Boer History1808 aan die Kaap die Goeie Hoop: Mamre, die Louis-opstand, en die diskontobank
Prysskip op Jutteneiland — Januarie 1808
Du Pré Alexander, tweede graaf van Caledon, het as burgerlike goewerneur gesit toe 1808 oopgegaan het. Hy het die eed afgelê op die 22ste van Mei 1807, op 29, onder die vorm wat gebruik is toe lord Macartney regeer het: geen raad nie, departementshoofde uit Engeland gestuur, en die salarisse van 1797. Die parlement van Groot-Brittanje het die slawhandel in Britse skepe en deur Britse onderdane van die 1ste van Mei 1807 af afgeskaf. Wat op Januarie gehang het, was nie nog ’n landing nie. Dit was hoe daardie wet ’n vrag sou ontmoet wat al gekontrakteer was, en ’n goewerneur wat die wet kon laat sit sonder ’n raad om die blaam te deel. [3]
Toe die wet aan die Kaap meegedeel is, het Alexander Tennant slegs 383 van die 500 slawe ontvang wat David Baird hom verlof gegee het om in te voer, maar hy het met ’n Portugese seekaptein vir nog ’n vrag gekontrakteer. Teen die einde van 1807 het daardie vaartuig in Tafelbaai aangekom met 220 slawe. Caledon het 117 laat land — die laastes wat openlik in die kolonie verkoop is — en die res geweier. Met sy instemming het Tennant die vaartuig beveel om met die balans na Suid-Amerika te gaan. Die oop mark was besig om toe te gaan. Die oorblywende romp was nog op die water. [3] [4]
Op die deurtog is sy geneem deur H.M.S. Harrier en met ’n prysbemanning teruggestuur, op die grond dat die eienaar van die slawe ’n Britse onderdaan was. Haar aankoms in Januarie 1808 het heelwat verleentheid veroorsaak. Die skip het herstel nodig gehad, daarom is die slawe op Robbeneiland geplaas tot ’n besluit geneem kon word. In ’n suidooster het sy haar ankerkabel verloor, is sy see in gedryf, en is sy op Jutteneiland vergaan. Caledon het toe sy kop klaar gemaak. Die negers kon nie gelaat word waar hulle was nie, kon nie as slawe in die kolonie verkoop word nie, en kon nie uitgevoer word nie. Tennant moes homself tevrede stel daarmee dat hulle vir 7 jaar as vakleerlinge aan hom verbind is. Die wrak het die eerste volle toepassing van ’n toegemaakte handel afgedwing: arbeid sonder ’n verkoop. [3]
Van die 1ste van Maart af kon geen slaaf in enige Britse kolonie geland word nie. Die Kaap is die ontvanger gemaak vir negers wat in die suidelike seë gered is: sulke Britse vaartuie as wat met slawe aan boord betrap is, en sulke slaweskepe van nasies in oorlog met Engeland as wat deur Britse kruisers gevang is, is na Tafelbaai gestuur om deur ’n admiraliteitshof veroordeel te word. Die negers is onder die kollekteur van doeane geplaas en, met die goewerneur se instemming, deur hom as vakleerlinge verbind. ’n Order in Council van die 16de van Maart 1808 het hulle eers aan daardie amptenaar se voogdyskap toevertrou en daarna, onder beperkings, vir ’n tydperk van nie meer as 14 jaar aan persone verbind wat hulle wou gebruik. Dié wat hulle geneem het, moes hulle voed en klee, hulle in die beginsels van die Christelike godsdiens onderrig, en hulle so oplei dat hulle aan die einde van die termyn vir hulleself kon sorg. Daar was gou ’n groot vraag: vir 14 jaar was hulle in alle opsigte slawe, verkry nie teen die hoë pryse van die slawemark nie maar op ’n belofte om by die regulasies te hou. [3] [4]
In Julie 1807 het Caledon voorgestel om die regeringsslawe te verkoop en die loods in openbare kantore te omskep — 189 mans, 73 vroue, en 23 kinders, sommige oud en swak, wat meer gekos het as wat hulle opgelewer het, terwyl die openbare kantore nog in die kasteel gesit het waar die militêre staf plek nodig gehad het. Die sekretaris van staat wou nie die inwoners op openbare veiling sit nie; agbare mense, veral militêre offisiere, kon slawe kies teen £30 elk met die goewerneur se verlof. Daardie vermindering het skaars begin toe Januarie ’n prysromp op Jutten gesit het en Maart prysnegers onder die doeanekantoor. Omdat hy vermoed het dat slawe ingesmokkel word, het Caledon in 1808 ’n ondersoekraad ingestel. Elke slawehouer moes verskyn en verduidelik hoe hy in besit van elke slaaf gekom het, op straffe van 500 riksdaalders. Die proklamasie is gedateer die 29ste van April. Die raad het elke dag vir 6 weke gesit. Die jaar het oopgegaan nie met ’n nuwe verowering nie maar met die eerste volle seisoen van ’n handel wat die wet toegemaak het, en met ’n papierondersoek na elke titel in die kolonie. [3] [4]
Tulbagh vergroot — 1 Februarie 1808
Caledon het ’n regering sonder ’n raad gehou. Hy kon wette maak soos hy wou, verantwoordelik aan die sekretaris van staat; uit eie wil kon hy pryse vasstel vir produkte wat die leër nodig gehad het en die hoeveelheid aanslaan wat elke boer moes lewer; die beskikking oor die staatsdiens, behalwe departementshoofde uit Engeland, was in sy hande; saam met die luitenant-goewerneur het hy ’n appèlhof in siviele sake van meer as £200 gevorm; en hy het as regter in kriminele appèlle gesit met een of twee assessore. Dit was die Macartney-vorm, herstel omdat Londen ’n burgerlike van rang, nie ’n soldaat, in die stoel wou hê tot vrede. Die distrikte was, na sy oordeel, te groot vir behoorlike toesig. Hy het die aantal landdroste vermeerder. Die sny van 1 Februarie was die eerste van daardie vergrotings: nie ’n nuwe verowering nie, maar ’n kaart getrek sodat een landdros se perd die plase kon bereik. [3]
Op die 1ste van Februarie 1808 is ’n gedeelte van die distrik Stellenbosch afgesny en by Tulbagh gevoeg. Die nuwe grens is verklaar as die Bergrivier van sy mond tot die samevloeiing van die Koopmansrivier, die Koopmansrivier tot sy bron, die bergreeks tot Baviaanskloof, en ’n lyn wat die Bosjesveld in ’n noordoostelike rigting deur Gorees Hoogte tot die Swartberge kruis. Die sny het Stellenbosch se noordelike en noordoostelike weiding in ’n drosdy geneem wat na ’n Nederlandse goewerneur genoem is en nou onder ’n Britse graaf gesit het. Boere wat na Stellenbosch gery het vir klein justisie en die opgaaf, het nou na Tulbagh gery, of na ’n adjunk nog nader. [3]
Die opstal van die plaas Jan-Disselsvlei is van S. van Reenen gekoop vir 6000 riksdaalders, en ’n adjunk-landdros is daar gestasioneer om inkomste te vorder en regsbevoegdheid in klein sake uit te oefen, onderworpe aan voorskrifte van die landdros van die distrik. Daniel Johannes van Ryneveld het die aanstelling ontvang. Hy het dit gehou tot die 1ste van Januarie 1810, toe Jan Hendrik Fischer hom opgevolg het. Die pos was nie ’n nuwe drosdy nie. Dit was ’n adjunk se huis op ’n gekoopte opstal, bedoel om klein justisie en die inkomste nader te bring aan plase wat Stellenbosch nie meer kon bereik nie. [3]
Wat op die Februarie-sny gehang het, was die reikwydte van regering, nie ’n verandering van vlag nie. Van die mond van die Berg tot die Swartberge het die kaart van die ou Stellenbosch-drosdy ’n sny verloor, en ’n van Ryneveld het by Jan-Disselsvlei gesit om klein sake onder Tulbagh te hoor. Later jare sou ’n Kaap-distrik-landdros en heemrade maak, ’n adjunk-fiskaal by Simonstad, en ’n nuwe distrik oos van die Gourits; dit is nie hierdie jaar se werk nie. In 1808 was die westelike sny genoeg: die plase het verder binneland geloop as een landdros se perd, en Caledon het die mag gebruik wat ’n raad sou gedeel het. [3]
Mamre — Maart 1808
Die Morawiese inrigting by Genadendal het van die grootste nut vir die Khoikhoi daar geblyk. Die sendelinge, wat stil gewerk en inmenging in politieke vrae vermy het, is geag deur die regering, verbygaande vreemdelinge, en die koloniste; die resultate van hulle arbeid was sigbaar nie net op hulle eie grond nie maar in die voorkoms en gedrag van die mense onder hulle sorg wat uitgegaan het om by die boere te werk. Die enigste beswaar teen hulle stelsel is gemaak deur sendelinge van ander denominasies, wat gedink het die Morawiërs hou hulle leerlinge onder voogdyskap tot so ’n mate dat hulle nie die sosiale en politieke regte van mans kon uitoefen nie — die kenmerk wat die meeste bewonder is deur waarnemers wat gehou het dat mense wat uit ’n pastorale lewe kom, voortdurende leiding nodig het. Caledon was so beïndruk dat hy hulle aangespoor het om nog ’n stasie te stig. Hy wou in die weste hê wat, na sy oordeel, die Londense genootskap in die ooste nie was nie: ’n stil stasie wie se mense uitgegaan het om te werk. [3]
In die groot stuk genoem Groenekloof was daar van die vroeë dae van die nedersetting ’n ligging gereserveer vir die oorblyfsel van die Khoikhoi-clans wat onder die name Cochoquas, Goringhaiquas en Gorachouquas in besit van die hele Kaapse distrik gevind is toe wit mense eers in Suid-Afrika gevestig het. Pokke en brandewyn het daardie mense byna uitgewis, maar ’n paar het oorgebly, met wie se bloed dié van Europeërs en van negerslawe gemeng is. Toe Groenekloof as weiding afgesonder is vir die slagter wat gekontrakteer het om die regering van vleis te voorsien, is beding dat hy die Khoikhoi nie van grond moes ontneem wat hulle self nodig gehad het nie. Na die eerste uitbraak van pokke het die regering ’n besondere stuk gereserveer. Dit is nie opgemeet nie, en geen titelakte is uitgereik nie, maar wit mense is verhinder om daarop in te dring, en dit was so duidelik omskryf as die gewone leenplase. In 1804 het ’n burger wie se skape die Khoikhoi gesteel het, probeer om hulle uit Louwskloof te dryf; Jan Willem Janssens en die raad het hulle beskerm. Die reserwe het aan die regeringsplaas Kleine Post gegrens, wat ’n goeie woonhuis en sommige buitegeboue gehad het. [3]
In Desember 1807 het Caledon die Morawiërs genooi om daar ’n sending te stig en hulle die Kleine Post-eiendom aangebied. Die aanbod is aanvaar, en in Maart 1808 het die sending begin. Die nuwe stasie is Mamre genoem. Die huis het gereed gestaan op ’n onopgemeette reserwe wat die Kompanjie teen wit indringing omhein het. Die bybelse naam het die tweede Morawiese pos gemerk waarvoor die graaf gevra het. Wat op die Maart-opening gehang het, was ’n westelike stasie van die soort wat Caledon vertrou het: stil arbeid, geen politiek, en mense wat na die plase uitgegaan het. [3]
Die Londense genootskap se stasie Bethelsdorp is nie met guns bejeën nie. Buite die sendingkring is eenparig gehou dat daar geen goeie werk gedoen word nie, dat die Khoikhoi tot ledigheid aangemoedig word, en dat die plek ’n toevlug vir slegte karakters is. Richard Collins van die 83ste, opdrag gegee om te inspekteer en verslag te doen, het aanbeveel dat die Londense sendelinge nie toegelaat moet word om Khoikhoi te onderrig nie maar tot die San op die noordelike grens onder agbare boere beperk moet word, en dat die mense by Bethelsdorp ’n Morawiese stasie of diens by koloniste moet kies. Die regters van die hooggeregshof, die militêre offisiere by Fort Frederick, en die landdros van Uitenhage het saamgestem. Caledon het aan vrugbaarder grond naby Plettenbergbaai gedink. In 1807 het hy die landdros van Swellendam, saam met George Rex, gemagtig om met Johannes Theodorus Vanderkemp te beraadslaag. Hulle het by Rex se huis ontmoet op die 13de van Mei 1808. Jakkalskraal is eers aangebied, daarna twee plekke aan die Keurboomsrivier; geen een het goedkeuring gekry nie. Faure en Rex het berig dat niks voorgestel kon word wat vir Vanderkemp bevredigend was nie. Die goewerneur het ’n besluit verklaar om twee derdes van die Khoikhoi te verwyder en om Xhosa te verbied om by Bethelsdorp te vestig; hy het dit nie uitgevoer nie. [3] [4]
Die grond was nie groot genoeg vir die bevolking wat nominaal daaraan behoort het nie, en die swak watervoorraad het landbou slegs op die kleinste skaal toegelaat. Dit was ’n saak van verbasing dat die talle vee van die plek genoeg kos in die skrale weiding van die kaal omgewing gevind het. Van Bethelsdorp af het sendeling Read op die 30ste van Augustus 1808 ’n brief geskryf waarop later jare nog sou antwoord. Terwyl Mamre op ’n reserwe in die weste oopgegaan het, het Cungwa die Langkloof binnegeval en ’n kraal wes van die Gamtoos gebou, en in Oktober het ’n substam onder Habana, ’n neef van Ndlambe, aan die Gamkarivier naby die later dorp Prins Albert gevestig. Die ooste het sy Inrigting gehou op grond te klein, te droog, en te naby aan bewegende krale vir die kasteel se gemak. Die weste het Mamre gekry. [3] [4]
Collins in die noordweste — 1808
Nadat baie klagtes ontvang is oor strooptogte deur San langs die noordelike grens, het Caledon vroeg in 1808 majoor Collins gestuur om die land te inspekteer en, indien moontlik, ’n remedie te bedink. Collins was van die 83ste, die regiment wat saam met Baird in 1806 geland het. Die kommissie het saak gemaak omdat die noordelike plase buite maklike bereik van ’n drosdy gesit het, en omdat dieselfde offisier later gevra sou word om oor Bethelsdorp en die oostelike hoofde te berig. Die majoor het vasgestel dat die klagtes nie oordryf is nie; die voorstelle wat hy gemaak het, kon nie uitgevoer word nie. In daardie tyd lyk dit of hierdie mense uit verder afgeleë dele gemigreer en in die Bamboes- en Stormberge saamgetrek het. Hulle strooptogte, wat teen die einde van 1808 in frekwensie toegeneem het, het meer uit moedswillige skade as uit ’n begeerte om ander se eiendom te besit voortgekom. Beeste en skape is nou en dan dood of vermink gevind sonder enige oënskynlike voorneme om die karkasse as kos te gebruik. [3] [4]
Vroeg in 1808 het landdros Anders Stockenstrom ’n kommando onder die veldkommandant Van Wyk uitgestuur om die San te verdryf, “met alle moontlike menslikheid”. Die kommando het kort daarna teruggekeer sonder om ’n enkele skoot te vuur, nadat hulle die vyand tot ’n afstand gedryf het. Min tyd het verloop voordat hulle weer so lastig was as ooit. Die landdros het daarom besluit om self te gaan en in ’n vriendelike gees met hulle oor vrede te onderhandel. In Julie 1808 het hy die beskikbare mag uit sy distrik bymekaargemaak — omtrent 50 man, voorsien van krale, tabak en dagga, en vergesel van drie vriendelike San. Hy het op ’n kontingent uit Uitenhage gehoop; daardie distrik het sy eie moeilikhede gehad, en slegs 5 man ontoereikend toegerus het by die versamelplek aan die Visrivier aangekom. Uitenhage se drosdyhuis, onder die Batawe begin, was teen Januarie nog min meer as half klaar. Arbeid, nie kruit nie, was daardie distrik se tekort. [4]
By aankoms by die berge het die kommando verdeel. Stockenstrom met omtrent 25 man het die suidekant van die Stormberge geneem; die ander helfte, onder twee ervare burgers genaamd Van der Walt, het die noordekant geneem. Die tog was uiters onaangenaam: baie lyding van koue, baie reën tevore, riviere moeilik om te kruis, waens belemmer. Baie min San is gesien, hoewel bekend was dat hulle in die ontoeganklike dele skuil. Die vriendelike San is uitgestuur om hulle te soek en baie is gevind, maar geen beloftes of aanbiedinge van geskenke kon hulle oorhaal om vorentoe te kom nie. Stockenstrom se party het tot by die Tsomorivier deurgedruk, waarskynlik naby die later Xalanga. In daardie dele is een kraal van Thembu en San ontdek; hulle het eers gevlug, daarna moed bymekaargeskraap om die kommando te ontmoet. Hy het hulle gesê dat as hulle openlik kom en vra, hulle so veel as moontlik voorsien sou word, maar dat as hulle nie diefstal laat vaar nie, hulle hulleself te blameer sou hê as hulle agtervolg en geskiet word. Die Van der Walts, wat die enigste kraal nader wat hulle teëgekom het, het ’n salvo vergiftigde pyle ontmoet; verskeie San is geskiet. Die partye het ontmoet, en die kommando is ontbind. Die jaar op die noordelike grens het kruit bestee aan byna geen skoot in Van Wyk se rit nie, krale aan mense wat nie af wou kom nie, en pyle aan een kraal wat die Van der Walts bereik het. [4] [4]
In 1808 het Collins die pligte begin wat hy opgedra is deur die noordwestelike dele te bereis en die verhoudings tussen San en wit inwoners te ondersoek. Uit sy eie waarnemings het hy min bereik. Perdesiekte was heersend, en droogte het hom verhinder om ver genoeg binneland te gaan om enige groot getal San te ontmoet. Van die verspreide boere het hy baie klagtes versamel van veeverliese en van moorde op Khoikhoi-herders. Terug in Kaapstad en ’n kort tyd daar, het hy ’n oostelike toer begin deur eers na Graaff-Reinet te gaan. Onderweg het hy, op die plaas van Samuel De Beer in die Kweekvallei, ’n jongman ontmoet, Andries Stockenstrom, seun van die landdros, op pad na Graaff-Reinet as klerk. Collins is beïndruk met sy vermoëns en het hom genooi om die ekspedisie as Nederlandse tolk en sekretaris te vergesel. Die aanbod is aanvaar. Die rit wat daardie party noord van Graaff-Reinet op die 23ste van Januarie 1809 sou neem, behoort aan die jaar wat gevolg het. 1808 het toegemaak op die noordweste, die perdesiekte, die Kweekvallei-ontmoeting, en ’n kommissaris wat gesien het dat die klagtes nie oordryf is nie. [4] [4]
Diskontobank — Augustus 1808
In Augustus 1808 is die leenbank ook ’n diskontobank gemaak. Diskonto het beteken die bank kon nou ’n handelaar se wissel koop voordat dit verval, en só papier in die handel sit sowel as in lenings op grond. Die kolonie se omloopmiddel was nog kartongeld: riksdaalder, skelling en stuiver, nie banknote van waardigheid nie maar “goed voor”-stukke, die vroeëres met die woorde Goed voor … Kaapsche Rijksdaalders. Die papier was nie baie duursaam nie. Sommige stukke, die riksdaaldernote, was ongerieflik groot, omtrent 5.75 duim lank en 3.5 wyd; in daaglikse gebruik het hulle gevou, geskeur, vervaag en vuil geword. Dit alles het gereelde herdruk en volledige vernietiging van dit wat verslete was, nodig gemaak. ’n Toegemaakte slawemark en ’n papier-riksdaalder was dieselfde regering se twee instrumente: een arbeid, een krediet. [3] [4]
Wanneer ’n hernuwing nodig was, is die ontvanger-generaal en ’n lid van die hooggeregshof deur die goewerneur aangestel om gesamentlik al die verslete en beskadigde papier te ondersoek wat na die tesourie teruggevind het. Die sekretaris van die hof het dan by die koloniale sekretaris se kantoor aansoek gedoen om die kis met die stempels of metaalmerke en om ’n hoeveelheid karton — stewige papier tot grootte gesny, met ’n gekleurde ontwerp aan die een kant. In teenwoordigheid van die fiskaal en twee lede van die hof is die stukke se gesigwaarde daarop gestempel. Die stempels is in die kis teruggeplaas, vasgemaak en verseël met die seël van die goewerneur en dié van die hof, en na die koloniale sekretaris se kantoor terugbesorg. Al die stukke van elke denominasie is deur drie hoë amptenare geteken, verskillende amptenare vir verskillende denominasies. Die voltooide geld is aan die ontvanger-generaal oorhandig, wat dit vir ’n verdere hoeveelheid beskadigde note omgeruil het. [4] [4]
Vernietiging het in die binnehof van die kasteel plaasgevind. Wanneer ’n voldoende hoeveelheid opgehoop het, het die fiskaal, die adjunk-kommissaris-generaal, twee lede van die geregshof en twee lede van die burgersenaat op ’n datum deur die goewerneur bepaal by die inkomstekantoor ontmoet, destyds binne die kasteel. Die note, noukeurig ondersoek, is in die werf net buite die kantoor verbrand. As die ondersoek en verbranding nie in een dag klaar kon kom nie, het die amptenare weer met tussenposes ontmoet. Hierdie hernuwings het in 1806 twee keer, 1807 een keer, en 1808 twee keer plaasgevind. Op die 10de van November 1808 is 2500 stukke gestempel en geteken — Goed voor Vyf Rijksdaalders — vyf-riksdaaldernote van die karton wat die kasteel nog verbrand het wanneer hulle geskeur teruggekom het. Die handtekeninge op daardie uitgifte het P. J. Truter, A. V. Bergh en G. E. Overbeek ingesluit. [4] [4]
Diskonto was nie ’n nuwe munt nie. Dit was die leenbank se tweede funksie in ’n jaar toe die slawemark se oop invoer toegemaak het en prysnegers in aanvraag was as veertienjaar-arbeid. Later uitgiftes sou die bank se kapitaal verhoog en die papier in omloop laat swel; daardie later stempels is nie hierdie blad nie. Wat op Augustus gehang het, was krediet in ’n kolonie wie se riksdaalder, toe later tenders geneem is, nog tussen twee sjielings en twee pennies en twee sjielings en ses pennies geloop het, en wie se kasteelwerf die verslete note twee keer in die jaar verbrand het. [3] [4]
Cowan en Donovan — Oktober 1808
In Oktober 1808 is ’n ekspedisie op las van Caledon toegerus om die land tussen Lithako en die Portugese provinsie Mosambiek te verken. Lithako was ’n Tswana-dorp noord van die kolonie, al aan sendelinge bekend; Mosambiek was ’n Portugese kus wat die Kaap nooit gevra is om oor land te vind nie. Die party het bestaan uit dr. Cowan, assistent-chirurg van die 83ste, en luitenant Donovan met 20 Khoikhoi van die Kaapse regiment. Hulle het as gidse ’n wit man genaamd Kruger en ’n man van gemengde afkoms gehad, albei van wie jare lank onder die Tswana en Korana rondgeswerf het. Die sendeling Anderson het die ekspedisie tot by die Bangwaketsi vergesel, wat Cowan beskryf het as so ver beskaaf dat die welgestelde inwoners slawe en bediendes besit het. Die 83ste het die chirurg gegee; die Kaapse regiment die eskort; Kruger en sy metgesel die pad so ver as wat manne wat onder die Tswana geleef het, dit kon gee. [3]
Cowan se brief is gedateer die 24ste van Desember, van breedtegraad 24° 30′ S., lengtegraad 28° O. — laasgenoemde waarskynlik verkeerd. Van daardie plek af het Anderson omgedraai en die laaste egte tyding van die ekspedisie na die kolonie gebring. Niks seker is van die lot van die ontdekkers bekend nie. Berigte van individue van die suidelike Tswana-stamme in later jare het grootliks verskil en kan nie op staatgemaak word nie; daar is vermoed dat hulle van koors omgekom het toe hulle nie ver van Mosambiek was nie. Die jaar wat op die 24ste van Desember toegemaak het, het slegs Anderson se brief en ’n leemte noord van die Bangwaketsi gehad. [3]
Caledon se regering, wat nog nie ’n vrede met Frankryk kon noem nie, het ’n ekspedisie na ’n Portugese kus genoem. Twintig Khoikhoi van die Kaapse regiment het noord geloop met ’n chirurg van die 83ste en ’n luitenant, verby Lithako, na ’n strand wat die verversingstasie nooit gevra is om oor land te vind nie. Anderson het teruggekom. Cowan en Donovan het nie weer in hierdie jaar geskryf nie. Wat op die Oktober-toerusting gehang het, was ’n noordelike leemte: die laaste egte woord wat hierdie jaar kan dra, is die brief van die 24ste van Desember. [3]
Louis se opstand — 24–27 Oktober 1808
Vir byna drie jaar na Janssens se oorgawe het die grootste rus in die westelike deel van die kolonie geheers, maar in Oktober 1808 het ’n geringe steuring plaasgevind. In Kaapstad het ’n slaaf genaamd Louis gewoon, ’n inboorling van die eiland Mauritius. Sy vrou was ’n vrye vrou, en hy het sy eienaar ’n vaste som maandeliks betaal en in die dorp gewerk, ’n gebruik nie ongewoon nie. Die ou wet dat mense van half-Europese bloed op 25 vry moes wees, het in onbruik verval, en Louis was so lig van kleur dat hy as ’n wit man kon deurgaan. In sy huis het ’n jong Ierse arbeider genaamd James Hooper ingewoon. Tussen hulle is ’n wilde plan beraam om die hele slawebevolking vry te stel: om ’n groot getal swartes in die land te beweeg om by hulle aan te sluit, daarna om meesters van Kaapstad te word en ’n algemene vrylating af te kondig. Die toegemaakte handel van 1807 het nuwe vragte gestop; dit het nie dié vrygemaak wat al gehou is nie. Daarom kon ’n Mauritiaanse slaaf wat as wit kon deurgaan, en ’n Ierse inwoner wat gesê het daar is geen slawe in sy land nie, nog ’n gehoor op die Swartland-plase vind. [3]
Twee Iere het daardie jaar in Kaapstad aangekom: Hooper, van geen besondere beroep nie, en Michael Kelly, ’n matroos. Hooper het aan Louis, en aan twee ander, Abraham aan die Kaap gebore en Adonis, verduidelik dat daar geen slawe in sy land is nie en dat daar hier geen behoort te wees nie. Die plan was om eers dié op ’n afstand van Kaapstad te nader, ’n voldoende getal bymekaar te maak, op die dorp aan te marsjeer, en ’n algemene vrylating te eis; as dit geweier word, om die tronk en magasyn te gryp en vryheid deur veg te verkry. By welslae moes Louis goewerneur en “Hoof van die Swartes” word, Hooper ’n hoë posisie onder hom. Die skema was mal. Dit was ook die eerste algemene opstand van slawe in die kolonie, en daarom het ’n steekhoed op ’n Swartland-stoep in Desember nog saak gemaak. [4]
Vroeg in Oktober het Hooper en Abraham te perd na die plaas van Pieter Louw by die Swartland gery, waar Hooper homself as ’n reisiger voorgedoen het en die swarte as sy bediende. Hulle het oornag gebly, en Abraham het die slawe, wat talryk was, oorgehaal om aan te sluit. Na hulle terugkeer na Kaapstad het Kelly hulle metgesel geword. Op die 24ste van Oktober 1808 het Hooper van Hendrick Matfield ’n tentwa met 8 perde gehuur, en gesê dit is nodig vir ’n militêre offisier wat op diens na Rietvlei gaan. Só toegerus het die vyf leiers — Hooper, Kelly, Louis, Abraham en Adonis — na Louw se plaas vertrek. Toe hulle ’n kort ent van die huis was, het Louis homself uitgedos in ’n blou jas met rooi kraag en moue, goue epaulette, ’n groot swaard met goue knop, en ’n steekhoed met volstruisvere. Hooper en Kelly het ook uniforms aangetrek, minder pronkerig as Louis s’n. Só versier het hulle na Louw se huis gegaan. Louw was nie tuis nie. Aan mevrou Louw is Louis voorgestel as kaptein van ’n Spaanse oorlogskip, Hooper en Kelly as sy aides-de-camp, Abraham en Adonis as hulle swart bediendes. Sy het hulle met die nodige eerbied ontvang en hulle al die gasvryheid gewys wat haar inrigting kon bied. Die twee bediendes het by die aandete in korrekte vorm op hulle meesters gewag. [3] [4]
Enige tyd nadat almal gaan rus het, het Hooper en Kelly na die slaapende Louis se bedgesteel, al sy pronk weggeneem, deur ’n venster ontsnap, en ’n tog na Saldanhabaai begin, waar hulle gehoop het om aan boord van ’n skip te kom. Louis is gelaat om die skema so goed hy kon voort te sit. Hy het nie afgesien nie. Die volgende oggend het hy Louw se slawe bymekaargeroep en hulle gesê om Louw se perde en wa te neem en hom te volg. Ten spyte van mevrou Louw se protes is dit gedoen, en die party, 13 in getal, het aangetrek na die buurplaas van Willem Basson. Daar is hulle versterk deur Basson se slawe. Die huis is van gewere, ammunisie en proviand geplunder; die wa en perde is geneem. Louis het homself voorgedoen as deur die fiskaal gestuur om alle Christene as gevangenes na Kaapstad te neem en alle slawe vry te laat. Hulle het Basson se seun gebind en in die wa gesit; die poging om die boer se vrou te bind het misluk, sy het ontsnap. Die boer self was weg. Die fiskaal was die kolonie se openbare aanklaer. ’n Bevel in sy naam was die een leuen wat wit manne sonder ’n skoot kon bind. [3] [4]
Op hierdie wyse is 34 verskillende plase by Swartland, Koeberg en Tygerberg in drie dae besoek. Van elk is die wit manne, nadat hulle gebind is, weggeneem, en al die perde, karre, waens, gewere en ammunisie is weggevat. Proviand en brandewyn is vrylik toegeëien, maar nie ’n druppel bloed is in die hele van die roekelose optrede vergiet nie. Op sommige plekke het die slawe geweier om aan te sluit. Die getal opstandelinge het toegeneem tot 326. Op die 27ste van Oktober het die verskillende partye waarin die bende verdeel het, na Kaapstad gedraai, destyds beman deur byna 5000 soldate. Daardie aand het ’n boer in Kaapstad met die nuus aangekom. Die goewerneur het dadelik ’n sterk liggaam kavallerie en infanterie uitgestuur, en binne ’n paar uur is 326 slawe sonder die geringste weerstand gevange geneem — sonder dat ’n enkele skoot gevuur is. Vyf van die leiers het destyds ontsnap maar is kort daarna in hegtenis geneem. Hooper en Kelly is agtervolg en was gou in die hande van die owerheid. [3] [4]
’n Kort ondersoek deur die fiskaal het getoon dat verreweg die groter getal werklik geglo het hulle tree onder sy bevele op, gevolglik is almal behalwe 51 na hulle meesters teruggestuur met ’n waarskuwing om in die toekoms versigtiger te wees. Die wit manne in waens opgesluit is vrygelaat, en die geplunderde eiendom is terugbesorg. Die 51 is voor die hooggeregshof verhoor, en op die 7de van Desember is vonnis uitgespreek. 16 is veroordeel om gehang te word en hulle liggame daarna op verskeie plekke ten toon te stel, 1 is vrygespreek, en die oorblywende 34 is tot verskillende soorte straf veroordeel. Die vonnisse is deur die goewerneur versag, sodat Louis, Hooper, Abraham, en twee slawe wat ’n leidende aandeel geneem het, gehang en daarna in kettings ten toon gestel is. Kelly lyk of hy na Engeland gestuur is. Adonis is na Robbeneiland gestuur. 17 het strawwe gely wat gewissel het van geseel tot gevangenis met harde arbeid in kettings vir die lewe; die ander, nadat hulle die teregstellinge aanskou het, is na hulle meesters teruggestuur. Wat op die drie Oktober-dae gehang het, was nie ’n nuwe regering nie. Dit was hoe ’n Macartney-goewerneur sonder ’n raad ’n opstand sou behandel wat geen bloed vergiet het nie, en hoe vyf liggame in kettings ’n steekhoed sou beantwoord wat 34 plase sonder ’n skoot gebind het. [3] [4]