Boer History1704 aan die Kaap die Goeie Hoop: Kalden se eerste kerkdiens, Van Loon se dood, Namakwa-vriendskap en dun wol
Eerste diens in die Tafelvallei-kerk — 6 Januarie 1704
Op die 6de van Januarie 1704 is die eerste diens in die kerkgebou in die Tafelvallei gehou. Die prediker was ds. Petrus Kalden. Teen die einde van die vorige jaar was die gebou klaar behalwe die toring; van die fabriek wat toe opgerig is, het die toring en eindmure later as deel van die sywande van die teenswoordige kerk bly staan. Vir die Kaapse gemeente het die Januarie-opening ’n lang tydperk afgesluit waarin Sondagsaanbidding in ’n groot saal binne die Kasteel gehou is. [3]
Die fondament van ’n kerk in die Tafelvallei is eers in April 1678 gelê, waarna die werk gestaak is. Vir nog ’n kwarteeu het dienste in die Kasteel voortgegaan. Met verloop van tyd het die armefondse tot ’n aansienlike bedrag aangegroei, en die kerkraad het ingestem om ’n som gelykstaande aan omtrent £2 200 sterling vir die oprigting van die gebou aan te wend. Omdat die oorspronklike plan toe as te klein beskou is, is dit vergroot, en ’n nuwe hoeksteen is op die 28ste van Desember 1700 deur die goewerneur gelê. Drie jaar se bouwerk het mure en dak teen die einde van 1703 voltooi; die eerste openbare gebruik van daardie kerkliggaam het in die openingsdae van 1704 geval. [3]
Die voltooide Kaapse kerk het die Tafelvallei se institusionele voorsprong bo die landelike gemeentes aangedui eerder as ’n kolonie-wye bouprogram. Stellenbosch het sedert die aankoms van ds. Hercules van Loon op die 11de van April 1700 ’n residensiële predikant gehad, ná byna nege jaar sonder ’n vaste leraar. Drakenstein het nog soms in ’n boer se voorkamer, soms in ’n groot skuur aanbidding gehou; ds. Hendrik Bek, in April 1702 geïnstalleer, het op bevel van die Seventien in Nederlands gepreek terwyl die sieketrooster Paul Roux Franse bedieninge voortgesit het. Kalden se Januarie-diens het dus ’n permanente Tafelvallei-heiligdom geopen terwyl die binnelandse parogieë argitektonies voorlopig gebly het. [3]
Van Loon se dood en die landelike kerkvakatures — 27 Junie 1704
Op die 27ste van Junie 1704 is ds. Hercules van Loon, residensiële predikant van Stellenbosch, deur eie hand dood. Die vakature het weer die probleem oopgemaak wat die Vergadering van Seventien eers onlangs gesluit het toe hulle hom aangestel het ná byna nege jaar sonder ’n vaste leraar by Stellenbosch. Voordat optrede voltooi kon word op die Drakenstein-Hugenote se petisie dat Bek een maal per veertien dae in Frans moet preek, het Bek self versoek om na Stellenbosch verplaas te word as Van Loon se opvolger. [3]
Die direkteure het toe ds. Engelbertus Franciscus le Boucq as predikant van Drakenstein aangestel, en opdrag gegee dat mnr. Bek by sy aankoms uit Batavia na Stellenbosch oorgeplaas moes word. Hulle het ook die politieke raad verlof gegee om die Franse taal om die beurt met die Nederlands in die kerkdienste te Drakenstein toe te laat, indien dit raadsaam sou voorkom. Daardie toegewing het in beginsel die petisie van die Franse immigrante beantwoord, wat gestel het dat hulle meer as honderd volwassenes omvat, van wie nie meer as vyf-en-twintig genoeg Nederlands verstaan het om die betekenis van ’n preek te volg nie, tesame met ’n selfs groter getal kinders van hulle nasionaliteit. [3]
Die nuutaangestelde predikant het eers op die 30ste van Maart 1707 die Kaap bereik. Bek het toe die Stellenbosch-gemeente oorgeneem, wat byna drie jaar sonder ’n predikant was, behalwe een maal in drie maande wanneer hy gepreek en die sakramente bedien het. Le Boucq moes die pligte in die parogie waarvoor hy aangestel is, opneem, maar het in plaas daarvan in moeilikhede by die Kaap beland, en Drakenstein was vir etlike jare sonder ’n residensiële predikant. Kalenderjaar 1704 het dus die personeelplan vasgelê—Bek vir Stellenbosch, Le Boucq vir Drakenstein, Frans om die beurt indien raadsaam—terwyl die praktiese uitwerking vir die res van die jaar en die volgende twee ’n uitgedunde landelike bediening was, afhanklik van kwartaallikse sakramente en die voortgesette Nederlandse en Franse sieketroosterwerk. [3]
Die institusionele teenstelling met die Tafelvallei was skerp. Kalden se gemeente het nou ’n byna voltooide steenkerk beset wat uit armefonds-opbouing gefinansier is; Stellenbosch het middejaar sy enigste residensiële prediker verloor; Drakenstein het nog geen kerkgebou gehad nie en het ’n predikant afgewag wat eers in 1707 sou aankom. Die direkteure se wens dat Frans so gou moontlik onder Hugenote-gesinne vir Nederlands plek moes maak, het beleid gebly, slegs getemper deur die voorwaardelike verlof vir wisselende taaldienste en deur Paul Roux se voortgesette Franse bedieninge. [3]
Namakwa-kapteins en die vriendskapsooreenkoms — September 1704
In September 1704 het etlike Namakwa-kapteins die Kaap besoek, toe ’n vriendskapsooreenkoms met hulle gesluit is. Hierdie stam het, soos die ander waarmee die Europeërs in aanraking gekom het, dadelik as vanselfsprekend die posisie van vazalle van die Edele Kompanjie aanvaar. Die besoek het formele noordelike diplomasie uitgebrei tot buite die nader Cochoqua- en Goringhaiqua-netwerke wat reeds met die Kasteel en die militêre poste by Groenkloof, Riebeek-Kasteel en die Land van Waveren te doen gehad het. [3]
Daardie vazalpatroon was reeds sigbaar onder Khoikhoi-kapteins wat om stafwe aansoek gedoen het en as bondgenote van die Kompanjie bestempel is. Die getal sulke aansoeke was self ’n aanduiding dat die stamme meer verbrokkel was as vroeër. Soms het ’n clan die aanstelling van ’n regent versoek omdat sy erflike kaptein ’n minderjarige was; soms is ’n broer van ’n oorlede kaptein in sy plek gevra, met die aansoekers wat altyd as rede gegee het dat die dooie hoofman geen kinders nagelaat het nie. Twiste tussen clans van dieselfde stam het gereelde onrus veroorsaak, al het dieselfde clans gewoonlik saam teen die aangrensende stam opgetree. Die Namakwa-vriendskap van 1704 het by hierdie wyer praktyk van Kasteel-erkenning ingepas eerder as om daarvan te verskil. [3]
Die noordelike ooreenkoms het ook langs die geslote veehandel gesit. In 1703 het die Vergadering van Seventien die vrye veeruil-voorreg wat in 1700 oopgestel is, herroep en die verbod op handelsverkeer tussen burgers en Khoikhoi herstel ná klagtes oor handelsgeweld. Kompanjie-militêre ruilpartye het die uitsondering gebly wanneer trekosse dringend nodig was; gewone bees- en skaapvleis is van Europese veeboere verwag. Diplomatiese vriendskap met Namakwa-kapteins het private binnelandse aankoop nie heropen nie; dit het politieke erkenning bevestig terwyl vleisvoorsiening aan koloniale kuddes en gelisensieerde kontrakte gebind gebly het. [3]
San-druk op burger- én Khoikhoi-vee het ná die harde patrollies van 1702 afgeneem, toe groot getalle beeste vir verskeie krale herwin is en baie Boesmans geskiet is, sodat die rowers die volgende paar jare minder moeilikheid gegee het, al was geleentheidstraf nog nodig. Sergeante en korporaals by die buiteposte is beveel om die San tot vrede te beweeg, roofdade te agtervolg en te straf, en onder geen omstandighede sonder uitlokking aan te val nie. Teen daardie stiller grens was die Namakwa-besoek van September ’n politieke eerder as ’n militêre gebeurtenis. [3]
Dun wol, voortgesette droogte en nedersettingsgroei — 1704
Die direkteure het steeds begeer om skaapwol uit Suid-Afrika te bekom. Monsters wat na Europa gestuur is, is as van uitstekende gehalte beoordeel; hulle het gemeen dat indien wol teen omtrent agt pennies per pond gelewer kon word, die Kompanjie wins kon maak en die koloniste nog ’n betroubare inkomste sou hê. Opdragte is na die Kaapse regering gestuur om hierdie nywerheid deur die burgers te laat aanpak. Die bedryf het destyds nie by boere aanklank gevind nie. Al is baie Europese skape in vroeër jare ingevoer, het min van suiwer ras oorgebly, byna almal gekruis met die grootstert inheemse dier. Daar is algemeen geglo dat wolskape meer aan skurfte blootgestel is as ander; aparte kuddes het koste beteken; en die karkas van die wolskaap is minder deur veeboere wat vir slagting geteel het, gewaardeer. [3]
In 1700 het die regering tweehonderd vyf-en-tagtig pond wol wat van Kompanjie-skape geskeer is, huiswaarts gestuur. Daardie sending is gunstig ontvang, maar in plaas daarvan om toe te neem, het die hoeveelheid in daaropvolgende jare afgeneem. In 1703 was een klein baal al wat bekom kon word; dit het omtrent vyftien pennies Engelse geld per pond op die Amsterdamse mark besef. In 1704 is ’n baie klein hoeveelheid bekom; in 1705 niks nie; in 1706 eenhonderd-en-veertien pond. Die kalenderjaar het dus die dal van die vroeë woleksperiment onder Wilhem Adriaan van der Stel se regering voortgesit, voordat hy later wolskape op ’n eie plaas as private spekulasie byeengebring en na Europa en Java vir beter stoet geskryf het. [3]
Van 1698 tot 1705 was die seisoene baie ongunstig vir boerdery, en geen koring kon uitgevoer word nie. In 1700 was dit nodig om rys uit Java in te voer, aangesien daar nie genoeg graan in die land was vir die mense en vir vars brood aan skeepsbemannings nie. Die lang droogte sou eers in 1705 breek, toe oeste baie goed was al is dit deur swaar reën by die oes beskadig, en uitvoer sou in 1706 hervat word met veertienhonderd muid na Batavia. Kalenderjaar 1704 het dus nog binne daardie droë strook gelê: ’n eerste diens in die nuwe Kaapse kerk, ’n verbrokkelde Stellenbosch-bediening, ’n Namakwa-vriendskap by die Kasteel, en slegs ’n druppel wol na buite. [3]
Die bevolking het nietemin toegeneem. Burgergesinne was oor die algemeen groot; hulle het vroeg getrou; min jong vroue het ongetroud gebly. Elke jaar het ’n paar setlaars uit Europa aangekom. ’n Gebruik het in swang gekom om soldate en herstellende matrose vir kort tydperke as diensknegte by burgers toe te laat, sodat hulle lone en onderhoud vir die Kompanjie gespaar is terwyl hulle by die hand gebly het in geval van nood—gewoonlik van honderd tot honderd-en-vyftig van die garnisoen en seemanne uit op diens. Baie slawe is uit Madagaskar en Mosambiek ingevoer. Die nedersetting se arbeids- en huishoudelike groei het dus deur die droogte voortgegaan selfs terwyl uitvoerlandbou stagneer het en die woleksperiment byna misluk het. [3]
Parallelle eksperimente van dieselfde administrasie—witmoerbei-aanplanting en ingevoerde sywurms wat gevrek het, en die meer suksesvolle plasing van patryse en faisante op Robbeneiland om te teel—het ’n goewerneur gewys wat bereid was om sekondêre produkte te beproef terwyl die stapelgraan- en vee-ekonomie nog oorheers het. Agter die openbare grootboek was sy private boerdery by Vergelegen, in vryeiendom toegestaan deur kommissaris Valckenier in Februarie 1700 en vergroot deur aankoop van aangrensende grond, reeds besig om na die skaal te bou wat latere klagtes in honderde duisende wingerdstokke en groot bees- en skaapkuddes oorkant die berge sou meet. Amptelike joernale wat na Holland gestuur is, het Vergelegen en die goewerneur se afwesighede uit die Kasteel nog weggelaat. Vir 1704 was die oop rekord die kerkopening, die Van Loon-vakature, die Namakwa-ooreenkoms, die dun wol en nog ’n droë oes. [3]
Sluiting van 1704 aan die Kaap
Teen die einde van 1704 het die Tafelvallei-gemeente byna ’n volle jaar in die kerk aanbid wat Kalden op die 6de van Januarie geopen het, nog onvoltooi slegs in die toring. Stellenbosch het op die 27ste van Junie sy residensiële predikant verloor toe Van Loon deur eie hand gesterf het; die Seventien het Bek as sy opvolger en Le Boucq vir Drakenstein aangewys, met verlof vir wisselende Franse en Nederlandse dienste indien raadsaam, maar nóg oordrag nóg nuwe aankoms het binne die kalenderjaar in werking getree. In September het Namakwa-kapteins ’n vriendskapsooreenkoms aan die Kaap gesluit en, soos ander clans, die posisie van Kompanjie-vazalle en -bondgenote aanvaar. Slegs ’n baie klein hoeveelheid wol is vir Europa bekom, terwyl die droogte wat sedert 1698 geduur het steeds koring van uitvoer weerhou het en die groeiende vrye bevolking—groot burgergesinne, soldate en matrose uit op diens, en slawe uit Madagaskar en Mosambiek—van plaaslike kuddes en ingevoerde rys eerder as van ’n graanoorskot afhanklik gelaat het. Dit was die kalenderfeite van ’n jaar wat ’n permanente Kaapse heiligdom geopen, die Stellenbosch-bediening gebreek, Namakwa-kapteins in formele vriendskap getrek, en die wol- en koringeksperimente nog dun gelaat het. [3]