gedenkskrif aan die Vaderland sou volg. Vir 1704 was die eerste georganiseerde kraak in daardie koue verhouding Huising se benadering tot die direkteure. [3] [9]
Hugenote-huishoudings: huwelik, burgerstatus en sterftes — 1704
Terwyl die direkteure en Middelburg oor die Drakenstein-preekstoel geredeneer het, het Hugenote-huishoudings voortgegaan om te trou, te doop en die burgerrol te betree. Op die 16de van November 1704 het Pierre le Grange van Cabrière in Provence, gebore omstreeks 1664, wat in 1688 in die Berg China aangekom het, Margaretha Kool van Amsterdam, gebore omstreeks 1690, getrou. Die huwelik het ’n Provence-immigrant van die 1688-vloot met ’n vrou van Amsterdam ’n geslag jonger verbind, ’n huishoudelike geval van die versmelting wat Kompanjie-taalbeleid van die preekstoel af probeer bespoedig het. [8]
In dieselfde jaar het Jacques Potier (later Potje) van Moukron, of Moecroon, in Vlaandere, wat in 1699 as soldaat in die Westhoven gekom het, burger geword en by Drakenstein gewoon. Hy sou in 1705 trou en op die 23ste van Februarie 1739 sterf, met Andries du Toit as erfgenaam. Die burgerinskrywing van 1704 het ’n Zeeland-skip-soldaat van die laat 1690’s in die jaar waarin die Franse gemeente nog om preke in eie taal petisieer het, tot ’n Drakenstein-vryman gemaak. [8]
Die inwonerslys van die Kaapse distrik van 1704 het die weduwee van Jean Gardé genoem, dogter van die vlugteling Isaac Taillefert. Sy sou voor 1710 met die vlugteling Pierre Cronier hertrou, en ná sy dood in 1718 met Jacob Naudé. Jean Gardé het twee kinders gehad, Jean, gebore 1701, en Susanna, gebore 1703. Dieselfde lys van 1704 het daardie weduwee onderskei van Jean Gardiol, as inwoner van Drakenstein gegee toe die weduwee se naam aan die Kaap verskyn. Gardiol het in 1690 op die Drakenstein-burgerrol as “compagnon” met die drie broers de Villiers gestaan; in 1700 het hy ongetroud in die Stellenbosch-distrik gewoon. [8]
Marie van Aulis (Laney, of de Lanoy) is in 1704 oorlede. Sy het in 1698 te Stellenbosch met Hans Hendrik Hatting van Spyer getrou. ’n Ander Marie Lanoy, waarskynlik dieselfde, het met Hary Lecrévent, Lescervain of Lekervain getrou, wie se naam tot Ary Lekkerwyn verbaster is; in die inventaris van sy boedel in 1697 word Marie de Lanoy as sy weduwee beskryf. Die sterfte van 1704 het dus ’n huishouding afgesluit wat al twee maal in Stellenbosch- en Drakenstein-doop- en inventarisstukke opgeteken is. [8]
In die Kaapse kerk is Anna, kind van die chirurgyn Jean Prieur du Plessis van Poitiers en Maria Buisset van Sedan, in 1704 gebore. Die kerkinskrywing van Anna se geboorte noem die getuies as Christoffel Buisset en Maria Buisset. Maria Buisset, in 1678 te Sedan op die Franse grens gebore, het in Januarie 1700 in die Domkerk, Amsterdam, met du Plessis getrou en met hom na die Kaap teruggekeer; sy het later in Kaapstad as gekwalifiseerde vroedvrou gepraktiseer. Hulle ander kinders was Marie, gebore 1702, en Pieter, gebore Augustus 1708. [8]
By Dal Josafat het die landbouer Jean Manier van Calais, in vennootskap met Abraham Bleuset, in 1704 gesamentlik met Bleuset ’n testament gemaak, geteken deur Pierre Rousseau en Jacques Therond. Manier het sy ouderdom as vyf-en-vyftig jaar opgegee. In 1700 het hy as getuie by ’n kind van Theron gestaan. Die gesamentlike testament is ’n gedateerde stuk van dieselfde gemeenskap wat nog aan Middelburg oor Franse preke geskryf het: nie ’n petisie aan die Seventien nie, maar ’n vennootskapstestament in ’n Drakenstein-vallei wat al in van en getuie gemeng was. [8]
Hierdie huishoudelike feite los nie die preekstoeltwis op nie. Hulle toon wel dat Franse name in 1704 nog die burgerrol, die huweliksregister en die doopboeke betree het selfs terwyl die direkteure die taal wou verban. Op geen tydstip het die vlugtelinge omtrent een sesde van die burgerbevolking, of een agtste van die hele Europese gemeenskap die Kompanjie se dienaars ingesluit, oorskry nie; baie het in Hollandse stede gewoon voordat hulle geseil het. Simond se vertrek het die uitsterwe van Frans as openbare taal al bespoedig. Le Grange se Amsterdam-huwelik, Potier se burgerstukke, die Gardé-weduwee se listing, Anna du Plessis se doop, en Manier se testament is die huishoudelike eweknie van Kalden se Nederlandse diens in die nuwe Tafelvallei-kerk en van Roux se voortgaande Franse bediening in die land. [8]
Dun wol, voortgesette droogte en nedersettingsgroei — 1704
Die direkteure het nogtans begeer om skaapwol uit Suid-Afrika te verkry. Monsters wat na Europa gestuur is, is as van uitstekende gehalte verklaar; hulle het gehou dat indien wol teen omtrent agt pennies per pond gelewer kon word, die Kompanjie wins kon maak en die koloniste nog ’n betroubare inkomste kon kry. Opdragte het na die Kaapse regering gegaan om die bedryf deur die burgers te laat aanpak. Die onderneming het destyds nie by boere aanklank gevind nie. Alhoewel baie Europese skape in vorige jare ingevoer is, het min van suiwer ras oorgebly, byna almal gekruis met die grootstert inheemse dier. Daar is algemeen geglo dat wolskape meer aan skurfte onderhewig was as ander; die verwoesting van daardie siekte was dikwels so groot dat boere in voortdurende vrees daarvan geleef het; afsonderlike troppe het koste beteken; en die karkas van die wolskaap is minder deur veeboere wat vir slagting geteel het, waardeer. [3]
In 1700 het die regering tweehonderd vyf-en-tagtig pond wol huiswaarts gestuur, geskeer van skape wat aan die Kompanjie behoort het. Daardie sending is gunstig ontvang, maar in plaas van toe te neem, het die hoeveelheid in daaropvolgende jare afgeneem. In 1703 was een klein baal al wat verkry kon word; dit het omtrent vyftien pennies Engelse geld per pond op die Amsterdam-mark opgelewer—wel bo die agt pennies wat die direkteure as ’n winsgewende plaasprys genoem het, dog bewys dat aanbod, nie prys, gefaal het. In 1704 is ’n baie klein hoeveelheid verkry; in 1705 niks; in 1706 honderd-en-veertien pond. Die kalenderjaar het dus die dal van die vroeë woleksperiment onder Wilhem Adriaan van der Stel se regering voortgesit, voordat hy later wolskape op ’n plaas van homself as private spekulasie versamel het, na Europa vir ramme en ooie van goeie ras en na Java vir Persiese skape geskryf het, en op die punt was om die bedryf ’n billike proef te gee toe hy teruggeroep is. [3] [9]
Van 1698 tot 1705 was die seisoene baie ongunstig vir boerdery, en geen koring kon uitgevoer word nie. In 1700 het dit nodig geword om rys uit Java in te voer, omdat daar nie genoeg graan in die land was vir die mense en vir vars brood aan skeepsbemannings nie. Die lang droogte sou eers in 1705 breek, toe oeste baie goed was hoewel deur swaar reën by die oes beskadig, en uitvoer sou in 1706 hervat met veertienhonderd muids na Batavia. Kalenderjaar 1704 het dus nog binne daardie droë strek gesit: ’n eerste diens in die nuwe Kaapse kerk, ’n verbrokkelde Stellenbosch-bediening, ’n Namakwa-vriendskap by die Kasteel, Huising se eerste private klagtes aan die Seventien, en slegs ’n druppel wol uitwaarts. [3]
Die bevolking het desnieteenstaande toegeneem. Burgergesinne was oor die algemeen groot; hulle het vroeg getrou; min jong vroue het ongetroud gebly. Elke jaar het ’n paar setlaars uit Europa aangekom. ’n Gebruik het in swang gekom om soldate en herstellende matrose vir kort tydperke as dienaars by burgers te laat dien, hulle lone en onderhoud so vir die Kompanjie gespaar terwyl hulle byderhand gebly het ingeval van nood—gewoonlik van honderd tot honderd-en-vyftig van die garnisoen en seemanne uit in diens. Baie slawe is uit Madagaskar en Mosambiek ingevoer. Die nedersetting se arbeids- en huishoudingsgroei het dus deur die droogte voortgegaan selfs terwyl uitvoerlandbou stagneer het en die woleksperiment byna misluk het. [3]
Parallelle eksperimente van dieselfde administrasie—witmoerbeiplanting en ingevoerde sywurms wat doodgegaan het, die goewerneur se gevolgtrekking dat die moerbei in die verkeerde seisoen vir wurms uit suidelike Europa in blaar was, en die meer geslaagde plasing van patrysen en faisante op Robbeneiland om te teel—het ’n goewerneur getoon wat gewillig was om sekondêre produkte te beproef terwyl die stapelgraan- en vee-ekonomie nog oorheers het. Burgeronverskilligheid teenoor wol was struktureel eerder as oombliklik. Veeboere wat in 1703 wettige toegang tot kraalruil verloor het, het slagvee vir oorblywende vleiskontrakte en vir vlootvraag nodig gehad; ’n tweede trop slegs vir vesel het om herders en weiding op leenplase meegeding wat nou onderhewig was aan die stempel van Rds. 6 en die jaarlikse huur van Rds. 24 wat daardie selfde jaar opgelê is. Die direkteure se agt-pennies-plaasprys het ’n volume veronderstel wat die kolonie nie sou lewer nie. Amsterdam se vyftien pennies op die een baal van 1703 en die blote druppel van 1704 het bewys dat die vesel verkoopbaar en die produsente onwillig was—’n vroeë geval van die gaping tussen Kompanjie-handelsambisie en die pastorale logika van die uitdyende binneland. [3] [4] [9]
Die slegte seisoene het geneig om ’n gees van rusteloosheid onder die boerbevolking te wek, vermeerder deur die optrede van die vernaamste regeringsbeamptes. Kompanjietuin, museum, herboude tuynhuys, botaniese gids, Nuweland-lodge, Waveren-benaming, boomplanting, Khoikhoi-kapteins en die Groote Kerk-fondament kanselleer nie die trots en private boerdery wat Huising in 1704 al begin noem het nie. Hulle toon wel dat die kalenderjaar nog gewone administrasie gemeng het met amptelike landgoedere, ’n eerste diens in klip, ’n landelike preekstoel leeg vanaf Junie, ’n Middelburg-uitstel van Franse preke, ’n Namakwa-vriendskap by die Kasteel, Hugenote-huwelike en burgerstukke, dun wol, en nog ’n droë oes sonder koringuitvoer. [3] [4] [8] [9]