Boer History1679 aan die Kaap die Goeie Hoop: Vredesnuus, Kasteelbastions, Van der Stel en Stellenbosch
Frans–Nederlandse Vrede, Garnisoensnyding en Kasteelarbeid — Februarie 1679
Die kalenderjaar 1679 het onder waarnemende kommandeur Hendrik Crudop geopen, wat die stoel sedert die dood van goewerneur Johan Bax op 29 Junie 1678 gehou het. Die Cochoqua-vrede van 1677 het nog die verhoudings met die vernaamste binnelandse kapteins gereël; vrye veehuurkontrakte buite die landengte het min gebly; en die klipkasteel, lank reeds onder konstruksie, het nog ’n voltooide sloot ontbreek. Inwonende prediking het onder ds. Johannes Overney voortgegaan, wat die vorige Oktober aangestel is ná tien maande sonder ’n vaste predikant. Gedurende Crudop se administrasie het baie min van dramatiese aard voorgekom: dit was ’n tyd van vrede, daar was geen belangrike werk aan die gang behalwe die onvoltooide vestingssloot nie, en niks nuuts kon goed aangepak word voordat die direkteure ’n permanente opvolger benoem het nie. [3]
Op die 10de van Februarie 1679 is berig ontvang van die sluiting van vrede tussen Frankryk en die Nederlande. Die nuus het dadelike plaaslike gevolge gehad. Nog ’n verkleining van die Kaapse soldate-inrigting het gevolg, en al die Europese arbeiders wat op die kasteel werksaam was, is vrygestel. Die voltooiing van die sloot is as die enigste werk van belang beskou wat toe nog oor was, en dit kon deur slawe teen ’n geringe koste vir die Kompanjie gedoen word. Vrede in Europa het dus by die Kaap vertaal in minder betaalde soldate en vrymense op vestingloon en ’n doelbewuste verskuiwing van oorblywende grondwerk na slawe-arbeid. [3]
Die besluit het getoon hoe nou Kaapse militêre en bousterkte nog die Kompanjie se wyer oorlogstand gevolg het. Terwyl Frankryk en die Verenigde Provinciën in stryd was, het Tafelbaai ’n digter soldate-inrigting en Europese hande op die walle aangehou; sodra vrede bekend was, kon Crudop se raad albei uitdun sonder om die onvoltooide sloot te laat vaar. Gewone voorsiening, veehandel met verbondskapteins, en die dun vrye rand buite Wynberg het onder dieselfde waarnemende kommandeur voortgegaan wat 1678 afgesluit het. Die Februarie-snyding het dus nie ’n nuwe binnelandse program aangekondig nie: dit het aangekondig dat vestingarbeid nie meer ’n oorlogstydse loonstaat regverdig het sodra die Europese twis beëindig is nie. [3]
Daardie stil opening het ook die institusionele erfenis wat Bax nagelate het, vasgelê. Overney se aanstelling as waarnemende predikant, later bevestig, het weeklikse prediking herstel ná die lang gaping wat op die dood van ds. Petrus Hulsenaar gevolg het. Dienste wat van skipskapelane en die sieketrooster se voorlesing van ’n preek afhanklik was, het nou weer ’n inwonende herder gehad. Dieselfde kontinuïteit van amp wat Crudop in die kommandeurstoel gehou het, het Overney in die kansel gehou terwyl Amsterdam rang en persoon vir die vakante Kaapse pos bespreek het. Vredesnuus, garnisoensverkleining en slawe-arbeid op die sloot is dus op ’n reeds gevestigde tussentydse regime gelê eerder as op ’n vars grondwetlike begin. [3]
Sensus van die Nedersetting — 9 April 1679
Op die 9de van April 1679, toe ’n sensus geneem is, is die vrye en gebonde bevolking van die nedersetting met buitengewone duidelikheid getel. Daar was sewe-en-tagtig vrymense, met vyf-en-vyftig vroue, honderd-en-sewentien kinders, dertig Europese mans-diensknegte, honderd drie-en-dertig mansslawe, agt-en-dertig vroueslawe, en twintig slawekinders. Die totalle het ’n klein vrye gemeenskap vasgelê wat nog in tientalle huishoudings gemeet is, ’n beskeie vrye-dienskneg-laag, en ’n slawebevolking wat in volwasse mans reeds groter was as die vrye mans self. [3]
Teen die geografie van die jaar gelees, beskryf die syfers ’n nedersetting wat nog om Tafelvallei en die skiereilandplase tot Wynberg gekonsentreer was, met slegs ’n handjievol vrymense wat al buite die landengte gewoon het. Hulle toon ook hoe diep slawe-arbeid reeds gewone Kaapse werk binnegedring het—kasteelsloot, Kompanjietuin, koringposte en burgerhuishoudings—vóór enige groot binnelandse vrye-eiendom-uitbreiding. Die April-telling staan dus as basislyn vir die kommandeur wat in Oktober sou aankom en vir die eerste ploeg wat gou grond in die vallei later Stellenbosch genoem sou draai. [3]
Die rekenkunde van die opgawe verdien nadere aandag. Vrye volwasse mans het sewe-en-tagtig getel; vrye vroue vyf-en-vyftig; vrye kinders honderd-en-sewentien—saam ’n vrye gemeenskap van tweehonderd nege-en-vyftig siele. Teenoor hulle het honderd een-en-negentig slawe van albei geslagte en ouderdomme gestaan, plus dertig Europese mans-diensknegte. Volwasse mansslawe alleen het reeds die vrymense oortref. Geen latere mite van ’n leë pastorale Kaap in 1679 kan by daardie syfers staande bly nie: die verversingstasie het ’n klein slawe-samelewing geword voordat dit ’n binnelandse vrye-eiendom-kolonie geword het. Toe Van der Stel later die Kompanjie se tuin met meer as honderd slawe onder Europese tuiniers herontwerp het, het hy arbeid georganiseer wat reeds in April getel is, nie ’n nuwe arbeidsstelsel uit niks uitgevind nie. [3]
Die sensus het ook politieke skaal gemeet. ’n Kommandeur wat in Amsterdam gekies is, sou oor minder as negentig vrye volwasse mans regeer, ’n dun milisie en garnisoen ná die Februarie-snyding, en ’n slawe-meerderheid in die gebonde arbeidsmag. Veehandel met Hessequa en ander verbondskapteins het nog meer vir die Kompanjie se vleisvoorsiening beteken as enige enkele vrye-eiendom-plaas. Die April-opgawe het dus elke latere besluit van 1679—huurverlenging buite die landengte, die rang van die nuwe hoof, en die stadige plant van vrye-eienaars by Stellenbosch—as die bestuur van ’n kompakte skiereilandstasie gekader, nog nie van ’n uitgestrekte agrariese provinsie nie. [3]
Vyf Punte van die Kasteel Genoem — 26 April 1679
Op die 26ste van April het die raad besluit om die vyf punte van die kasteel ter ere van die Stadhouer te noem. Die suidelike punt is Oranje genoem, die suidoostelike Nassau, die oostelike Catzenellenbogen, die noordelike Buren, en die westelike Leerdam. Die naamgewing het die onvoltooide klipvesting aan die Huis van Oranje–Nassau gebind op die oomblik toe Europese vrede die arbeidsmag wat dit gebou het, al uitgedun het. [3]
Naamgewing het die werke nie voltooi nie. Die sloot het die vernaamste uitstaande taak gebly, nou hoofsaaklik aan slawe opgedra. Tog het die vyf titels elke bastion ’n permanente politieke etiket in raadsnotules en daaglikse spraak gegee, en ’n bouterrein omgeskakel in ’n gedenkteken van Oranje-trou selfs terwyl Crudop nog slegs as waarnemende kommandeur geregeer het hangende ’n opvolger uit Europa. Suid, suidoos, oos, noord en wes het elkeen ’n prinselike naam gedra; die klippoligoon het opgehou om ’n anonieme ingenieursprojek te wees en het, in taal as nog nie in voltooide messelwerk nie, die Kasteel van die Kaap onder Oranje-beskerming geword. [3]
Die tydsberekening was in meer as een opsig doelbewus. Vrede het pas die Europese arbeidsmag verklein; die sloot is aan slawe gelaat; en die raad het nog op Amsterdam gewag vir ’n permanente hoof. Om die punte in daardie tussentyd na die Stadhouer te noem, was om kontinuïteit van Nederlandse en Oranje-identiteit by die Kaap te beweer sonder om op ’n nuwe kommissie in Tafelbaai te wag. Die seremonie van taal het min kruit en geen ekstra lone gekos nie, tog het dit die vestingwoordeboek vasgelê wat latere kommandeure, insluitend Simon van der Stel, sou erf wanneer hulle in die raadsaal binne daardie selfde mure sit. [3]
Eersterivier- en Tigerberg-huurkontrakte — Augustus 1679
In Augustus 1679 is toestemming aan Henning Huising en sy vennoot gegee om hulle skape langs die Eersterivier te wei, mits hulle die Khoikhoi kon tevrede stel wat gewoonlik die weiding daar gebruik het en sodoende ontevredenheid voorkom. Terselfdertyd het die burgers Pieter Visagie en Jan Mostert verlof verkry om ’n stuk grond aan die oostekant van die Tigerberg te bewerk, op die plek waar die Kompanjie gewoonlik sy hooi bymekaargemaak het. Die twee toekennings het vrye pastorale en akkerbou-gebruik dieper in die land ingedra wat reeds deur die 1678 Hottentots-Holland-huurkontrakte begrens was. [3] [4]
Teen daardie tyd het sewe burgers buite die landengte gewoon. Aan geen van hulle is grond op enige ander wyse toegestaan as op huur vir sekere gespesifiseerde termyne nie. Tot aan die einde van Crudop se administrasie was daar nie ’n duim grond as vrye eiendom, of in volle eiendom soos dit in daardie dae genoem is, verder as Wynberg gehou nie. Die Augustus-toestemmings het dus ’n huurkontrak-rand verdik—Huising se skape aan die Eerste, Visagie en Mostert op die Kompanjie se ou hooigrond—sonder om die binneland nog in vrye-eiendom-plase om te skakel. [3] [4]
Die voorwaarde wat aan Huising se Eersterivier-verlof geheg is—dat die vennote die Khoikhoi gewoonteregtelike gebruikers moes tevrede stel—het die raad se voorkeurmetode om oop twis te vermy, opgeteken: private skikking met plaaslike herders eerder as ’n outomatiese uitwissing van ouer weidingsaansprake. Tigerberg-bewerking, daarenteen, het ’n plek beset wat reeds as Kompanjie- hooistasie bekend was, sodat vrye ploeg daar uit ’n bestaande Europese ekstraktiewe gebruik gegroei het. Saam toon die toekennings hoe ver vrye okkupasie teen laat winter 1679 gevorder het, en hoe streng dit huurkontrak buite die Wynberg-vrye-eiendom-grens gebly het. [3]
Die geografie van daardie sewe name het vir die herfs wat gevolg het, saak gemaak. Hottentots-Holland het reeds in 1678 vrye boere na die voet van die berge getrek; die Eersterivier- en Tigerberg-toestemmings het weiding en ploeg verder langs dieselfde binnelandse boog gestoot. Toe Van der Stel in November uitgery het, sou hy nie ’n volkome leë agterland binnegaan nie, maar ’n land wat reeds deur Kompanjieposte, huurkraale en onderhandelde weiding gemerk was. Wat hy sou verander, was titel: volle eiendom in die Stellenbosch-vallei, in die seisoene wat gevolg het aangebied, het die slegs-huur-reël gebreek wat nog elke vryman buite Wynberg aan die einde van Crudop se waarnemende bevel gebind het. [3] [4]
Direkteure Kies ’n Kommandeur — Simon van der Stel
Toe berig van die dood van goewerneur Bax die Nederlande bereik, het die direkteure van die Oos-Indiese Kompanjie geoordeel dat dit onnodig sou wees om ’n opvolger van hoër rang as ’n kommandeur aan te stel. Die kolonie is dus weer tot sy posisie vóór die aankoms van Isbrand Goske verlaag. Die amptenaar wat hulle gekies het om die vakante pos te vul, het toe in Amsterdam gewoon en was in diens van die kamer daar, maar hy het geredelik ingestem om na die Kaap te verhuis by wyse van bevordering. Sy naam was Simon van der Stel. [3]
Die rangbesluit het ewe veel as die persoon saak gemaak. Bax en Goske het as volle goewerneurs geregeer; Crudop het slegs waargeneem; Van der Stel sou land met die ouer, laer styl van Kaapse hoofskap herstel. In Amsterdamse terme het die Kaap ’n belangrike verversingstasie gebly eerder as ’n kolonie wat deurlopende goewerneurswaardigheid vereis het. In plaaslike terme het die keuse meer as ’n jaar van tussentydse bewind beëindig en ’n permanente hand op die raad beloof sodra die uitgaande vloot hom afgelewer het. [3]
Die direkteure se berekening was spaarsaam. ’n Kommandeur se salaris en waardigheid was genoeg vir ’n pos wie se vrye bevolking nog in die lae honderde getel het en wie se vernaamste take die verversing van vlote, die veehandel en die voltooiing van die kasteelsloot gebly het. Tog sou die man wat hulle gekies het, in die oordeel van latere historici, ’n groter invloed op die toekoms van Suid-Afrika uitoefen as enige van sy voorgangers. Die gaping tussen die beskeie rang van 1679 en die lang skadu van Van der Stel se koloniseringsprogram het begin die oomblik toe die kamer in Amsterdam Bax se vakature afwaarts eerder as opwaarts gevul het. [3]
Van der Stel se aanvaarding is as bevordering binne Kompanjiediens gekader, nie as ’n private koloniale onderneming nie. Hy was reeds op die Amsterdamse kamer se boeke, arm in private fortuin, en gereed om sy posisie te verbeter deur die Kaapse stoel te neem. Daardie bereidwilligheid het by die Sewentien se wens vir ’n bekwame, Nederlands-gesinde amptenaar wat nie goewerneursrang sou eis nie, aangesluit. Crudop, wat Bax begrawe en die fort deur skaarste en stil maande gehou het, sou formeel oorgee sodra die uitgaande skip Tafelbaai bereik. [3]
Aankoms en Installasie — 12 Oktober 1679
Van der Stel het in die skip Vrye Zee ingeskeep, wat op die 12de van Oktober 1679 in Tafelbaai aangekom het. Die sekunde Crudop, saam met die lede van die raad, het uitgegaan om hom te verwelkom, en te midde van kanon- en musketvuur het hy geland en is deur die soldate en milisie onder die wapen ontvang. In die raadsaal in die kasteel is die kommissie deur die sekretaris voorgelees, die amptenare het almal wettige gehoorsaamheid beloof, en die nuwe kommandeur het die leiding van sake oorgeneem. [3]
Die seremonie het Crudop se waarnemende bevel sonder skande afgesluit: die sekunde wat Bax begrawe, Overney aangestel, die bastions genoem en die Augustus-binnelandse huurkontrakte uitgereik het, het nou formeel voor ’n gekommissionerde opvolger afgetree. Vir die vrye gemeenskap het die saluutschote en gewapende ontvangs geadverteer dat die Kaap weer ’n permanente hoof gehad het wat in die vaderland gekies is, nie bloot ’n plaaslike noodmaatreël wat op Batavia of die Sewentien gewag het nie. [3]
Die landingself het Kompanjie-etiket vir ’n nuwe hoof gevolg. Raadslede het na die skip uitgegaan; kanon en musketvuur het van die wal geantwoord; garnisoen en milisie het onder die wapen by die landing gestaan; die sekretaris het die kommissie binne die kasteel voorgelees; en elke amptenaar het gehoorsaamheid beloof voordat sake onder die nuwe naam hervat is. Van daardie uur af het die leiding van sake—huurkontrakte, veehandel, vestingarbeid, kerk en tuin—in Van der Stel se naam geloop, selfs al was die fisiese nedersetting wat hy oorgeneem het nog die kompakte stasie wat Crudop deur die eerste nege maande van die jaar administreer het. [3]
Crudop het nie as ’n mislukte plaasvervanger uit die rekord verdwyn nie. Hy het die vrede van 1677 gehou, die stil maande ná Bax se dood bestuur, die garnisoen verklein toe Frans–Nederlandse vrede bekend was, die vyf punte genoem, en huurweiding uitgebrei sonder om vrye eiendom verby Wynberg toe te ken. Die Oktober-installasie het gesag oorgedra; dit het die tussentyd nie verwerp nie. Van der Stel se eerste inspeksies van kantore en omgewing sou op boeke, voorrade en buiteposte rus wat reeds onder daardie waarnemende hand georden was. [3]
Karakter en Familie van Simon van der Stel
Die amptenaar wat nou aan die hoof van die Kaapse regering gestaan het, was ’n seun van Adriaan van der Stel, kommandeur vir die Edele Oos-Indiese Kompanjie van die eiland Mauritius. Daar gebore op die 14de van November 1639, is Simon van der Stel as baie jong kind na die vaderland gestuur en het ’n liberale opvoeding in die beste skole van Holland ontvang. Deur huwelik verbonde aan ’n antieke en invloedryke Amsterdamse familie, het hy tot dusver die karakter van ’n hoogs respektabele burger gehandhaaf, al het die posisie wat hy in diens van die Oos-Indiese Kompanjie beklee het hom slegs ’n baie beperkte inkomste gebring, en hy het min of niks geërf nie. Hy was arm, en toe ’n geleentheid om sy fortuin te verbeter hom aangebied is, het hy dit graag aanvaar. [3]
In gestalte was Simon van der Stel klein, met ’n donker gelaatskleur, maar oop vrolike gelaat. Sy gewoontes was verfynd, en sover sy middele dit toegelaat het, het hy homself met voorwerpe van smaak omring. Sy hoflikheid en buitengewone gasvryheid teenoor vreemdelinge is later deur meer as een besoeker aan die Kaap beklemtoon, asook sy voorliefde om wonderlike verhale van sy avonture te vertel en merriment ten koste van homself te skep. Geestig, goedaardig en beleefd, was hy ook skerp en beskik oor ’n groot mate van gesonde verstand. Teenoor hierdie eienskappe het ’n buitensporige begeerte na rykdom gestaan, skaars merkbaar in die vroeë tydperk van sy regering, wat toegeneem het soos hy in jare gevorder het en teen die einde van sy lewe ’n verdenking op hom gelê het dat hy nie te kieskeurig was oor die metodes om geld te maak nie. [3]
’n Opvallende trek van sy karakter, soos dit Suid-Afrika geraak het, was intense patriotisme van ’n nou Nederlandse aard. In sy oë was alles wat Nederlands was goed, en wat nie Nederlands was nie was nie die moeite werd om te ag nie. Van die dag dat hy geland het, het hy bestudeer hoe hy die distrik om die Kaap so na as moontlik aan ’n provinsie van die Nederlande kon laat lyk—Nederlandse taal, Nederlandse wette, Nederlandse instellings en Nederlandse gebruike, onbedorwe en onveranderd geplant. Daardie program sou later grondtoekennings, skoolonderwys en sy onwilligheid om die land met buitelanders te vul, kleur; in Oktober 1679 was dit reeds die denkwyse wat hy van die Vrye Zee aan wal gebring het. [3]
Kommandeur Van der Stel het sy vier seuns saamgebring, van wie die oudste, Willem Adriaan van naam, in latere jare goewerneur van die kolonie geword het. Die jongste, Frans, het ’n boer geword; en die oorblywende twee het, ná boerdery, spekulasie en verskeie aanstellings in Suid-Afrika, elders in diens van die Oos-Indiese Kompanjie verhuis. Die kommandeur se eggenote was nie in staat of onwillig om hom uit Amsterdam te vergesel nie. Sy het daar by haar vriende gebly en het haar man nooit weer gesien nie, al het hy voortgegaan om haar met veel genegenheid te beskou. Die Kaapse huishouding van 1679 was dus ’n manlike amptelike familie—vader en seuns—sonder die kommandeur se vrou aan tafel of in die tuinhuisie wat hy binnekort vir besoekers van rang sou bou. [3]
Toestand van die Kolonie by Van der Stel se Aankoms
Toe Simon van der Stel in Suid-Afrika aankom, het die kolonie slegs die nedersettings om die voet van Tafelberg, die buiteposte by Saldanhabaai en Hottentots-Holland, ’n veestasie by Tigerberg, en die grond wat op huur buite die landengte deur die sewe reeds genoemde burgers gehou is, omvat. Die binneland is ooswaarts ongeveer so ver as die huidige dorp George verken, en noordwaarts veertig of vyftig myl anderkant die mond van die Olifantsrivier. Die grens tussen die Khoikhoi en Nguni-sprekende boerevolke verder oos was nog onbekend. Die bestaan van die fabelagtige stroom Camissa is stewig geglo, en dit is op die kaarte aangedui as die see binnegaande deur twee monde, waarvan een Rio Infante genoem en in die posisie van die huidige Groot-Visrivier geplaas is. Van die Oranje is nog nooit gehoor nie. [3]
Daardie kaart van kennis en okkupasie het die veld omskryf wat die nuwe kommandeur in Oktober 1679 werklik kon administreer: ’n skiereilandkern, twee kus- en landbou-buiteposte, een hooi-en-vee-heuwel, sewe huurders buite die landengte, en wye gerugte van riviere en ryke wat nog onbesoek was. Vriendelike omgang met naburige Khoikhoi en ’n groot veehandel—hoofsaaklik met die Hessequas—het voortgegaan; San (Boesmans) het jagpartye van tyd tot tyd nog lastig geval. Die politieke erfenis van Crudop was vrede sonder uitbreiding van vrye-eiendom-titel verby Wynberg. [3] [4]
Verkenning het reeds verder gestrek as nedersetting. Ooswaartse reise het na die latere George-land bereik; noordwaartse partye het die Olifantsriviermond met tientalle myle verbygesteek; tog het vrye Europese okkupasie nog Tafelberg, die skiereilandplase en ’n paar huurpunte anderkant die sand van die landengte omhels. Kaarte het nog die Camissa en Rio Infante gedra asof hulle bekende monde van ’n groot binnelandse stroom was, terwyl die ware Oranje in Kaapse spraak onbenoem gebly het. Van der Stel het dus sowel ’n klein geadministreerde kolonie as ’n groot half-verbeelde geografie geërf—’n wanbalans wat sy latere belangstelling in Namakwa-koper en noordelike paaie sou vorm, maar wat in Oktober 1679 nog daaglikse regering op kasteel, tuin, buiteposte en die veehandel gefokus gelaat het. [3] [4]
Verhoudings met naburige Khoikhoi is op hierdie oomblik beskryf as op die beste voet met die Europeërs lewend, selfs terwyl San- bergmense jagters by geleentheid lastig geval het. Kapteins wat in 1677 vrede gesluit en in die skaarste van 1678 as herwinningsagente gedien het, het nog binne die Kompanjie se diplomatiese kring gestaan. Die groot Hessequa-veehandel het die vernaamste binnelandse handelsaar gebly. Uitbreiding van vrye plase, wanneer dit kom, sou druk op weivelde wat dieselfde gemeenskappe gebruik het; die Augustus-voorwaarde dat Huising Eersterivier-herders tevrede stel, was reeds ’n klein erkenning van daardie druk binne ’n andersins vreedsame seisoen. [3] [4]
Hottentots-Holland-besoek en Benaming van Stellenbosch — November 1679
Die kommandeur het ’n paar dae aan ’n deeglike inspeksie van die regeringskantore en van die land in die omgewing van die kasteel bestee; daarna, op die 3de van November, het hy die Kaap verlaat met die doel om die stasie by Hottentots-Holland te besoek. Hy is deur ’n paar dienaars en ’n klein eskort soldate vergesel. Die geselskap het daardie nag by ’n plek genaamd die Kuilen gekamp, digby ’n stroom wat nog daardie naam dra. Die volgende oggend het die kommandeur na Hottentots-Holland gery, waar hy grootliks behaag was met die toestand waarin hy die boerdery-inrigting gevind het. Nadat hy homself met alle besonderhede daar bekend gemaak het, het hy besluit om die land binnelands te ondersoek, na die berge wat verdere vordering in daardie rigting gelyk het te versper. [3]
In die namiddag van die 6de of 7de van November—dit is nie seker watter nie, maar dit was waarskynlik die 6de—het die kommandeur met sy gevolg die bekoorlikste vallei binnegevaar wat hy nog gesien het. Die heuwels wat dit omsluit het, was in vorm verskeiden, maar almal was met ryk gras bedek, en in hulle holtes was kolle donker immergroen woudbome. Deur die vallei het ’n helder stroom soet water gevloei, wat op een punt in twee kanale verdeel en verder af weer saamgekom het om ’n eiland van aansienlike grootte te omsluit. Daar, onder ’n wydvertakte boom, is die kommandeur se paviljoen uitgesprei, en digby is ’n tent opgeslaan wat as sy slaapkamer moes dien. [3]
Aan die begin van November is die hitte, selfs teen middag, nog nie drukkend nie, en die oggende en aande in die suiwer lug en onder die helder hemel is byna altyd aangenaam. Die kommandeur, vars van ’n lang seevaart, en te alle tye in staat om die skoonhede van die natuur te waardeer, was bekoor deur die toneel voor hom. Hy het opgemerk dat die vallei nie net mooi vir die oog was nie, maar dat sy grond ryk en sy water oorvloedig was. Dit kon die tuiste van baie voorspoedige gesinne gemaak word. Op hierdie tyd was daar geen tekens van menslike lewe buite die kommandeur se eie kamp nie, al moes die plek dikwels deur bande nomadiese Khoikhoi besoek gewees het wat hulle kuddes op sy weivelde kom wei het. Die eiland was dig besaai met fyn bome, wat by die kommandeur ’n naam opgeroep het wat sy eie nagedagtenis in verband met die bos moes verewig. Hy het dit Stellenbosch genoem. [3] [4] [8]
Op die 8ste van November het die geselskap weer die kasteel bereik, maar gedurende daardie reis van vyf dae het omvangryke planne van kolonisasie in die kommandeur se gees gevorm. Hy sou hier aan die uiteinde van Afrika ’n voorspoedige nedersetting opbou. Hy sou by die plek begin wat sy eie naam gedra het, en daar ’n liggaam vrye-eienaars plant wat aan die grond geheg sou raak. Die groot moeilikheid was om mans en vroue te vind om koloniste van te maak, want die vaderland kon nie mense in groot getalle lewer nie, en die kommandeur was teen buitelanders gekant. Die proses om die land te vul moes dus stadig wees. [3]
Die vyf-dae-kring—van kasteel na Kuilen, na Hottentots-Holland, die eilandvallei in, en weer huis toe—het dus meer gedoen as om ’n buitepos te inspekteer. Dit het die kommandeur van ’n konkrete terrein, ’n persoonlike pleknaam, en ’n koloniseringsvoorneme voorsien wat sowel snelle buitelandse immigrasie as blote huurkontrak-drywing verwerp het. Stellenbosch was nog nie ’n dorp met landdros en skool nie; dit was ’n genoemde vallei en ’n besluit. Latere skrywers sou die stigting van die distrik juis op 1679 dateer omdat daardie November-rit die naam en die program vasgelê het, selfs al het die groter liggaam vrye gesinne en formele vrye-eiendom-aanbiedinge aan die seisoene wat gevolg het, behoort. [3] [8] [4]
Eerste Ploeg by Stellenbosch en Tuinplanne — Laat 1679
Voor die einde van die jaar het die eerste boer van Stellenbosch sy ploeg daar in die grond gesit. Die daad het die November- naamgewing van ’n reisigersetiket tot die begin van permanente vrye okkupasie binnelands van Hottentots-Holland omgeskakel. Groter partye en formele vrye-eiendom-aanbiedinge op die valleivloer het aan die volgende seisoene behoort; wat 1679 self verseker het, was die naam, die kommandeur se koloniseringsvoorneme, en minstens een werkende ploeg voordat Desember geëindig het. In Mei 1680 sou ’n party van agt gesinne saam verhuis onder ’n aanbod van soveel grond as hulle kon bewerk, self kiesbaar in die Stellenbosch-vallei, om in volle eiendom gehou te word en slegs deur die Kompanjie herwinbaar as dit onbewerk gelaat word—maar daardie vrye-eiendom-golf het buite die kalender van hierdie jaar gelê. [3] [4]
Voor die aankoms van Simon van der Stel is die groot tuin in Tafelvallei hoofsaaklik gebruik om groente vir die Kompanjie se mense en die vlote te produseer. Baie min is daarin gedoen by wyse van versiering. Een van die vroegste dade van die kommandeur was om ’n plan voor te berei wat hy bestendig uitgevoer het totdat die Kompanjie se tuin by die Kaap iets wonderliks in die oë van besoekers geword het. Volgens daardie plan is die grond in ’n groot aantal klein parallelogramme verdeel, van mekaar geskei deur lewende heinings hoog genoeg om die krag van die wind te breek—sommige persele vir vrugte, sommige vir groente, sommige as kwekerye van Europese houtbome, ander vir buitelandse eksperimente en vir wilde Afrikaanse plante wie se eienskappe vasgestel kon word. [3]
Die herontwerp het in dieselfde sluitende maande begin wat die Stellenbosch-ploeg gesien het. Van der Stel het die tuin na die berg uitgebrei en ’n smal strook aan die laer ent afgesny waarop hy mettertyd ’n hospitaal en ’n gebou vir die huisvesting van die Kompanjie se slawe wou oprig. Net binne die nuwe hoofingang het hy ’n plesierhuis of lodgesie laat opsit, en daar het hy gewoonlik besoekers van rang onthaal. Die hele tuin kon deur die stroom destyds die Soetrivier genoem besproei word, en sy dreinering is sorgvuldig nagesien. Meer as honderd slawe is gewoonlik in diens gehou om dit in orde te hou, werkende onder vaardige Europeërs wat aanwysings van ’n hoofgardener of superintendent ontvang het. Die volle roem van die tuin en die latere plantkundige arbeid wat met mans soos Hendrik Bernard Oldenland verbind is, het oor daaropvolgende jare ontvou; die besluit en eerste uitleg het egter aan die kommandeur se openingsseisoen in 1679 behoort. [3]
Tuin en vallei saam het die styl van die nuwe regering aangekondig. By Stellenbosch het die kommandeur vrye-eienaars gesoek wat aan die grond geheg was onder Nederlandse norme; in Tafelvallei het hy ’n Kompanjietuin gesoek wat elke vloot en buitelandse besoeker met orde, verskeidenheid en Nederlandse smaak sou beïndruk. Albei projekte het die arbeid en geografie gebruik wat reeds in April getel is—slawe in die persele, huur- en buiteposboere op die pad na Hottentots-Holland—en albei het blote bestaansverversing as die plafon van Kaapse ambisie verwerp. Die vaderland mag min emigrante stuur, en buitelanders was onwelkom in die kommandeur se skema, maar die grond self kon hernoem, geploeg, omhein en besproei word tot ’n gelykenis van ’n Nederlandse provinsie aan die uiteinde van Afrika. [3]
Toe 1679 geëindig het, het Frans–Nederlandse vrede die Kaapse militêre inrigting uitgedun en Europese kasteelwerkers vrygestel; die vyf bastions het Oranje-name gedra; die April-sensus het vrymense, diensknegte en slawe getel; sewe huurders het grond buite die landengte gehou, insluitend nuwe Eersterivier- en Tigerberg-toestemmings; Crudop het die stoel op 12 Oktober aan Simon van der Stel oorgegee; Stellenbosch is vroeg in November genoem; en die eerste vrye ploeg en ’n nuwe tuinplan het begin om die kommandeur se program op die grond te merk. [3] [4] [8]