Boer History1679 aan die Kaap die Goeie Hoop: Vredesnuus, Kasteelbastions, Van der Stel en Stellenbosch
Frans–Nederlandse Vrede, Garnisoensnyding en Kasteelarbeid — Februarie 1679
Die kalenderjaar 1679 het onder waarnemende kommandeur Hendrik Crudop geopen, wat die stoel sedert die dood van goewerneur Johan Bax op 29 Junie 1678 gehou het. Die Cochoqua-vrede van 1677 het nog die verhoudings met die vernaamste binnelandse kapteins gereël; vrye veehuurkontrakte buite die landengte het min gebly; en die klipkasteel, lank reeds onder konstruksie, het nog ’n voltooide sloot ontbreek. Inwonende prediking het onder ds. Johannes Overney voortgegaan, wat die vorige Oktober aangestel is. Dit was ’n stil politieke seisoen totdat Europese oorlognuus Tafelbaai bereik het. [3]
Op die 10de van Februarie 1679 is berig ontvang van die sluiting van vrede tussen Frankryk en die Nederlande. Die nuus het dadelike plaaslike gevolge gehad. Nog ’n verkleining van die Kaapse soldate-inrigting het gevolg, en al die Europese arbeiders wat op die kasteel werksaam was, is vrygestel. Die voltooiing van die sloot is as die enigste werk van belang beskou wat toe nog oor was, en dit kon deur slawe teen ’n geringe koste vir die Kompanjie gedoen word. Vrede in Europa het dus by die Kaap vertaal in minder betaalde soldate en vrymense op vestingloon en ’n doelbewuste verskuiwing van oorblywende grondwerk na slawe-arbeid. [3]
Die besluit het getoon hoe nou Kaapse militêre en bousterkte nog die Kompanjie se wyer oorlogstand gevolg het. Terwyl Frankryk en die Verenigde Provinciën in stryd was, het Tafelbaai ’n digter soldate-inrigting en Europese hande op die wallaangehou; sodra vrede bekend was, kon Crudop se raad albei uitdun sonder om die onvoltooide sloot te laat vaar. Gewone voorsiening, veehandel met verbondskapteins, en die dun vrye rand buite Wynberg het onder dieselfde waarnemende kommandeur voortgegaan wat 1678 afgesluit het. [3]
Sensus van die Nedersetting — 9 April 1679
Op die 9de van April 1679, toe ’n sensus geneem is, is die vrye en gebonde bevolking van die nedersetting met buitengewone duidelikheid getel. Daar was sewe-en-tagtig vrymense, met vyf-en-vyftig vroue, honderd-en-sewentien kinders, dertig Europese mans-diensknegte, honderd drie-en-dertig mansslawe, agt-en-dertig vroueslawe, en twintig slawekinders. Die totalle het ’n klein vrye gemeenskap vasgelê wat nog in tientalle huishoudings gemeet is, ’n beskeie vrye-dienskneg-laag, en ’n slawebevolking wat in volwasse mans reeds groter was as die vrye mans self. [3]
Teen die geografie van die jaar gelees, beskryf die syfers ’n nedersetting wat nog om Tafelvallei en die skiereilandplase tot Wynberg gekonsentreer was, met slegs ’n handjievol vrymense wat al buite die landengte gewoon het. Hulle toon ook hoe diep slawe-arbeid reeds gewone Kaapse werk binnegedring het—kasteelsloot, Kompanjietuin, koringposte en burgerhuishoudings—vóór enige groot binnelandse vrye-eiendom-uitbreiding. Die April-telling staan dus as basislyn vir die kommandeur wat in Oktober sou aankom en vir die eerste ploeg wat gou grond in die vallei later Stellenbosch genoem sou draai. [3]
Vyf Punte van die Kasteel Genoem — 26 April 1679
Op die 26ste van April het die raad besluit om die vyf punte van die kasteel ter ere van die Stadhouer te noem. Die suidelike punt is Oranje genoem, die suidoostelike Nassau, die oostelike Catzenellenbogen, die noordelike Buren, en die westelike Leerdam. Die naamgewing het die onvoltooide klipvesting aan die Huis van Oranje–Nassau gebind op die oomblik toe Europese vrede die arbeidsmag wat dit gebou het, al uitgedun het. [3]
Naamgewing het die werke nie voltooi nie. Die sloot het die vernaamste uitstaande taak gebly, nou hoofsaaklik aan slawe opgedra. Tog het die vyf titels elke bastion ’n permanente politieke etiket in raadsnotules en daaglikse spraak gegee, en ’n bouterrein omgeskakel in ’n gedenkteken van Oranje-trou selfs terwyl Crudop nog slegs as waarnemende kommandeur geregeer het hangende ’n opvolger uit Europa. [3]
Eersterivier- en Tigerberg-huurkontrakte — Augustus 1679
In Augustus 1679 is vergunning gegee aan Henning Huising en sy vennoot om hulle skape langs die Eersterivier te wei, mits hulle die Khoikhoi kon tevrede stel wat gewoonlik die weiding daar gebruik het en so onmin voorkom. Terselfdertyd het die burgers Pieter Visagie en Jan Mostert verlof gekry om ’n stuk grond aan die oostekant van die Tigerberg te bewerk, op die plek waar die Kompanjie gewoonlik sy hooi bymekaargemaak het. Die twee toekennings het vrye vee- en akkergebruik dieper in die land ingeskuif wat al deur die 1678-Hottentots-Holland-huurkontrakte geraak is. [3] [4]
Teen toe het sewe burgers buite die landengte gewoon. Aan geeneen van hulle is grond op enige ander wyse as op huur vir bepaalde termyne toegestaan nie. Tot die einde van Crudop se administrasie was daar nie ’n duim grond as vrye eiendom, of in volle eiendom soos dit destyds genoem is, verder as Wynberg gehou nie. Die Augustus-vergunnings het dus ’n huurkontrak-rand verdik—Huising se skape aan die Eerste, Visagie en Mostert op die Kompanjie se ou hooigrond—sonder om die binneland nog in vrye-eiendomplase om te skakel. [3] [4]
Die voorwaarde aan Huising se Eersterivier-verlof—dat die vennote die Khoikhoi-gebruikers moes tevrede stel—het die raad se verkose metode om oop twis te vermy opgeteken: private skikking met plaaslike herders eerder as ’n outomatiese uitwissing van ouer weidingsaansprake. Tigerberg-bewerking, daarenteen, het ’n plek beset wat al as Kompanjie-hooistasie bekend was, sodat vrye bewerking daar uit ’n bestaande Europese ontginningsgebruik gegroei het. Saam toon die toekennings hoe ver vrye okkupasie teen laat winter 1679 gekruip het, en hoe streng dit huurkontrak buite die Wynberg-vrye-eiendomgrens gebly het. [3]
Direkteure Kies ’n Kommandeur — Simon van der Stel
Toe berig van die dood van goewerneur Bax die Nederlande bereik, het die direkteure van die Oos-Indiese Kompanjie geoordeel dat dit onnodig sou wees om ’n opvolger van hoër rang as ’n kommandeur aan te stel. Die kolonie is dus weer tot sy posisie voor die aankoms van Isbrand Goske teruggebring. Die amptenaar wat hulle gekies het om die vakante pos te vul, het toe in Amsterdam gewoon en was in diens van die kamer daar, maar hy het geredelik ingestem om na die Kaap te verhuis as bevordering. Sy naam was Simon van der Stel. [3]
Die rangbesluit het ewe veel as die persoon saak gemaak. Bax en Goske het as volle goewerneurs geregeer; Crudop het slegs waargeneem; Van der Stel sou met die ouer, laer styl van Kaapse hoofskap herstel land. In Amsterdamse terme het die Kaap ’n belangrike verversingstasie gebly eerder as ’n kolonie wat deurlopende goewerneurswaardigheid vereis. In plaaslike terme het die keuse meer as ’n jaar se tussentydse bewind beëindig en ’n permanente hand op die raad belowe sodra die uitgaande vloot hom afgelewer het. [3]
Aankoms en Installasie — 12 Oktober 1679
Van der Stel het in die skip Vrye Zee ingeskeep, wat op die 12de van Oktober 1679 in Tafelbaai aangekom het. Die sekunde Crudop, met die lede van die raad, het uitgegaan om hom te verwelkom, en te midde van kanon- en musketvuur het hy geland en is hy deur die soldate en milisie onder wapen ontvang. In die raadskamer in die kasteel is die kommissie deur die sekretaris voorgelees, die amptenare het almal wettige gehoorsaamheid beloof, en die nuwe kommandeur het die leiding van sake oorgeneem. [3]
Die seremonie het Crudop se waarnemende bevel sonder skande afgesluit: die sekunde wat Bax begrawe het, Overney aangestel het, die bastions genoem het, en die Augustus-binnelandse huurkontrakte uitgereik het, het nou formeel voor ’n gekommitteerde opvolger afgetree. Vir die vrye gemeenskap het die salute en gewapende ontvangs aangekondig dat die Kaap weer ’n permanente hoof gehad het wat in die vaderland gekies is, nie bloot ’n plaaslike noodoplossing wat op Batavia of die Sewentien gewag het nie. [3]
Karakter en Familie van Simon van der Stel
Die amptenaar wat nou aan die hoof van die Kaapse regering gestaan het, was ’n seun van Adriaan van der Stel, kommandeur vir die Edele Oos-Indiese Kompanjie van die eiland Mauritius. Daar gebore op die 14de van November 1639, is Simon van der Stel as baie jong seun na die vaderland gestuur en het hy ’n liberale opvoeding in die beste skole van Holland ontvang. Deur huwelik verbonde aan ’n ou en invloedryke Amsterdamse familie, het hy tot dusver die karakter van ’n hoogs respektabele burger gehandhaaf, al het die posisie wat hy in diens van die Oos-Indiese Kompanjie beklee het hom slegs ’n baie beperkte inkomste gebring, en hy het min of niks geërf nie. Hy was arm, en toe ’n geleentheid om sy fortuin te verbeter hom aangebied is, het hy dit graag aanvaar. [3]
In gestalte was Simon van der Stel klein, met ’n donker gelaatskleur, maar ’n oop vrolike gelaat. Sy gewoontes was verfynd, en sover sy middele dit toegelaat het het hy homself met smaakvolle voorwerpe omring. Sy hoffelikheid en buitengewone gasvryheid teenoor vreemdelinge is later deur meer as een besoeker aan die Kaap beklemtoon, asook sy voorliefde om wonderlike verhale van sy avonture te vertel en pret op eie koste te skep. Geestig, goedaardig en beleefd, was hy ook skerp en beskik oor ’n groot mate van gesonde verstand. Teenoor hierdie eienskappe het ’n buitensporige begeerte na rykdom gestaan, skaars merkbaar in die vroeë tydperk van sy regering, wat toegeneem het soos hy ouer geword het. [3]
’n Opvallende trek van sy karakter, soos dit Suid-Afrika geraak het, was intense patriotisme van ’n nou Nederlandse aard. In sy oë was alles wat Nederlands was goed, en wat nie Nederlands was nie was nie die moeite werd nie. Van die dag dat hy geland het, het hy bestudeer hoe hy die distrik om die Kaap so na as moontlik soos ’n provinsie van die Nederlande kon maak—Nederlandse taal, Nederlandse wette, Nederlandse instellings en Nederlandse gewoontes onbedorwe en onveranderd geplant. [3]
Kommandeur Van der Stel het sy vier seuns saamgebring, van wie die oudste, Willem Adriaan van naam, in latere jare goewerneur van die kolonie was. Die jongste, Frans, het ’n boer geword; en die oorblywende twee het, ná boerdery, spekulasie en verskeie aanstellings in Suid-Afrika, elders in diens van die Oos-Indiese Kompanjie verhuis. Die kommandeur se eggenote was nie in staat of onwillig om hom uit Amsterdam te vergesel nie. Sy het daar by haar vriende gebly en het haar man nooit weer gesien nie, al het hy haar met baie genegenheid bly beskou. [3]
Toestand van die Kolonie by Van der Stel se Aankoms
Toe Simon van der Stel in Suid-Afrika aankom, het die kolonie slegs die nedersettings om die voet van Tafelberg, die buiteposte by Saldanhabaai en Hottentots-Holland, ’n veestasie by Tigerberg, en die grond op huur buite die landengte deur die sewe burgers wat al genoem is, omvat. Die binneland is ooswaarts ongeveer so ver as die huidige dorp George verken, en noordwaarts veertig of vyftig myl verby die monding van die Olifantsrivier. Die grens tussen die Khoikhoi en Nguni-sprekende landbouvolke verder oos was nog onbekend. Die bestaan van die fabelagtige stroom Camissa is ferm geglo, en dit is op die kaarte aangedui asof dit met twee monde die see binnekom, waarvan een Rio Infante genoem is en in die posisie van die huidige Groot-Visrivier geplaas is. Die Oranje is nog nooit gehoor nie. [3]
Daardie kaart van kennis en okkupasie het die veld omskryf wat die nuwe kommandeur in Oktober 1679 werklik kon administreer: ’n skiereilandkern, twee kus- en landboubuiteposte, een hooi-en-veeheuwel, sewe huurders buite die landengte, en wye gerugte van riviere en ryke wat nog onbesoek was. Vriendelike omgang met naburige Khoikhoi en ’n groot veehandel—hoofsaaklik met die Hessequas—het voortgegaan; San (Boesmans) het jagpartye van tyd tot tyd nog lastig geval. Die politieke erfenis van Crudop was vrede sonder uitbreiding van vrye-eiendomstitel verby Wynberg. [3] [4]
Hottentots-Holland-besoek en Benaming van Stellenbosch — November 1679
Die kommandeur het ’n paar dae aan ’n deeglike inspeksie van die regeringskantore en van die land in die omgewing van die kasteel gewy; daarna, op die 3de van November, het hy die Kaap verlaat om die stasie by Hottentots-Holland te besoek. Hy is deur ’n paar bediendes en ’n klein eskort soldate vergesel. Die geselskap het daardie nag by ’n plek genaamd die Kuilen kamp opgeslaan, naby ’n stroom wat nog daardie naam dra. Die volgende oggend het die kommandeur na Hottentots-Holland gery, waar hy baie tevrede was met die toestand waarin hy die boerdery-inrigting aangetref het. Nadat hy homself met al die besonderhede daar vertroud gemaak het, het hy besluit om die land binnelands te ondersoek, na die berge wat verdere vordering in daardie rigting gelyk het te versper. [3]
In die namiddag van die 6de of 7de van November—dit is nie seker watter nie, maar dit was waarskynlik die 6de—het die kommandeur met sy gevolg in die bekoorlikste vallei gery wat hy nog gesien het. Die heuwels wat dit omsluit het, was verskeiden van vorm, maar almal was met ryk gras bedek, en in hulle holtes was kolle donker immergroen woud-bome. Deur die vallei het ’n helder stroom soet water gevloei, wat op een punt in twee kanale verdeel het en verder af weer saamvloeiend ’n eiland van aansienlike grootte omsluit het. Daar, onder ’n wydvertakte boom, is die kommandeur se paviljoen opgeslaan, en naby is ’n tent opgeslaan wat as sy slaapkamer moes dien. [3]
Aan die begin van November is die hitte, selfs middae, nog nie drukkend nie, en die oggende en aande in die suiwer lug en onder die helder lug is byna altyd aangenaam. Die kommandeur, vars van ’n lang seevaart, en te alle tye in staat om die skoonhede van die natuur te waardeer, was bekoor deur die toneel voor hom. Hy het opgemerk dat die vallei nie net mooi vir die oog was nie, maar dat sy grond ryk en sy water volop was. Dit kon die tuiste van baie voorspoedige gesinne gemaak word. Op hierdie tydstip was daar geen tekens van menslike lewe buite die kommandeur se eie kamp nie, al moes die plek dikwels deur bande nomadiese Khoikhoi besoek gewees het wat hulle kuddes op sy weivelde kom wei het. Die eiland was dig met fyn bome besaai, wat die kommandeur ’n naam voorgestel het wat sy eie nagedagtenis in verband met die bos moes bestendig. Hy het dit Stellenbosch genoem. [3] [4]
Op die 8ste van November het die geselskap die kasteel weer bereik, maar gedurende daardie reis van vyf dae het uitgebreide kolonisasieplanne in die kommandeur se gees gevorm. Hy sou hier aan die punt van Afrika ’n voorspoedige nedersetting opbou. Hy sou begin by die plek wat sy eie naam gedra het, en daar ’n liggaam vrye grondeienaars plant wat aan die grond geheg sou raak. Die groot moeilikheid was om mans en vroue te vind om koloniste van te maak, want die vaderland kon nie mense in groot getalle lewer nie, en die kommandeur was teen buitelanders gekant. Die proses om die land te vul moes dus stadig wees. [3]
Eerste Ploeg by Stellenbosch en Tuinplanne — Laat 1679
Voor die einde van die jaar het die eerste boer van Stellenbosch sy ploeg daar in die grond gesit. Die daad het die November-benaming van ’n reisigersetiket omgeskakel in die begin van permanente vrye okkupasie binnelands van Hottentots-Holland. Groter geselskappe en formele vrye-eiendom-aanbiedinge op die valleivloer het tot die volgende seisoene behoort; wat 1679 self verseker het, was die naam, die kommandeur se koloniseringsvoorneme, en ten minste een werkende ploeg voor Desember geëindig het. [3] [4]
Voor die aankoms van Simon van der Stel is die groot tuin in Tafelvallei hoofsaaklik gebruik om groente vir die Kompanjie se mense en die vloote te produseer. Baie min is daarin gedoen in die rigting van versiering. Een van die vroegste dade van die kommandeur was om ’n plan voor te berei wat hy bestendig uitgevoer het totdat die Kompanjie se tuin by die Kaap iets wonderliks in die oë van besoekers geword het. Volgens daardie plan is die grond in ’n groot aantal klein parallelogramme verdeel, van mekaar geskei deur lewende heinings hoog genoeg om die krag van die wind te breek—sommige persele vir vrugte, sommige vir groente, sommige as kwekerye van Europese houtbome, ander vir buitelandse eksperimente en vir wilde Afrika-plante wie se eienskappe vasgestel kon word. [3]
Die herontwerp het in dieselfde sluitingsmaande begin wat die Stellenbosch-ploeg gesien het. Van der Stel het die tuin na die berg vergroot en ’n smal strook aan die onderkant afgesny waarop hy mettertyd ’n hospitaal en ’n gebou vir die huisvesting van die Kompanjie se slawe wou oprig. Net binne die nuwe hoofingang het hy ’n plesierhuis of lodges opgerig, en daar het hy gewoonlik besoekers van rang onthaal. Die hele tuin kon deur die stroom toe die Soetrivier genoem besproei word, en sy dreinering is sorgvuldig behartig. Meer as honderd slawe is gewoonlik aangewend om dit in orde te hou, onder toesig van bekwame Europeërs wat opdragte van ’n hoof tuinier of superintendent ontvang het. Die volle roem van die tuin en die latere botaniese arbeid wat daarmee verbind is, het oor daaropvolgende jare ontvou; die besluit en eerste uitleg het egter tot die kommandeur se openingsseisoen in 1679 behoort. [3]
Toe 1679 geëindig het, het Frans–Nederlandse vrede die Kaapse militêre inrigting uitgedun en Europese kasteelwerkers vrygestel; die vyf bastions het Oranje-name gedra; die April-sensus het vrymense, diensknegte en slawe getel; sewe huurders het grond buite die landengte gehou, insluitend nuwe Eersterivier- en Tigerberg-vergunnings; Crudop het die stoel op 12 Oktober aan Simon van der Stel oorgegee; Stellenbosch is vroeg in November genoem; en die eerste vrye ploeg en ’n nuwe tuinplan het begin om die kommandeur se program op die grond te merk. [3] [4]